Ngā Tikanga Tātari Rauemi o ngā Kitenga Whaipara Tangata
Ko ngā kitenga whaipara tangata, i roto i te ahua o ngā taonga tuku iho, ngā mea taiao rānei, he matapihi nui tonu ki te mārama ki ngā iwi tawhito, ngā ahurea, me te oranga tangata. Mā te tātari tika i ngā rauemi kua kitea, ka taea e ngā kairangahau whaipara tangata te hanga anō i ngā āhuatanga rerekē o te oranga o mua, mai i te hangarau me te ōhanga ki ngā hanganga pāpori-ahurea me ngā hanganga whakaaro. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ngā tikanga rerekē mō te tātari i ngā rauemi whaipara tangata e whakamahia pinepine ana i roto i te mara o te whaipara tangata.
1. Tātaritanga Tipology
Whakamāramatanga me te Kaupapa
Ko te momo matawai he tikanga tātari e whakarōpū ana i ngā kitenga keriwhenua i runga i te āhua, te momo, me ētahi atu āhuatanga. Ko te kaupapa matua o Ko te mahi a tēnei tātaritanga he tautuhi me te whakataurite i ngā taonga tuku iho hei whakatau i te raupapatanga o te wā me te whanaketanga o te hangarau.
Te Tukanga Whakatinanatanga
Ko te tukanga tātaritanga momotuhi e whai ake nei:
– Te Tautuhi Paearu: Whakatauhia ngā āhuatanga matua ka whakamahia mō te whakarōpūtanga, pēnei i te āhua, te rahi, te whakapaipai, me te tikanga hanga.
– Whakarōpūtanga: Te whakarōpū i ngā taonga tuku iho he rite ngā āhuatanga ki roto i ētahi kāwai.
– Tātari Whakataurite: Te whakataurite i ngā kāwai kua waihangatia me ētahi atu kitenga hei whakatau i te raupapatanga o te wā me ngā whanaungatanga ahurea.
Tauira
Hei tauira, i te tātari i ngā kitenga uku, ka tirohia e ngā kairangahau te āhua, te whakapaipai, me te āhua (ngā rauemi whakauru). Ka whakarōpūhia e ngā kairangahau ngā kitenga i runga i ēnei momo, ka whakataurite ki ngā kitenga mai i ētahi atu puna. ētahi atu pae hei whakatau te wā me ngā taunekeneke ahurea.
2. Tātaritanga Petrographic
Whakamāramatanga me te Kaupapa
Ko te tātaritanga petrographic te rangahau mōkito o te hanganga me te kakano o ngā toka. He tikanga tēnei e whakamahia ana hei tātari i ngā toka pūtake o ngā taonga kohatu, pērā i ngā toki kohatu, i ngā microlith rānei.
Te Tukanga Whakatinanatanga
– Te Whakarite Tauira: Ka tapahia te tauira kōhatu kia angiangi rawa, ka whakapirihia ki runga i te kiriata karuārai.
– Whakamātautau Makaro: Ka tirohia ngā kiriata i raro i te karu hiko hei tautuhi i ngā kohuke me te kakano o te toka.
– Tātari Matū Whenua: I ētahi wā, ka whakamahia te tātari matū whenua pēnei i te X-ray fluorescence (XRF) hei tautuhi i ngā wāhanga matū.
Tauira
Tērā pea ka whakamahia e ngā kairangahau te tātaritanga petrographic hei whakatau i te pūtake o ngā rauemi kōhatu i whakamahia hei hanga taputapu kōhatu i tētahi wāhi. Mā te mārama ki te pūtake o ngā rauemi, ka taea e ngā kairangahau te mārama ki ngā tauira hokohoko me te hekenga o ngā iwi onamata.
3. Tātari Matū
Whakamāramatanga me te Kaupapa
Ko te tātari matū he tikanga e whakamahia ana hei tautuhi i te hanganga matū o ngā rauemi keri whenua. Kei roto i tēnei ko te tātari ngā taonga rauropi me ngā taonga kore-rauropi kia mārama ai ki te hangarau whakanao, ki te mahi, me te takenga mai o ngā rauemi.
Hangarau Whānui
– Te Matawai Ngongo Ātomo (AAS): Hei whakatau i te kukū o te konganuku i roto i tētahi tauira.
– Ine Papatipu: Hei whakatau i ngā isotope, he mea tino whai hua mō te whakatau i te takenga mai me te hokohoko.
– Te Whakamātautau Hau (GC) me te Whakamātautau Wai Mahi Teitei (HPLC): Mō te tātari i ngā rauemi waro pēnei i ngā toenga kai, ngā hinu rānei i runga i te uku.
Tauira
Ka whakamahia te tātari matū hei tirotiro i ngā toenga rauropi i runga i ngā maramara uku, ā, ka taea te whakarato i ngā mōhiotanga mō te kai me ngā tikanga tunu kai a ngā iwi onamata.
