Te whakarāpopototanga o te wā i roto i te whaipara tangata

Te Whakarāpopototanga o te Tātaitanga i roto i te Arorangi

Penanggalan relatif adalah salah satu fondasi terpenting dalam arkeologi karena membantu peneliti menyusun urutan peristiwa masa lalu tanpa harus mengetahui angka tahun yang pasti. Melalui penanggalan relatif, arkeolog dapat menentukan apakah sebuah temuan lebih tua atau lebih muda dibanding temuan lain, lalu menyusunnya menjadi kronologi. Metode ini sangat berguna ketika maramataka tino (misalnya radiokarbon) tidak tersedia, terlalu mahal, atau tidak bisa diterapkan karena kondisi sampel yang tidak mendukung. Dengan kata lain, penanggalan relatif menjawab pertanyaan “mana yang lebih dahulu?” sebelum sampai pada “terjadi pada tahun berapa?”.

Te ariā me te kaupapa o te whakatau tau whanaunga

Inti dari penanggalan relatif adalah perbandingan. Arkeolog menilai posisi suatu objek dalam lapisan tanah, hubungannya dengan struktur lain, gaya dan bentuk artefak, serta asosiasi temuan dengan benda-benda lain di konteks yang sama. Dari situ dibangun urutan kronologis: fase awal, fase tengah, fase akhir, atau “lebih tua–lebih muda”. Walau tidak menghasilkan tanggal kalender, penanggalan relatif memungkinkan rekonstruksi sejarah situs: kapan situs mulai dihuni, kapan terjadi perubahan aktivitas, kapan ada pembangunan ulang, hingga kapan situs ditinggalkan.

I roto i te mahi, he tata tonu te mahi tahi a te tātaitanga tau whanaunga me te stratigraphy (te ako i ngā paparanga o te whenua), te typology (te whakarōpū i ngā taonga tuku iho mā te momo), me te seriation (te raupapatanga o ngā raupapatanga i runga i ngā tauira huringa). Ka tautokohia e ēnei tikanga tetahi i tetahi, ā, ina honoa ki ngā raraunga tātaitanga tau tuturu, ka kaha ake te kaha o te tātaitanga tau.

Te whakarōpūtanga paparanga: te pānui i ngā paparanga hei rekoata o te wā

Prinsip paling klasik dalam penanggalan relatif adalah hukum superposisi : dalam kondisi normal, lapisan tanah yang lebih bawah umumnya lebih tua daripada lapisan yang berada di atasnya. Dengan menggali secara hati-hati dan mencatat konteks setiap lapisan, arkeolog dapat “membaca” urutan kejadian yang terekam pada tanah.

Namun, stratigrafi tidak selalu sederhana. Gangguan dapat terjadi akibat aktivitas manusia (menggali lubang, membuat fondasi, menggali kubur), aktivitas hewan (bioturbasi), akar pohon, erosi, atau bencana alam. Karena itu, arkeolog tidak hanya mencatat lapisan, tetapi juga fitur seperti parit, lubang tiang, lantai bangunan, dan liang kubur. Fitur sering “memotong” lapisan sebelumnya, sehingga memberi petunjuk urutan waktu.

He tauira māmā noa iho: ki te tapahia e te urupā te papa o tētahi wāhi noho, he taitamariki ake te urupā i te papa. Ko tēnei whanaungatanga "tapa-mā-tapa" te mea matua ki te whakatau i te tau whanaunga e ahu mai ana i te stratigraphic.

Te mātāpono o te hononga: ko ngā mea e kitea ngātahitia ana he mea kotahi tonu.

Metode lain yang penting adalah asosiasi . Artefak yang ditemukan di konteks yang sama—misalnya dalam satu lapisan atau satu unit deposisi—cenderung berasal dari rentang waktu yang berdekatan. Jika sebuah tipe tembikar tertentu diketahui berasal dari periode tertentu (berdasarkan penelitian sebelumnya), maka temuan lain satu konteks dapat diperkirakan sezaman.

