Te Huringa Kaute i roto i te Kamupene
Ko te huringa kaute i roto i tētahi kamupene he raupapa o ngā tukanga pūnaha mō te tuhi, te whakarōpū, te whakarāpopoto, me te whakaatu i ngā mōhiohio pūtea i roto i tētahi wā kaute. Mā tēnei huringa ka tika te tuhi i ngā tauwhitinga pakihi katoa, ā, ka taea te whai, ā, ka hua ake he pūrongo pūtea tika hei pūtake mō te whakatau a te hunga whakahaere, ngā rangatira, ngā kaipupuri moni, me ngā rōpū o waho pērā i ngā kaituku nama me te kāwanatanga. I roto i te mahi, ehara te huringa kaute i te mahi whakahaere noa iho, engari ko te "ngakau" o te mana whakahaere pūtea a te kamupene.
1. Te Whakamārama me te Kaupapa o te Huringa Kaute
Ko te huringa kaute te raupapa o ngā mahi kaute e tīmata ana me tētahi tauwhitinga ka mutu ki te whakarite i ngā pūrongo pūtea me te katinga o ngā pukapuka i te mutunga o te wā. Ka taea tēnei huringa ia marama, ia hauwhā, ia tau rānei, i runga i ngā hiahia me ngā whakaritenga pūrongo a te kamupene.
Ko ngā whāinga matua o te huringa kaute ko:
1. Tuhia ngā whakawhitiwhitinga moni kia tino tika, kia kore ai e ngaro ngā mahi pūtea.
2. Whakaratohia ngā mōhiohio pūtea e tika ana mō te aromatawai mahi me te whakamahere pakihi.
3. Kia mau tonu te haepapa me te māramatanga kia taea ai e te kamupene te haepapa ki ngā kaipupuri hea.
4. Ka āwhina i ngā arotake me ngā tirotirohanga nā te mea he pai te whakaritenga o ngā raraunga, ā, he ara arotake anō hoki.
2. Ngā Wāhanga o te Huringa Kaute
Ahakoa he rerekē te whakatinanatanga i waenga i ngā kamupene, ko te tikanga whānui ko ngā wāhanga e whai ake nei o te huringa kaute.
a. Te Tātari me te Tātari Tauwhitinga
Ka tīmata te huringa kaute ina whakahaerehia e te kamupene tētahi tauwhitinga, pērā i te hoko taonga, te hoko rauemi mata, te utu i ngā utu, te whiwhinga nama, te utu reti rānei. I tēnei wā, ka tautuhia e ngā kaikaute ngā tauwhitinga e pā ana ki te tūnga pūtea o te kamupene.
Whai muri i tēnā, ka whakahaerehia he tātaritanga hei whakatau:
– he aha ngā pūkete e whai wāhi ana,
– ahakoa ka piki ake, ka heke iho rānei te pūkete,
– me tōna pānga ki te whārite kaute taketake: Ngā Rawa = Ngā Nama + Te Pūtea.
He tauira māmā: ka hokona e te kamupene ngā taputapu mō te moni. Ka piki ake te rawa (ngā taputapu), ka heke te rawa (te moni). Kāore he pānga nui ki ngā rawa, engari ka rerekē te hanganga.
b. Te Tuhi ki roto i tētahi Pukatuhi (Te Tuhituhi)
Kia oti te tātari i ngā whakawhitiwhitinga, ka tuhia ki roto i tētahi puka tātaitai whānui, puka tātaitai motuhake rānei (hei tauira, puka tātaitai hoko, puka tātaitai hoko, puka tātaitai moni whiwhi). Ka mahia te tuhi mā te whakamahi i te tikanga tāuru-rua: ka pā ia whakawhitiwhitinga ki te iti rawa e rua ngā pūkete, he nama tātaitai me he nama tātaitai, me ngā moni ōrite.
Me haere tahi mai ngā tuhinga puka tātaitai me tētahi whakaahuatanga, te rā, me te tohutoro ki ngā tuhinga pūtake pēnei i ngā nama, ngā rīhiti, ngā tuhipoka, te taunakitanga whakawhiti rānei. He mea nui ēnei tuhinga pūtake hei taunakitanga me te aroturuki i ngā rerekētanga.
c. Tukunga ki te Pukapuka Pūkete
Ko te mahi e whai ake nei ko te whakawhiti (tuku) i ngā raraunga mai i te puka tātaitai ki te puka tātaitai whānui. Kei roto i te puka tātaitai whānui he kohinga o ngā pūkete e whakamahia ana e te kamupene, pērā i te moni, ngā nama nama, ngā taonga, ngā nama nama, te whakapaipai, ngā moni whiwhi, me ngā whakapaunga.
