Ihe dị iche n'etiti Oké Osimiri na Oké Osimiri
Mmiri dị n'ụwa na-ekpuchi nnukwu ebe ma na-abịa n'ụdị na nha dị iche iche. Okwu abụọ a na-ejikarị akọwa nnukwu mmiri bụ "oké osimiri" na "oké osimiri." Ọ bụ ezie na ha abụọ na-adịkarị ka ha yiri ibe ha ma jikọta ọnụ, ha nwere nnukwu ọdịiche dị mkpa. N'isiokwu a, anyị ga-enyocha ọdịiche dị n'etiti oke osimiri na oke osimiri site n'echiche dị iche iche, gụnyere nkọwa ha, nha ha, omimi ha, ọrụ gburugburu ebe obibi ha, na ihe ndị ọzọ.
1. Definisi
Oké osimiri bụ nnukwu mmiri nnu nke na-ekpuchi nnukwu akụkụ nke elu ụwa. E nwere nnukwu oke osimiri ise n'ụwa: Oké Osimiri Pasifik, Oké Osimiri Atlantik, Oké Osimiri India, Oké Osimiri Ndịda, na Oké Osimiri Arctic. Oke osimiri na-ekpuchi ihe dị ka pasent 71 nke elu ụwa ma na-ejide ihe dị ka pasent 97 nke mmiri niile dị na mbara ala.
Oké osimiri bụ mmiri dị obere karịa oké osimiri ma na-ejikọkarị ya na oké osimiri ọzọ. Oké osimiri na-adịkarị n'ọnụ kọntinent ma ala gbara ya gburugburu. Ihe atụ nke oké osimiri gụnyere Oké Osimiri Mediterenian, Oké Osimiri Caspian, na Oké Osimiri Caribbean. A pụkwara ịkpọ oké osimiri dịka akụkụ nke oké osimiri, mana n'ókèala ha, ha pere mpe.
2. Nha
Nha bụ otu n'ime ihe dị iche dị n'etiti oke osimiri na oke osimiri. Oke osimiri buru ibu karịa oke osimiri. Dịka ọmụmaatụ, Oke Osimiri Pasifik bụ oke osimiri kachasị ukwuu n'ụwa, nke nwere ihe dị ka square kilomita 168.723.000, ebe Oké Osimiri Mediterenian na-ekpuchi ihe dị ka square kilomita 2.500.000. Ya mere, oke osimiri na-adịkarị obere ma na-egbochi oke osimiri karịa oke osimiri.
3. Omimi
Omimi bụ ihe ọzọ dị mkpa dị iche. Oke osimiri dị omimi karịa oke osimiri. Omimi nke oke osimiri dị ihe dị ka mita 3.688, ebe kachasị omimi bụ Mariana Trench dị n'Oké Osimiri Pasifik, na-eru omimi nke ihe dị ka mita 10.994. N'aka nke ọzọ, oke osimiri na-adịkarị omimi karịa. Dịka ọmụmaatụ, omimi nke oke osimiri Mediterenian dị ihe dị ka mita 1.500.
4. Gburugburu Ebe Obibi na Ụdịdị Dị Iche Iche nke Ihe Ndị Dị Ndụ
Oké osimiri na oké osimiri na-akwado ụdị ndụ dị iche iche. Site na mbara na omimi ha buru ibu, oké osimiri na-enye ọtụtụ gburugburu ebe obibi dị iche iche, site na elu anyanwụ na-enwu ruo n'ime omimi gbara ọchịchịrị na nke nrụgide. Ụdị ihe dị iche iche dị n'oké osimiri bara ụba nke ukwuu, gụnyere ọtụtụ azụ, anụmanụ mmiri, plankton, na ihe ndị dị ndụ a na-apụghị ịhụ anya.
Oké osimiri na-akwadokwa ọtụtụ ihe dị iche iche dị ndụ, mana gburugburu ya na-adịkarị mma na mmiri dị omimi dị nso n'ụsọ oké osimiri. Nke a bụ n'ihi na ìhè anyanwụ nwere ike ịbanye n'ime omimi dị omimi, na-akwado usoro fotosynthesis dị mkpa maka osisi mmiri na plankton. Oke osimiri coral, nke a na-ahụkarị n'oké osimiri, so na gburugburu ebe obibi kachasị dị iche iche n'ụwa.
5. Okpomọkụ na Nnu
Okpomọkụ mmiri na nnu dịkwa iche n'etiti oke osimiri na oke osimiri. Oke osimiri nwere nnukwu mgbanwe okpomọkụ dabere na ebe ha dị. Mmiri dị nso na equator na-ekpo ọkụ, ebe mmiri dị nso na ogidi ahụ na-ajụ oyi nke ukwuu. Nnu dị n'oké osimiri na-agbanwekwa mana ọ na-adịkarị ihe dị ka akụkụ 35 kwa puku (ppt).