Me tūpato te whakamahi i ngā hononga. Ka taea te neke atu i ngā taonga mai i tōna horopaki taketake, hei tauira, nā te hurihanga o te oneone, nā te tuku iho o ngā taonga tuku iho i roto i ngā whakatipuranga, nā te whakamahi anō rānei i ngā rauemi i roto i ngā whare hou. Nō reira, ka arotakehia tonutia e ngā tohunga whaipara tangata te kounga o te horopaki: mēnā kua "hurihia" te paparanga, kua "hiritia" rānei.

Tipo: ngā panonitanga o te āhua o ngā taonga tuku iho i roto i te wā

Tipologi adalah cara mengelompokkan artefak berdasarkan kesamaan bentuk, bahan, dekorasi, dan teknik pembuatan. Dalam banyak kebudayaan, gaya artefak berubah secara bertahap. Perubahan ini dapat digunakan untuk menyusun urutan relatif: tipe A dianggap lebih tua daripada tipe B jika B menunjukkan perkembangan dari A atau jika B muncul pada lapisan yang lebih muda secara konsisten.

Ko te uku te tauira tino kitea nā te mea he nui, he pakari, ā, he maha ngā wā ka rerekē te momo hanga mai i tētahi whakatipuranga ki tētahi whakatipuranga. Hei tauira, ko ngā panonitanga o te āhua o ngā ngutu, ngā tauira whakapaipai, te hanganga uku rānei ka taea te whakarato tohu ki ngā wāhanga o te wā. Haunga te uku, ka pā anō te momo ki ngā taputapu kōhatu, ki ngā whakapaipai, ki ngā mahi whakarewa, tae noa ki te hoahoanga.

Ko tētahi o ngā kaha o te momo toi ko tōna kaha ki te hono i ngā wāhi rerekē. Mena kei roto i ngā wāhi e rua ngā momo taonga tuku iho ōrite, ā, kei roto i te raupapa momo toi ōrite, ka taea e ngā tohunga whaipara tangata te whakatū hononga ā-rohe. Heoi anō, he herenga anō hoki ō te momo toi: ka taea e ngā momo kāhua te mau tonu i roto i te rohe i roto i te wā, ka taea rānei te awe i ngā huringa momo kāhua e te whakapā ahurea me te hokohoko, ehara i te mea ko te wā anake.

Te raupapatanga: te whakarite i tētahi raupapatanga i runga i te auau me te momo

Seriasi adalah teknik statistik dan analitis untuk menyusun urutan relatif berdasarkan perubahan popularitas suatu gaya atau tipe artefak. Umumnya, suatu gaya akan muncul, mencapai puncak popularitas, lalu menurun. Bila arkeolog memiliki beberapa konteks (misalnya beberapa kubur atau beberapa lapisan) dan mencatat frekuensi tipe artefak di masing-masing konteks, urutan relatif dapat disusun sehingga pola “naik–puncak–turun” menjadi masuk akal.

E rua ngā momo huarahi:
1. Seriasi frekuensi : menilai naik turunnya jumlah relatif tipe artefak.
2. Seriasi bertipe/atribut : menyusun urutan berdasarkan kompleksitas atau perubahan atribut tertentu (misalnya motif yang makin rumit).

He tino whai hua te wehewehenga ina kāore anō kia oti te whakarōpūtanga papatipu, hei tauira i roto i ngā kohinga urupā, i ngā putunga kongakonga, i ngā kohinga mata rānei. Heoi, me nui ngā raraunga mō te wehewehenga me te whakaaro ka puta mārire ngā huringa kāhua, ā, ka taea te mahere tonu.

Te hononga whakawhiti-pae: te hanga i tētahi raupapatanga ā-rohe

Ka eke te mana nui o te tātaitanga whanaunga ina taea te hono atu ki ngā wāhi katoa. Ka whakatauritea e ngā kaimātai whaipara tangata ngā raupapatanga paparanga me ngā momo o ētahi wāhi hei hanga i ngā rārangi wā ā-rohe: hei tauira, "Ngā Wāhanga I–II–III" i roto i tētahi awaawa, i ngā "wā tōmua–waenganui–mutunga" rānei i roto i tētahi rohe. Ka taea hoki te āwhina i tēnei hononga mā te kitenga o ngā "tohu" pēnei i ngā uku kawemai, te moni, ngā taonga tuku iho rānei e mōhiotia ana mai i tētahi wā motuhake i runga i ngā rangahau hītori.

