Echiche nke Max Weber gbasara omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya
Max Weber (1864–1920) bụ otu n'ime ndị kacha nwee mmetụta na mmekọrịta mmadụ na ibe ya nke oge a. Ihe ndị o tinyere abụghị naanị n'ọmụmụ ihe gbasara ọchịchị, okpukperechi, na akụnụba, kamakwa n'ịghọta ihe mmadụ na-eme na ndụ mmadụ. Otu n'ime echiche ndị bụ isi nke Weber bụ ozizi nke ihe mmadụ na-eme na ndụ mmadụ, usoro maka ịkọwa otu ndị mmadụ si eme ihe site n'ịtụle ihe ndị mmadụ pụtara na ntụzịaka ha n'ebe ndị ọzọ nọ. Site na ozizi a, Weber nyeere mmekọrịta mmadụ na ibe ya aka ịgafe naanị ịkọwa ihe ndị mmadụ na-eme na mmekọrịta mmadụ na ibe ya gaa n'ịghọta ihe kpatara na ihe ndị dị n'azụ omume mmadụ.
Omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya: isi ihe dị mkpa n'echiche Weber
Dịka Weber si kwuo, ọ bụghị ihe niile mmadụ na-eme ka a kpọọ ya "ihe omume ọha na eze." Ihe omume na-aghọ ihe omume ọha na eze naanị ma ọ bụrụ na o nwere ihe onye na-eme ihe pụtara ma bụrụ nke e duziri—n'ezie ma ọ bụ n'echiche—n'ebe ndị ọzọ nọ. Nke a pụtara na Weber mesiri ike na ihe omume ọha na eze abụghị naanị mmegharị ahụ, àgwà akpaaka, ma ọ bụ mmeghachi omume ebumpụta ụwa. Ihe dị mkpa bụ otu onye na-eme ihe nkiri si enye ihe ọ pụtara na otu o si echebara ihe ndị ọzọ na-eme echiche.
Dịka ọmụmaatụ, mmadụ na-emepe nche anwụ n'ime mmiri ozuzo nwere ike ịbụ ihe bara uru iji zere mmiri—ọ nwere ike ịbụ ihe mmadụ na-eme n'onwe ya. Agbanyeghị, ọ bụrụ na ha emepe nche anwụ n'ihi na ha chọrọ ka ha dị mma n'anya ndị ọrụ ibe ha ma ọ bụ ka ha yie ndị ọkachamara n'anya ndị isi ha, mgbe ahụ ihe ha na-eme nwere echiche doro anya gbasara mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ya mere, ihe Weber lekwasịrị anya abụghị naanị na "ihe e mere," kama ọ bụ na "ihe mere na maka onye ka e mere ihe ahụ."
Verstehen: ịghọta ihe ọ pụtara site n'ime
A na-ejikọkarị ụzọ Weber na echiche nke Verstehen (German: "nghọta"). Verstehen bụ ụzọ nkọwa maka ịghọta ihe omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya site n'ịnwa ijide ihe ndị na-eme ihe nkiri bu n'obi. Weber rụrụ ụka na mmekọrịta mmadụ na ibe ya ezughị ezu naanị ịchịkọta data ọnụọgụgụ ma ọ bụ kọwaa omume mmadụ site na iwu izugbe dịka sayensị okike. Ọmụmụ ihe gbasara mmekọrịta mmadụ na ibe ya ga-enwerịrị ike ịkọwa ebumnuche, ebumnuche, na ụzọ ndị mmadụ si aghọta ụwa mmekọrịta ha.
Agbanyeghị, nghọta Weber abụghị naanị echiche efu. O mesiri ike mkpa ọ dị maka nkọwa ezi uche dị na ya na nke a ga-aza ajụjụ, dịka ọmụmaatụ site na nhazighachi ebumnuche dabere na ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya, akwụkwọ, ajụjụ ọnụ, na mmekọrịta ezi uche dị na ya na ihe kpatara ya. Ya mere, Verstehen na-ejikọta nkọwa nke ihe ọ pụtara na nyocha sayensị.