Ko ngā mahi a te pukapuka kaute:
– te whakarōpū i ngā tauwhitinga mā te pūkete,
– e whakaatu ana i te toenga o ia pūkete,
– ā, hei whakahaere i te whakaritenga o ngā pūrongo pūtea.
Ki te kore he tuku pānui tika, ka uaua ki te kamupene te mōhio ki te toenga moni o nāianei, te nama katoa, te nui rānei o ngā moni whiwhi i tēnei wā.
d. Te Whakarite i te Taurite Whakamātautau
Whai muri i te tuku mēra, ka whakarite te kamupene i tētahi toenga whakamātautau hei manatoko i te toenga o ngā nama katoa me ngā whiwhinga katoa. Kāore te toenga whakamātautau e kī taurangi i te korenga o ngā hapa, engari ka taea te whakamahi hei taputapu kimi wawe. Hei tauira, ki te kore ngā nama katoa e ōrite ki ngā whiwhinga katoa, tera pea he hapa tuhi, he hapa tuku, he tau kua hurihia rānei.
Ko te toenga whakamātautau ka whakaritea i te mutunga o te wā kaute i mua i ngā whakatikatika, nō reira ka kiia ko te toenga whakamātautau i mua i ngā whakatikatika.
e. Te Whakatikatika i ngā Tāurunga
I te mutunga o te wā, kāore i tuhia ngā mahi pūtea katoa e ai ki te pūtake kohikohinga. Nō reira, ka mahia ngā whakaurunga whakatikatika hei whakarite kia whakaatahia e ngā pūrongo pūtea ngā āhuatanga tuturu. Ka mahia ngā whakatikatika ki ngā pūkete pēnei i:
1. Ngā whakapaunga kua utua i mua (ngā whakapaunga kua utua i mua)
Tauira: Ka utua te reti mō ngā marama 12 i mua i te utu. Me mōhio ia marama hei whakapaunga.
2. Te moni whiwhi i mua (te moni whiwhi kāore anō kia whiwhihia)
Tauira: Ka utua e te kiritaki ngā ratonga i ētahi marama i mua i te wā. Me whakaae te kamupene ki ngā moni whiwhi i runga i ngā ratonga i tukuna.
3. Te whakahekenga uara o ngā rawa pumau (te whakahekenga uara)
Ka heke te uara o ngā rawa pēnei i ngā waka, i ngā mīhini rānei nā te whakamahinga. Ka tuhia te whakapaunga hekenga uara i ia wā.
4. Ngā whakapaunga kua kohia
Hei tauira: he herenga kē ngā utu o ngā kaimahi engari kāore anō kia utua tae noa ki te mutunga o te wā.
5. Te moni whiwhi kāore anō kia riro mai (te moni whiwhi kua kohia)
Tauira: kua tukuna ngā ratonga engari kāore anō kia waihangatia, kia riro mai rānei te nama.
He mea tino nui te wāhanga whakatikatika nā te mea e pā tika ana ki te tika o te hua me te mate me te tūnga pūtea o te kamupene.
f. Taurite Whakamātautau Kua Whakatikatikahia
I muri i te tukunga o ngā tāurunga whakatikatika, ka whakarite te kamupene i tētahi toenga whakamātautau kua whakatikatikaina. Ko tēnei toenga whakamātautau te pūtake matua mō te whakarite i ngā tauākī pūtea. I tēnei wā, ka whakaatahia e ngā toenga pūkete moni whiwhi me ngā whakapaunga ngā moni tika mō te wā.
g. Te Whakarite i ngā Pūrongo Pūtea
Ko ngā pūrongo pūtea te putanga matua o te huringa kaute. Ko te nuinga o ēnei ko:
1. Tauākī Whiwhinga Moni
E whakaatu ana i te mahi a te kamupene i roto i tētahi wā, arā, ko te moni whiwhi me tango ngā whakapaunga e hua ake ai te hua, te mate rānei.
2. Tauākī mō ngā Huringa o te Pūtea
E whakamārama ana i ngā panonitanga o te whakapaipai a te rangatira, tae atu ki ngā whiwhinga moni pupuri, ngā haumitanga tāpiri, me ngā tangohanga whakapaipai (tūmataiti/wehenga hua).
3. Pepa Taurite (Pūrongo Tūnga Pūtea)
Mā te whakaatu i ngā rawa, ngā nama, me te hea i tētahi rā kua whakaritea, e whakaatu ana te pepa toenga i te hauora pūtea o tētahi kamupene.