Mā ngā hononga ā-rohe ka taea te whakautu i ngā pātai nunui ake: nōnahea i puta ai ngā hekenga tangata, nōnahea i puta ai ngā hangarau hou, me pēhea te whanaketanga o ngā whatunga tauhokohoko, nōnahea rānei i puta ai ngā raruraru me ngā huringa pāpori.

Ngā painga o te whakaipoipo whanaunga

He maha ngā painga o te whakatau tau ā-ira. Tuatahi, kāore e hiahiatia he taputapu taiwhanga nui, he utu nui rānei. Tuarua, ka whai hua ahakoa kāore e wātea he rauemi rauropi mō te whakatau tau radiocarbon. Tuatoru, ka whakaratohia e te whakatau tau ā-ira he māramatanga whānui ake mō te horopaki: ehara i te mea ko ngā "rā anake," engari ko te raupapa o ngā kaupapa me ngā whanaungatanga i waenga i ngā mahi a te tangata i tētahi wāhi.

I roto i ngā kerihanga maha, ka hangaia he anga whanaunga i te tuatahi. Muri iho, ka tangohia ngā tauira mō te tau tūturu hei "maukati" i ngā wā matua. Mā tēnei, kāore te tau tūturu e tū motuhake engari ka hangaia i runga i tētahi raupapatanga whanaungatanga pakari kua oti kē te whakarite.

Ngā herenga me pēhea te wikitoria i aua herenga

Ko te ngoikoretanga matua o te tātaitanga whanaunga ko te kore e whakarato i te rā tika, ā, e whakawhirinaki ana ki te kounga o te horopaki. Mēnā ka whakararuraruhia tētahi wāhi, ka raru pea te raupapatanga papa whenua. Mēnā kāore anō kia whakatūria he momo āhua i tētahi rohe, ka iti ake te pumau o ngā whakamārama. Hei tāpiri, kāore ngā momo taonga tuku iho e huri haere tonu i ngā wā katoa; ka taea te whakaara anō i ngā momo tawhito, te whakamahi rānei i ngā momo maha i roto i te wā kotahi.

Hei whakatika i tēnei, ka whakakotahi ngā tohunga whaipara tangata i ngā momo taunakitanga rerekē: te paparanga whenua, te hononga, te momo, te raupapatanga, te tātari rauemi, me te—mēnā ka taea—te tau tuturu. He mea nui te tuhi tika i ngā tuhinga mara: ko te tuhi horopaki, ko ngā tuhi kōtaha paparanga whenua, ko ngā whakaahua, me ngā pūnaha wae paparanga whenua (hei tauira, te Harris Matrix) ka āwhina ki te mahere mārama i ngā whanaungatanga "pakeke-taiohi".

Te Katinga

Ko te whakatau i te tau ā-whānau he tikanga taketake e āhei ai ngā tohunga whaipara tangata ki te hanga i tētahi "kōrero wā" mai i ngā paparanga oneone me ngā taonga i mahue iho i te tangata. Ahakoa kāore e puta he tau maramataka, he mea nui tēnei tikanga hei mārama ki te raupapatanga o ngā kaupapa, ngā huringa ahurea, me te whanaketanga o ngā wāhi i roto i te wā. Mā te stratigraphy, te hononga, te momo, me te raupapatanga, ka taea e ngā tohunga whaipara tangata te hanga i tētahi raupapatanga e tika ana, kātahi ka tautokona me ngā rā tino ina wātea. Hei whakamutunga, ehara i te mea he taputapu hangarau noa iho te whakatau ā-whānau, engari he huarahi ki te whatu i ngā tohu rauemi ki roto i tētahi kōrero honohono me te whakamātautau o te hītori o te tangata.

Jika Anda ingin, saya bisa menyesuaikan artikel ini menjadi lebih akademik (dengan subbab dan sitasi), atau menambahkan contoh kasus dari Indonesia (misalnya situs prasejarah, klasik, atau kolonial) agar lebih kontekstual.

Waiho he kōrero