Ọdịiche dị n'etiti Weber, Durkheim na Marx
Iji ghọta ọnọdụ Weber, ọ dị mkpa ileba anya na ọdịiche ya na ndị ọzọ. Émile Durkheim na-emesi ike "eziokwu mmekọrịta mmadụ na ibe ya" nke dị n'èzí ma na-egbochi ndị mmadụ (dịka ụkpụrụ, iwu, na ụlọ ọrụ). Karl Marx mesiri ike na esemokwu klaasị na nhazi akụ na ụba bụ ihe ndị bụ isi na-ekpebi mgbanwe mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Weber ajụghị nhazi, mana o kwuru na a pụghị ịghọta nhazi mmekọrịta mmadụ na ibe ya na-atụleghị omume nke onye ọ bụla na ihe ndị mmadụ na-etinye na omume ndị ahụ pụtara.
N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, Weber na-etinye onye ahụ dị ka ebe mmalite nyocha, mana ọ bụghị onye nọọrọ onwe ya—kama onye na-ejikọkarị na netwọk mmekọrịta mmadụ na ibe ya, omenala, ụkpụrụ, na ike.
Ụdị ihe omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya anọ kacha mma
Otu n'ime ihe Weber tinyere aka nke ukwuu bụ nhazi ya nke ụdị ihe omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya anọ. Weber kpọrọ ndị a "ụdị ndị a dị mma," ụdị echiche ndị na-enyere aka ịkọwa eziokwu, ọ bụ ezie na n'ezie, omume mmadụ na-abụkarị ngwakọta nke ụdị dị iche iche.
1. Ihe eji egwu egwu (Zweckrational)
Ọ bụ ihe omume dabere na ngụkọ ezi uche dị na ya gbasara ihe mgbaru ọsọ na ụzọ kachasị dị irè iji mezuo ha. Onye na-eme ihe nkiri na-atụle nhọrọ dị iche iche, na-agbakọ uru na ọghọm, ma họrọ atụmatụ kachasị dị irè.
Ihe atụ: Onye ọchụnta ego na-emepụta atụmatụ ahịa dabere na nyocha ahịa iji mee ka ahịa dịkwuo elu. Ọ na-ahọrọ ụzọ ọ na-ewere dị ka nke kacha baa uru na nke kacha dị ize ndụ.
2. Ihe omume ezi uche dị na ya nke dabere na uru (Wertrational)
Ihe a na-eme ka ọ bụrụ ihe ezi uche dị na ya, mana ihe na-akpali ya abụghị ịrụ ọrụ nke ọma, kama ọ bụ nraranye n'ihe ndị a na-ewere dị ka eziokwu, ihe dị nsọ, ma ọ bụ ihe bara uru. Onye mere ihe ahụ na-eme ihe n'ihi nkwenye siri ike, ọ bụ ezie na ihe ga-esi na ya pụta nwere ike imebi ihe.
Ihe atụ: mmadụ na-aghọ onye ọrụ afọ ofufo n'ebe ọdachi na-eme, ọ bụghị maka uru onwe onye, kama n'ihi na ha chere na inyere ndị ọzọ aka bụ ọrụ omume.
3. Omume mmetụta uche (Mmetụta)
Mmetụta uche na-esite n'ihe ndị na-akpali mmetụta uche, dịka iwe, ịhụnanya, egwu, ma ọ bụ mwute, na-akpali omume mmetụta uche. Echiche ezi uche na-adịkarịghị ike, ebe ọ bụ na ihe omume na-esi na mmetụta uche pụta.
Ihe atụ: Mmadụ na-eti mkpu n'ọrụ n'ihi na ha nọ n'oké nrụgide. Ha na-eme ihe n'ụzọ mmetụta uche, ọ bụghị dabere na ihe mgbaru ọsọ ogologo oge.
4. Omume ọdịnala
A na-eme ihe ndị a na-eme n'omenala site n'omenala ndị gbanyere mkpọrọgwụ. Onye mere ihe a na-eme dịka omenala si dị, ihe a na-eme kwa ụbọchị, ma ọ bụ ihe nketa omenala si dị n'echeghị echiche nke ọma.
Ihe atụ: ndị mmadụ na-eme ụfọdụ emume kwa afọ n'ihi na "ọ dịla otú ahụ kemgbe," ọ bụ ezie na ụfọdụ ndị nwere ike ha agaghịzi aghọta ihe kpatara ya.
Ụdị anọ a na-enyere anyị aka ịgụkwu omume ọha mmadụ nke ọma: ò nwere atụmatụ e ji mee ihe a, ọ̀ bụ ụkpụrụ omume ka a na-agbakọ, ọ̀ bụ mmetụta uche ka ọ bụ naanị ịgbaso omenala?