4. Tauākī Rere Moni
E whakaatu ana i ngā rerenga moni e tomo mai ana, e puta atu ana hoki i ngā mahi whakahaere, haumi, me te putea. Mā tēnei ka āwhina i te aromatawai i te tere o te moni whiwhi a te kamupene.
Hei tāpiritanga, ka whakarite hoki te kamupene i ngā tuhipoka ki ngā pūrongo pūtea hei whakarato whakamārama taipitopito mō ngā kaupapa here kaute me ngā taipitopito o ētahi tūemi.
h. Ngā Whakaurunga Whakamutunga
I muri i te whakaritenga o ngā pūrongo pūtea, me kati ngā pūkete rangitahi (moni whiwhi me ngā whakapaunga) kia hoki ai ō rātou toenga ki te kore i te tīmatanga o te wā e whai ake nei. Ka mahia tēnei mā te whakawhiti i ngā toenga o ngā pūkete moni whiwhi me ngā whakapaunga ki ngā whiwhinga pupuri, ki te pūrongo moni whiwhi rānei, i runga i te pūnaha e whakamahia ana.
Ko te kaupapa o te puka kati ko:
– wehewehea te mahi o ia wā,
– kia kaua e whakaranua ngā moni whiwhi me ngā whakapaunga o te wā e whai ake nei.
i. Taurite Whakamātautau Whai Muri i te Katinga
Ka whakaritea e tēnei wāhanga he toenga whakamātautau kei roto ko ngā pūkete tuturu anake: ngā rawa, ngā nama, me te hea. Mā te toenga whakamātautau i muri i te katinga ka whakarite kia rite te pukapuka kaute whānui mō te whakamahi i te wā kaute e whai ake nei.
j. Te Whakahuri i ngā Tāurunga (Whiringa)
Ka hangaia e ētahi kamupene ngā tāurunga whakamuri i te tīmatanga o te wā e whai ake nei, mō ngā whakatikatika motuhake, pērā i ngā whakapaunga kua kohia, ngā moni whiwhi kua kohia rānei. Mā tēnei ka māmā ake te tuhi i ngā whakawhitiwhitinga moni i te wā e whai ake nei, ā, ka whakaiti i te tūponotanga o te tāurunga takirua.
3. Te Hiranga o te Huringa Kaute mō ngā Kamupene
Mā te huringa kaute ka āwhina i ngā kamupene ki te pupuri i te tikanga me te ōritetanga o te whakahaere pūtea. Mā te huringa e pai ana te mahi, ka taea e ngā kamupene te:
– te aro turuki i te hua i ia wā,
– te whakahaere i ngā utu me te whakaiti i te para,
– te whakapakari i ngā mana whakahaere ā-roto (hei tauira, te wehewehe i ngā mahi me te whakamanatanga),
– te whakanui ake i te whakapono o ngā kaipupuri moni me ngā kaituku nama,
– me te whakatutuki i ngā herenga taake me ngā herenga ture.
I tēnei ao matihiko, he maha ngā kamupene e whakamahi ana i ngā pūmanawa kaute hei whakahaere i ngā tukanga tuhi, tuku kōrero, me te tuku pūrongo. Heoi anō, he mea nui tonu te mārama ki te huringa kaute kia taea ai e ngā kaiwhakamahi pūnaha te manatoko i te tika o ngā raraunga, te tātari i ngā hua, me te whakatau whai whakaaro.
4. Whakamutunga
Ko te huringa kaute i roto i tētahi kamupene ko te tukanga katoa mai i te tautuhi i ngā whakawhitiwhitinga ki te kati i ngā pukapuka me te whakarite i ngā tauākī pūtea. He mahi nui tā ia wāhanga—te puka tātaitai, te pukapuka kaute, te toenga whakamātautau, ngā whakatikatika, te pūrongo, me te kati—kia tika ai, kia pono ai hoki ngā mōhiohio pūtea ka puta. Mā te whakatinana i te huringa kaute me te ngākau nui, ehara i te mea ka tutuki noa i te kamupene ngā whakaritenga pūrongo engari ka whiwhi hoki i tētahi taputapu whakahaere kaha hei pupuri i te pumau me te tipu o te pakihi.
Ki te hiahia koe, ka taea e au te whakarerekē i tēnei tuhinga kia 1000 kupu tonu, te tāpiri i ngā tauira o ngā kamupene hokohoko/ratonga/hanga, te waihanga rānei i tētahi putanga me te reo mātauranga ake mō ngā mahi o te kāreti.