4. Tātaritanga Waro-Irahiko
Whakamāramatanga me te Kaupapa
Ko te whakatau i te wā irahiko waro he tikanga whakatau irahiko e ahu mai ana i te pirau irahiko o te isotope waro-14. E whakamahia ana hei whakatau i te pakeke o ngā rauemi rauropi tae atu ki te 50,000 tau ki muri.
Te Tukanga Whakatinanatanga
– Te Whakamātautau Tauira: Te tango tauira o ngā rauemi rauropi pērā i te wheua, te waro, ngā onepū rānei kei roto he waro.
– Te Ine i te Pirautanga o te Isotope: Te ine i te nui o te waro-14 e toe ana mā te whakamahi i te ine papatipu whakatere (AMS).
– Whakatikatika: Whakatikatikahia ngā hua ine kia tika ai te rā maramataka.
Tauira
Ka taea te whakamahi i te tātari waro irirangi hei whakatau i te pakeketanga o ngā paparanga waro i ngā wāhi noho, ā, mā reira ka whakatauhia te wā i nohoia ai te wāhi.
5. Tātaritanga DNA Tawhito
Whakamāramatanga me te Kaupapa
Mā te tātaritanga DNA tawhito (aDNA) ka whakaratohia ngā mōhiohio ira mai i ngā toenga rauropi pērā i te wheua, te niho, te makawe rānei. Mā tēnei tikanga ka taea e ngā kairangahau te mārama ki ngā āhuatanga koiora pērā i te hauora, te kai, te hekenga, me te whanaungatanga o ngā taupori tawhito.
Te Tukanga Whakatinanatanga
– Te tango ira tūturu: Te tāpiri i ngā tauira ki te ira tūturu tawhito mai i ngā toenga rauropi.
– Te tāruarua ira: Te whakamahi i te Polymerase Chain Reaction (PCR) hei tāruarua i tētahi ira.
– Te Raupapatanga DNA: Te pānui i te raupapatanga turanga DNA hei tātaritanga atu.
Tauira
Mā te tātaritanga DNA tawhito, ka taea e ngā kairangahau te whakatau i te whanaungatanga i waenga i ngā tāngata takitahi i tētahi wāhi, te mārama rānei ki ngā takenga mai me ngā pūtaketanga. te hekenga o ngā taupori tangata onamata.
6. Tātaritanga Kakahu-iti
Whakamāramatanga me te Kaupapa
Ko te tātaritanga kākahu moroiti he ako i ngā tohu kākahu o ngā taputapu kōhatu i raro i te karu hiko hei tautuhi i tā rātou mahi.
Te Tukanga Whakatinanatanga
– Tirotiro Makaroiti: Mā te whakamahi i te karuoroiti hei tiro i ngā karawarawa, ngā maramara, te oro rānei i runga i te mata o ngā taputapu kōhatu.
– Whakamātautau Whakataurite: Te whakataurite i ngā tohu whakamahinga me ngā taputapu kōhatu i whakamahia hei whakamātautau mō tētahi mahi motuhake.
Tauira
Ka whakamahi pea ngā kairangahau i te tātaritanga kākahu moroiti hei whakatau mēnā i whakamahia te taputapu kōhatu hei tapahi mīti, hei kiri kararehe, hei tapahi tipu rānei.
7. Tātari Taiao
Whakamāramatanga me te Kaupapa
Ko te tātari taiao i roto i te whaipara tangata e uru ana ki te ako i ngā toenga o ngā mea ora pēnei i ngā tipu, ngā kākano, te hae, me ngā toenga kararehe hei mārama ki ngā taunekeneke a te tangata me tōna taiao.
Te Tukanga Whakatinanatanga
– Kohinga Tauira Taiao: Te tango tauira mai i ngā parahanga ahurea.
– Te Tāutuhi Makaro: Mā te whakamahi i te karu hiko hei tautuhi i te momo hae, witi, wheua kararehe rānei.
– Tātaritanga o ngā momo tipu me ngā momo kararehe o nāianei, me pēhea te whakamahinga a te tangata i aua momo.
Tauira
Mā te tātari hae (palynology), ka taea e ngā kairangahau te hanga anō i ngā tipu ngā āhuatanga o mua me te huringa āhuarangi ka pā pea ki te āhua noho o te tangata.
Te Katinga
He rerekē ngā tikanga e whakamahia ana hei tātari i ngā rauemi keri whenua, ā, he rerekē ngā tirohanga a ia tikanga ki te ao o mua. Mā te whakamahinga o ngā tikanga maha-mātauranga i roto i te tātari keri whenua ka taea te hanga anō i te hītori me te ahurea o te tangata me te katoa. Ko te tumanako a te kaituhi ka whakaratohia e tēnei tuhinga he tirohanga whānui mō ngā tikanga tātari keri whenua me tō rātou hiranga ki te whakarei ake i tō tātou mōhiotanga ki ngā mea o mua.
