Концентрлік теория: терең зерттеу
Концентрлік теория - қалалық география мен аймақтық жоспарлауды зерттеудегі маңызды тұжырымдама, оны алғаш рет әлеуметтанушы Эрнест В. Берджесс 1925 жылы ұсынған. Бұл теория жерді пайдалану үлгілері мен қала эволюциясына негізделген, ол 20 ғасырдың басындағы Чикаго қаласы контексінде терең тамыр жайған. Бұл мақалада біз осы теорияның шығу тегін, қолданылуын, сын-пікірлерін және қазіргі урбанизация контексіндегі өзектілігін тереңірек қарастырамыз.
1. Концентрлік теорияның шығу тегі
Эрнест Берджесс Чикаго университетінің әлеуметтану мектебінің бөлігі ретінде концентрлік теорияны әзірледі. Сол кезде Чикаго индустрияландырудың арқасында тез дамып, кең көлемді көші-қонды тартып, жерді пайдалану мен қаланың әлеуметтік-экономикалық құрылымында тез өзгерістерге әкелді. Берджесс қалалардың қала орталығынан сыртқа қарай сәулеленетін бірқатар концентрлік аймақтар бойымен дамуына бейім екенін байқады.
2. Концентрлік теорияның негізгі түсініктері
Концентрлік теория қаланы әрқайсысының өзіндік функциясы мен сипаты бар ерекше концентрлік шеңберлер ретінде сипаттайды. Берджесстің түпнұсқа теориясындағы әрбір аймақтың қысқаша сипаттамасы:
– 1-аймақ – Орталық бизнес ауданы (ОБА): Бұл қаланың орталығы, коммерциялық және іскерлік белсенділіктің орталығы. Бұл аймақ әдетте ең тығыз аймақ болып табылады, онда көптеген зәулім ғимараттар мен жоғары экономикалық белсенділік бар.
– 2-аймақ – Өтпелі аймақ: Орталық Азия аймағын қоршап тұрған бұл аймақ әдетте өнеркәсіптік зауыттар мен жұмысшы табының тұрғын үйлерінен тұрады, көбінесе нашар жағдайда. Бұл аймақ қалаға жаңадан келген иммигранттардың да мекені болып табылады.
– 3-аймақ – Жұмысшыларға арналған тұрғын үй аймағы: Бұл алдыңғы аймаққа қарағанда танымал жұмысшыларға арналған тұрғын үй аймағы. Бұл аймақ әдетте сәл жақсы күтілген үйлерден тұрады.
– 4-аймақ – Орта тап тұрғын үй аймағы: Орталықтан алысырақ аймақ ретінде бұл аймақта қолайлы жағдайлар мен қоршаған ортасы бар орта тап отбасылары тұрады.
– 5-аймақ – Жұмысқа баратын жолаушылар: Бұл қалаға оңай қол жетімді, жоғары деңгейлі тұрғын үйлер басым ең шеткі аймақ, бірақ қала маңындағы тыныш ортаны ұсынады.
3. Концентрлік теорияны қолдану
Бұл теория қала құрылысы мен геокеңістіктік талдауда негізгі модельге айналды. Жоспарлаушылар мен географтар бұл модельді қала құрылысының өсуі мен әлеуметтік-экономикалық динамиканы түсіну үшін жиі сілтеме ретінде пайдаланады. Бұл теорияның практикалық қолданылуының бірі - кеңістіктік жоспарлауда, ол өсімді болжауға және көлік, денсаулық сақтау және білім беру сияқты қалалық инфрақұрылымды жоспарлауға көмектесуге тырысады.
4. Концентрлік теорияны сынау
Концентрлік теория пайдалы негіз ұсынғанымен, бірнеше сын айтылды:
– Әмбебаптық: Бұл теория 20 ғасырдың басындағы Чикаго қаласын бақылауға негізделген және міндетті түрде әлемнің басқа бөліктеріндегі әртүрлі тарихи және әлеуметтік жағдайлары бар қалалардың құрылымын көрсетпейді.
– Статикалық сипаты: Берджесс теориясы тым статикалық болып саналады және қазіргі заманғы қала құрылысының күрделі динамикасын, соның ішінде шеткі қалалар мен қалалардың кеңеюі сияқты сызықтық емес дамуы бар мегаполистердің пайда болуын толық түсіндіре алмайды.
– Физикалық географияны елемеу: Бұл теория қаланың физикалық географиялық факторларын, мысалы, өзендер, таулар немесе қаланың дамуына әсер етуі мүмкін басқа да географиялық жағдайларды ескермейді.
5. Қазіргі заманғы урбанизациядағы өзектілік
Концентрлік теория урбанизацияны талқылауда өзекті болып қала береді, бірақ өзгертілген және жетілдірілген форматта. Қазіргі дәуірде технологиялық жетістіктерге, әлеуметтік-экономикалық динамика мен экологиялық қысымға байланысты қала құрылысының үлгілері барған сайын күрделене түсті.
Қазіргі урбанизация үрдістерімен концентрлік модельдің кейбір элементтерінің, әсіресе жаңа бизнес орталықтары мен қала маңындағы тұрғын үйлердің дамуы аясында қайта пайда болуын байқауға болады. Дегенмен, жаппай көлік және технологиялық инновациялар сияқты дамулармен тұрғын үйлер мен жұмыс орындарының кеңеюі дәстүрлі концентрлік үлгіге қарағанда әртүрлі үлгіде болуы мүмкін.
6. Кесімпулан
Берджесстің концентрлік теориясы, шектеулеріне қарамастан, қалалық географияны зерттеудің ажырамас бөлігі болып қала береді. Бұл модельді түсіну қала жоспарлаушылары мен ғалымдарға болашақтың тұрақты және экологиялық таза қалаларын қалыптастыруға көмектесетін үлгілерді анықтауға және саясатты жүзеге асыруға көмектеседі.
Студенттер мен зерттеушілер үшін бұл тұжырымдаманың эволюциясын қарастыруды жалғастыру және оны өзгермелі заманға қатысты контекстке қою маңызды. Осылайша, біз экономикалық өсу, әлеуметтік денсаулық және қоршаған ортаның тұрақтылығы арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып, болашақ урбанизацияның қиындықтарына жақсырақ дайындала аламыз.