Nhazi na ọgbara ọhụrụ
Echiche Weber banyere omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya nwere njikọ chiri anya na echiche ya nke ịhazi ihe n'ime ọha mmadụ nke oge a. Weber hụrụ ọgbara ọhụrụ dị ka usoro nke ịbawanye ike nke ihe omume ezi uche dị na ya n'ọtụtụ ngalaba: akụnụba, iwu, nchịkwa, agụmakwụkwọ, na ọbụna ndụ kwa ụbọchị. Mmepe nke kapitalizim, ọchịchị aka ike, na sayensị gbara ụmụ mmadụ ume inyocha ụwa n'ihe gbasara arụmọrụ, amụma, na njikwa.
Agbanyeghị, Weber dọkwara aka ná ntị gbasara "ụlọ ígwè" nke oge a: mgbe ezi uche dị na ngwa agha ghọrọ ihe kachasị, ndụ mmadụ na-etinye aka n'ihe ize ndụ nke ịkpọ nkụ, ịdaba n'iwu, usoro, na ọchịchọ maka arụmọrụ nke na-ebelata nnwere onwe na ihe ọ pụtara. N'ọnọdụ a, ozizi omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya na-akọwa otu esi ahazi omume mmadụ site na ụkpụrụ na omenala gaa na mgbakọ teknụzụ.
Mkpa ozizi omume ọha na eze dị na ndụ taa
Ozizi Weber ka dị mkpa maka nghọta nke ihe ndị dị ugbu a. Dịka ọmụmaatụ, n'ebe ọrụ nke oge a, ọtụtụ ihe na-eduzi site na ebumnuche, ihe ngosi arụmọrụ, na sistemụ nyocha - ihe atụ siri ike nke ezi uche dị na ngwa. N'aka nke ọzọ, mmegharị mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ngagharị gburugburu ebe obibi, na ihe omume mmadụ na-egosi omume bara uru. Mgbasa ozi ọha na eze na-egosipụtakwa ngwakọta nke ụdị omume dị iche iche: ndị mmadụ nwere ike izipu dị ka atụmatụ aha onwe onye (ngwaọrụ), site na nkwenye omume (uru), site na mmetụta nwa oge (mmetụta), ma ọ bụ naanị ịgbaso usoro (àgwà dijitalụ ọdịnala).
Ozizi a bara uru maka ịghọta esemokwu mmekọrịta mmadụ na ibe ya: ọdịiche na-abụkarị maka ihe onwunwe, kamakwa maka esemokwu nke ihe ọ pụtara, ụkpụrụ, na ụzọ isi hụ ụwa. Site n'ịghọta ihe kpatara ihe a na-eme, mkparịta ụka mmekọrịta mmadụ na ibe ya nwere ike ịbụ ihe ọmịiko karịa na ihe ngwọta ndị a pụrụ ịtụkwasị obi karịa.
Penutup
Echiche Max Weber nke omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya na-etinye ihe ọ pụtara n'onwe ya na echiche mmekọrịta mmadụ na ibe ya dị ka isi ihe dị mkpa iji ghọta ọha mmadụ. Site n'iji usoro Verstehen mee ihe, Weber gbara ndị mmadụ ume ka ha kọwaa ihe mmadụ mere site n'echiche onye na-eme ihe nkiri ahụ n'ahapụghị nyocha sayensị. Nhazi ya nke ụdị omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya anọ—echiche ngwa ngwa, echiche bara uru, echiche mmetụta uche, na echiche ọdịnala—na-enye ngwaọrụ dị ike maka ịkọwa omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya n'ọtụtụ ọnọdụ.
N'ụwa ọgbara ọhụrụ nke taa nke nwere ezi uche na nke a na-atụle, echiche Weber na-echetara anyị na omume mmadụ abụghị nke dị iche: n'azụ mkpebi, àgwà, na mmeghachi omume, enwere ihe ọ pụtara mgbe niile nke na-akpụzi otú anyị si ebikọ ọnụ. Ozizi omume mmekọrịta mmadụ na ibe ya abụghị naanị echiche agụmakwụkwọ, kamakwa oghere maka ịghọta onwe anyị dị ka mmadụ na-akpakọrịta na-akparịta ụka mgbe niile banyere ihe mgbaru ọsọ, ụkpụrụ, mmetụta uche, na ọdịnala na ndụ kwa ụbọchị.
