Mmekọrịta dị n'etiti Okpomọkụ Ikuku na Nrụgide Ikuku
Okpomọkụ ikuku na nrụgide ikuku bụ ihe abụọ dị mkpa n'ikuku nke na-emetụta ihu igwe na ihu igwe nke ukwuu. Ha abụghị naanị ọnụọgụgụ e dekọrọ na temometa ma ọ bụ barometer; ha nwere njikọ chiri anya n'anụ ahụ ma enwere ike ịkọwa ha site na omume nke gas. Ịghọta mmekọrịta dị n'etiti okpomọkụ na nrụgide ikuku na-enyere anyị aka ịkọwa ụdị ihu igwe, ịghọta nhazi ikuku, na ọbụna kọwaa ihe kpatara nrụgide ikuku n'ugwu ji dị iche na nke dị n'ala dị ala. Isiokwu a na-atụle echiche ndị bụ isi, usoro nke mmekọrịta ahụ, na ihe atụ nke ụwa n'ezie.
Ịghọta okpomọkụ ikuku na nrụgide ikuku
Okpomọkụ ikuku bụ ihe a na-eji atụ otú ikuku si dị ọkụ ma ọ bụ oyi, nke a na-egosipụtakarị na ogo Celsius (°C), Kelvin (K), ma ọ bụ Fahrenheit (°F). Okpomọkụ na-egosi ike kinetic nke molekul ikuku. Ka okpomọkụ dị elu, otú ahụ ka molekul ikuku na-agagharị ngwa ngwa; ka okpomọkụ dị ala, otú ahụ ka ha na-agagharị nwayọ.
Nrụgide ikuku bụ ike nke kọlụm ikuku na-arụ n'elu elu otu mpaghara otu. Nrụgide a na-eme n'ihi na ikuku nwere oke ibu, ya mere a na-adọkpụ ya site na ike ndọda ma na-etinye nrụgide n'elu ụwa. A na-atụkarị nrụgide ikuku na hectopascals (hPa), millibars (mb), ma ọ bụ mmHg. Nrụgide nkezi n'ọkwa oké osimiri bụ ihe dị ka 1013 hPa.
Fizik bụ isi: ikuku dị ka gas
A pụrụ ịghọta ikuku dị ka ngwakọta nke gas (karịsịa nitrogen na oxygen) nke na-agbaso ụkpụrụ gas kacha mma n'ọtụtụ ọnọdụ ikuku. A na-achịkọtakarị mmekọrịta dị n'etiti nrụgide, okpomọkụ, na olu nke gas na nha nha gas kacha mma:
PV = nRT
Ozi:
– P = nrụgide
– V = olu
– n = ọnụọgụgụ nke mole nke gas
– R = gas na-adịgide adịgide
– T = okpomọkụ na Kelvin
Usoro a na-egosi na nrụgide na okpomọkụ nwere njikọ. Ọ bụrụ na ọnụọgụ gas (n) edobere ma a na-eche na olu (V) na-adịgide adịgide, mgbe ahụ nrụgide ahụ na-adaba kpọmkwem na okpomọkụ. Nke a pụtara na ka okpomọkụ na-arị elu, nrụgide na-arị elu; ka okpomọkụ na-ada, nrụgide na-adakarị. Agbanyeghị, n'ime ikuku dị adị, olu ikuku anaghị agbanwe agbanwe mgbe niile n'ihi na ikuku nwere ike ịgbasa, gbakọta, ịrị elu, ma daa. Ọ bụ ya mere mmekọrịta okpomọkụ na nrụgide dị na ikuku anaghị adị mfe mgbe niile dị ka "oke okpomọkụ → mmụba nrụgide," kama ọ dabere na ọnọdụ gburugburu ebe obibi.
Kedu ka okpomọkụ si emetụta nrụgide dị na ikuku?
1. Ikpo ikuku ọkụ na-akpata mgbasa na mbelata njupụta.
Mgbe ikuku na-ekpo ọkụ, molekul ya na-agagharị ngwa ngwa ma na-apụ n'ebe ibe ha nọ. N'ihi ya, olu ikuku na-abawanye (na-agbasa) ma njupụta ya na-ebelata. Ikuku a na-adị mfe karịa ikuku gbara ya gburugburu, ya mere ọ na-ebili (convection).
Ka ikuku na-arị elu, oke ikuku na-ada "n'elu" dị n'okpuru ya na-ebelata. Nke a na-eme ka nrụgide ikuku dị n'elu ya na-ebelata, na-emepụta mpaghara nrụgide dị ala.
