He Mutunga Kore tō te Ao Whānui?
Pendahuluan
Ko te ao tūroa tētahi o ngā mea ngaro nui rawa atu e tūhuratia tonutia ana e ngā kaipūtaiao me ngā tohunga whakaaro. Ko ngā pātai mō te takenga mai o te ao tūroa, tōna āhua, me te mea tino pōhēhē, mehemea rānei he mutunga tōna, kua whakaohokia e ngā ariā me ngā rangahau maha puta noa i te hītori. I roto i tēnei tuhinga, ka tūhuratia e mātou ngā tirohanga pūtaiao maha mō te mea mehemea rānei he mutunga tōna ao tūroa, me ngā pānga matatika me te whakapono o ēnei whakaaro.
Te Pūtake me te Whānuitanga o te Ao Whānui
Hei mārama mēnā he mutunga tō te ao whānui, me tīmata tātou ki ōna pūtake. Ko te ariā tino whakaaetia e te pūtaiao mō ngā pūtake o te ao whānui ko te Ariā Pā Nui. E ai ki tēnei ariā, i tīmata te ao whānui hei pūwāhi tino wera, tino matotoru hoki i te 13,8 piriona tau ki muri, ā, kei te horapa tonu tae noa mai ki tēnei rā.
I kitea tuatahitia te kitenga o te whānui o te ao e Edwin Hubble i ngā tau 1920. Ka ara ake tētahi pātai nui: mēnā kei te whānui te ao, he aha ngā mea ka tupu ā muri ake nei? Ka haere tonu te whānui o te ao ake ake, kāore rānei he huarahi kē atu hei whakamutu i tōna oranga?
Ngā Horopaki e Toru mō te Pito o te Ao
Kua whakaarohia e ngā kaipūtaiao ētahi āhuatanga pea mō te mutunga o te ao tūroa. Anei ngā āhuatanga matua e toru:
1. Te Hukapapa Nui
E mōhiotia ana hoki tēnei āhuatanga ko te "Matenga Wera." I tēnei āhuatanga, ka haere tonu te whānui o te ao kia tohatohahia rawatia te kaha katoa i roto i te āhua o te wera. Ina tae te ao ki tōna āhua thermodynamic teitei rawa, kāore he kaha e wātea ana mō te mahi, ko te tikanga ka eke te entropy ki tōna teitei rawa.
Ka hua ake tēnei i tētahi ao tino makariri, tino mokemoke hoki, ka mate ngā whetū katoa, ā, ka huri ngā ngota hei matūriki taketake e marara ana i te korekore. Arā, ka tūtaki te ao ki tētahi mate kino, makariri hoki.
2. Te Pakaru Nui
Ko te Big Crunch he horopaki e kaha ake ai te kaha o te kaha ā-papa i te kaha o te whānui o te ao. Mēnā he nui ngā mea me te pūngao pōuri kei roto i te ao, ka mutu te whānui o te ao nā te kaha ā-papa, ā, ka tīmata te whakawhāiti. Ka hinga anō te ao ki roto i a ia anō, ka hoki ki tētahi wāhi tino matotoru, wera hoki, he rite ki ngā āhuatanga i te wā o te Big Bang. Ahakoa he mea whakamīharo tēnei ariā, e kiia ana he iti ake te tūponotanga i tēnei wā nā te mea kei te piki haere ngā taunakitanga e kī ana kei te piki haere te tere whānui o te ao.
3. Te Ripe Nui
Kei roto i tēnei horopaki tētahi kaha ngaro e kiia nei ko te pūngao pōuri, e whakaarohia ana kei te whakateretere i te whānui o te ao. I roto i tētahi horopaki Big Rip, ka kaha rawa te pūngao pōuri, ā, ka hinga i ngā kaha katoa e herea ana ngā mea. Mā tēnei ka pakaru ngā tupuni, ngā whetū, ngā aorangi, tae atu ki ngā ngota me ngā matūriki iti iho i te ngota. I te mutunga, ka haehaea te wā-ā-wāhi i roto i te whakangaromanga katoa.
Te Tūranga o te Pūngao Pōuri me te Matū Pōuri
Ko te pūngao pōuri tētahi o ngā wāhanga tino ngaro o te ao tūroa o ēnei rā, ā, e whakaarohia ana koinei te take matua e tere ake ai te whānui o te ao. Kāore anō kia tino mārama te hanganga o tēnei mea, engari kei te kaha ngā kaipūtaiao ki te kimi i ētahi atu kōrero.
Engari, he mea nui te mahi a te mea pōuri ki te hanga i te hanganga o te ao tūroa. Ahakoa kāore e kitea te mea pōuri, kāore hoki e kitea e te irahiko hikohiko, e kitea nuitia ana tōna awe ā-papa i roto i ngā kitenga o ngā tupuni me ngā tautau tupuni.
Ko te taunekeneke i waenga i te pūngao pōuri me te matū pōuri he mea nui hei whakamārama i te heke mai o te ao tūroa. Ko te arotahi o te nuinga o ngā rangahau ko te mea ka arahi te taurite o te kaha ā-papa me te pūngao pōuri ki te Huka Nui, ki te Pakū Nui, ki te Ripiripiri Nui rānei.
Ngā Pānga Matatika me ngā Pānga Whakapono
He maha ngā whakaaro pūtaiao mō te mutunga o te ao tūroa e pā ana ki te maha o ngā whakaaro matatika me ngā whakaaro whakapono. Tuatahi, ko te whakaaro kāore he mutunga, he mutunga rānei o te ao tūroa i roto i tētahi o ngā horopaki nui ka ara ake he pātai hohonu mō te tikanga o te oranga me te āhua o te wā.
Mai i te tirohanga whakapono, he rerekē ngā tirohanga a ngā whakapono rerekē mō te tīmatanga me te mutunga o te ao. Hei tauira, i roto i ngā tikanga Karaitiana me Ihirama, he whakapono kei te Wā Mutunga me te hanganga hou a te Atua. He rerekē, ko ētahi tikanga Buddhist me Hindu e titiro ana ki te ao he huringa mutunga kore o te whānautanga me te mate.
Whakamutunga
Mā te whakautu i te pātai mēnā ka mutu te ao tūroa, ka heke iho tātou i tētahi arawhata hohonu o te whakaaroaro pūtaiao, e tautokona ana e ngā ariā maha o te ahupūngao hou me te ao tūroa. Mēnā ka mutu te ao tūroa i roto i te Hukapapa Nui, i te Pakaru Nui, i te Ripiripiri Nui, i tētahi ara kāore anō kia māramahia e tātou, he pātai tuwhera tonu e tono ana kia tūhuratia atu. Mā ngā kitenga anō mō te pūngao pōuri, te mea pōuri, me te āhua taketake o te wā-wāhi tonu ka mau te kī ki te mārama ki te mutunga o tō tātou ao tūroa. Ahakoa te whakautu, mā tēnei rapunga tātou e ārahi ki ngā māramatanga hohonu ake ki te ao tūroa me te tūranga o te tangata i roto.