Nke a na-akọwa ihe mere ebe ndị na-ekpo ọkụ siri ike—dịka ọmụmaatụ, ala n'ehihie ma ọ bụ mpaghara equatorial—na-enwekarị njikọ na obere nrụgide na ike nke ígwé ojii na mmiri ozuzo.
2. Ikuku oyi na-eme ka njupụta ya daa ma na-abawanye.
N'aka nke ọzọ, mgbe ikuku jụrụ oyi, molekul ya na-agagharị nwayọ nwayọ, olu ya na-ebelatakwa. Njupụta ikuku na-abawanye, na-eme ka ọ dị arọ ma nwee ike ịda (daa n'akụkụ).
Ikuku na-agbadata na-eme ka ikuku dị nso n'elu elu dịkwuo oke, na-eme ka nrụgide ikuku dị n'elu elu dịkwuo elu. Ya mere, mpaghara oyi na-abụkarị ebe nrụgide dị elu na-etolite, nke a na-ejikọkarị ya na ihu igwe doro anya ma kwụsie ike (ọ bụ ezie na ọ bụghị mgbe niile, dabere na iru mmiri na ihe ndị ọzọ na-eme).
Mmekọrịta okpomọkụ na nrụgide n'echiche kwụ ọtọ (elu)
N'ikuku, nrụgide ikuku na-ebelata ka elu dị n'ihi na ikuku dị obere n'elu anyị. Agbanyeghị, okpomọkụ na-agbanwekwa ka elu dị. Na troposphere (oyi akwa ebe ihu igwe na-eme), okpomọkụ na-ebelatakarị ihe dị ka 6,5°C kwa mita 1000 (ọnụọgụ nkezi a na-akpọ ọnụego lapse).
Mgbanwe okpomọkụ ndị a na-emetụta otú nrụgide si ebelata ngwa ngwa ka elu dị elu. Ikuku na-ekpo ọkụ na-agbasa, na-emepụta "ogidi ikuku" dị arọ. N'ihi ya, n'ebe dị elu, nrụgide dị n'elu ebe dị ọkụ nwere ike ịdị elu karịa ebe dị oyi, ọ bụ ezie na nrụgide dị n'elu ebe dị ọkụ nwere ike ịdị ala n'ezie. Ihe a dị mkpa na mbara igwe n'ihi na ọdịiche nrụgide na elu na-akpụzi ikuku na ikuku dị n'elu, nke na-emetụta ụdị ihu igwe.
N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, mmekọrịta dị n'etiti okpomọkụ na nrụgide nwere ike ịdị iche n'etiti:
- oyi akwa dị nso n'elu (ọtụtụ mgbe: ọkụ → obere nrụgide ka ikuku na-ebili), na
- oyi akwa dị elu (ogidi ikuku ọkụ na-agbasa "karịa" ma nwee ike imetụta nkesa nrụgide n'ụzọ dị iche).
Ezigbo ihe atụ: ikuku mmiri na ikuku ala
Mmekọrịta dị n'etiti okpomọkụ na nrụgide pụtara ìhè n'ihe gbasara ifufe mpaghara n'akụkụ osimiri.
Ikuku oké osimiri (ehihie)
N'ehihie, ala na-ekpo ọkụ karịa oke osimiri. Ikuku dị n'elu ala na-ekpo ọkụ, na-agbasa, ma na-ebili elu. Nke a na-eme ka nrụgide dị ala karịa ala. Ka ọ dịgodị, ikuku dị n'elu oké osimiri na-ajụ oyi ma na-adị oke njọ, nke na-eme ka nrụgide dị elu karịa. Ikuku na-esi n'oké osimiri na-efega site na nrụgide dị elu gaa na nrụgide dị ala, na-eme ka ifufe si n'oké osimiri fega n'ala. Nke a bụ ikuku dị n'oké osimiri.
Ikuku ala (abalị)
N'abalị, ala na-ajụ oyi ngwa ngwa karịa oké osimiri. Ikuku dị n'elu ala na-ajụ oyi ma na-adị oke njọ, na-eme ka nrụgide dị elu, ebe ikuku dị n'elu oké osimiri na-ekpo ọkụ ma na-adị ala. N'ihi ya, ifufe na-efe site n'ala ruo n'oké osimiri. Nke a bụ ikuku dị n'ala.
Ihe a na-egosi njikọ na-apụtaghị ìhè: okpomọkụ na-emetụta njupụta, njupụta na-emetụta mmegharị ikuku site na elu ruo ala, ma na-emetụta nrụgide na ntụziaka nke ifufe.
Mmekọrịta okpomọkụ na nrụgide buru ibu: monsoons na mgbasa zuru ụwa ọnụ
N'ụzọ sara mbara, ikpo ọkụ na-adịghị mma n'etiti kọntinent na oke osimiri, nakwa n'etiti equator na ogidi, na-emepụta nnukwu ọdịiche nrụgide nke na-akwalite ifufe oge na mgbasa zuru ụwa ọnụ.
Ihe atụ bụ mmiri ozuzo Eshia. N'oge ọkọchị, ala Eshia na-ekpo ọkụ, ikuku na-ebili, nrụgide elu ala na-ebelata, ifufe mmiri si n'oké osimiri na-efega n'ime ala, na-eme ka ohere mmiri ozuzo dịkwuo elu. N'oge oyi, ala ahụ na-ajụ oyi, ikuku na-adị oke njọ ma na-agbada, nrụgide na-abawanye, ifufe na-esikwa n'ala gaa n'oké osimiri, na-ebute ọnọdụ kpọrọ nkụ n'ọtụtụ mpaghara.
Mgbasa Hadley gburugburu equator na-ejikọtakwa ya na ikpo ọkụ siri ike n'ebe okpomọkụ nke na-emepụta obere nrụgide na mmiri ozuzo na-arị elu, mgbe ahụ ikuku na-abanye n'ime mpaghara ndị dị n'okpuru ala, jụọ oyi, na-agbadata, ma na-emepụta eriri nrụgide dị elu nke dị n'okpuru ala.
Ihe ndị ọzọ na-emetụta mmekọrịta dị n'etiti okpomọkụ na nrụgide
Ọ bụ ezie na okpomọkụ na-arụ ọrụ dị mkpa, nrụgide ikuku n'ikuku na-emetụtakwa:
1. Iru mmiri ikuku: Ikuku mmiri dị nro na-adị mfe karịa ikuku akọrọ n'otu okpomọkụ ahụ, n'ihi na molekul uzuoku mmiri (H₂O) nwere obere oke molekul karịa nitrogen na oxygen. Nke a nwere ike imetụta njupụta na nrụgide n'ụzọ dị iche iche.
2. Ọdịdị ala: Ugwu, ndagwurugwu, na elu na-agbanwe nkesa nke ikuku na ụkpụrụ ifufe mpaghara.
3. Mgbanwe Ikuku: Mmegharị ikuku kwụ ọtọ (ndụmọdụ), ntụgharị nke ụwa (ike Coriolis), na ebili mmiri nke ikuku nwere ike ịmepụta usoro nrụgide na-enweghị nnukwu mgbanwe okpomọkụ mpaghara.
4. Radiation anyanwụ na mkpuchi ígwé ojii: Ígwé ojii nwere ike igbochi ikpo ọkụ ehihie ma belata mwepụta okpomọkụ n'abalị, si otú a na-emetụta mgbanwe okpomọkụ kwa ụbọchị na nrụgide.
Mmechi
Mmekọrịta dị n'etiti okpomọkụ ikuku na nrụgide ikuku bụ nke dị nso, mana ọ na-abụkarị nke na-apụtaghị ìhè n'ime ikuku n'ezie. N'ụzọ anụ ahụ, okpomọkụ na-emetụta ike na mmegharị nke molekul ikuku. Ikuku na-ekpo ọkụ na-agbasa, na-aghọ obere oke, ma na-arị elu, na-ebelata nrụgide elu. N'aka nke ọzọ, ikuku oyi na-agbakọ, na-aghọ nkọ, ma na-adabakarị, na-amụba nrụgide elu. Mmekọrịta a na-adabere na mmepụta nke ifufe, sistemụ nrụgide dị elu na nke dị ala, na ụdị ihu igwe dị iche iche, site na nha mpaghara dị ka ikuku mmiri ruo na nha buru ibu dị ka monsoons na mgbasa zuru ụwa ọnụ. Site n'ịghọta mmekọrịta dị n'etiti okpomọkụ na nrụgide, anyị nwere ike ịkọwa mgbanwe kwa ụbọchị na ihu igwe na mgbanwe ikuku.
Ọ bụrụ na ịchọrọ, enwere m ike itinye ihe osise dị mfe (eserese) ma ọ bụ chịkọta akụkọ a n'ime isi ihe maka ihe ngosi.