Oké osimiri, n'ihi na ha dị nso n'ala na otú osimiri si erute, nwere ike inwe nnukwu mgbanwe n'okpomọkụ na nnu. Dịka ọmụmaatụ, Oké Osimiri Baltic nwere obere nnu karịa oke osimiri nkịtị n'ihi nnukwu mmiri dị ọcha na-asọba n'ime ya.
6. Stream na Ugbu a
Mmiri oké osimiri bụ nnukwu mmiri nke na-agagharị n'usoro kwụsiri ike ma na-emetụta ihu igwe ụwa. Ihe atụ a ma ama bụ Gulf Stream na North Atlantic, nke na-ebuga mmiri ọkụ site na mpaghara okpomọkụ dị n'ebe ugwu, na-emetụta ihu igwe nke Ọdịda Anyanwụ Europe. Oke osimiri nwekwara ọkụ miri emi a maara dị ka thermohaline circulation, nke bụ "belt conveyor zuru ụwa ọnụ" ma dịkwa mkpa maka mgbasa okpomọkụ zuru ụwa ọnụ.
Oké osimiri nwekwara mmiri ozuzo, mana ha na-adịkarị obere ma na-adịkarịghị nkịtị karịa nke dị n'oké osimiri. Ifufe, ọdịdị ala mmiri, na ebili mmiri na-emetụtakarị mmiri ozuzo dị n'oké osimiri. Ụdị mmiri ozuzo dị ugbu a na-adịkarị n'ógbè ebe ọ dị ugbu a ma nwee ike ịdị iche nke ukwuu dabere na ọdịdị ala nke mpaghara ahụ.
7. Mmetụta Mmadụ
Oke osimiri na oke osimiri na-emetụta ha abụọ, n'agbanyeghị na ha dị iche iche. A na-ewerekarị oke osimiri dị ka "akpa ume nke ụwa" n'ihi ikike ha nwere ịmịkọrọ carbon dioxide ma mepụta oxygen site na photosynthesis site na phytoplankton. Agbanyeghị, ihe ndị dị ka mmetọ plastik, okpomọkụ ụwa, na oke azụ̀ na-emetụta ahụike oke osimiri nke ukwuu.
Oké osimiri, n'ihi na ha dị nso na mmadụ, na-enwekarị mmetọ kpọmkwem, dịka mmiri ozuzo, mmetọ ụlọ ọrụ mmepụta ihe, na ihe mkpofu obodo. Oke osimiri ndị dị nso na ebe ndị mmadụ bi na ya nwekwara ike imetụta ọrụ azụmahịa dịka ịkụ azụ, njem nlegharị anya, na mmepe ụsọ oké osimiri.
8. Ọrụ na Akụnụba
Oké osimiri na oké osimiri dị oke mkpa maka akụnụba ụwa na nke mpaghara. Oké osimiri na-enye ụzọ dị mkpa maka azụmaahịa mba ụwa, ebe ọtụtụ ngwongwo ụwa na-ebuga site na oké osimiri. A na-ewepụtakwa akụrụngwa okike dị ka mmanụ na gas site na ala miri emi nke oké osimiri. Ọzọkwa, oke osimiri dị oke mkpa maka nnukwu ụlọ ọrụ ịkụ azụ na njem nlegharị anya mmiri zuru ụwa ọnụ.
Ọ bụ ezie na oke osimiri pere mpe, ọ na-arụkwa ọrụ dị mkpa na akụnụba mpaghara. Ịkụ azụ, njem nlegharị anya, na ntụrụndụ mmiri bụ naanị ihe atụ ole na ole nke otu oke osimiri si akwado akụnụba na mpaghara dị iche iche. Ụlọ ọrụ dịka ịzụ anụmanụ na-adaberekwa n'oké osimiri iji nye ngwaahịa azụ̀.
9. Ọmụmụ ihe gbasara ala na ọdịdị ala
Ihe dị iche na ala na-emekwa ka oké osimiri dị iche na oké osimiri. Ala oké osimiri na-abụkarị olulu miri emi, ugwu dị n'etiti oké osimiri, na nnukwu ala dị larịị. Mgbasa ala oké osimiri na ọrụ mgbawa ugwu dị n'okpuru mmiri bụ ụfọdụ usoro ala dị iche iche metụtara oke osimiri.
N'aka nke ọzọ, oke osimiri na-enwekarị ihe ndị dị na ala dịka ọdọ mmiri, osimiri, na oke osimiri ndị na-adịghị omimi. Ha na-enwekarịkwa nsogbu site na mbuze na mmiri ozuzo nke mmiri osimiri na ihe ndị gbara ya gburugburu na-akpata. Ya mere, ihe ndị dị na ala oké osimiri na-ejikọta nke ọma na ihe ndị dị na ala gbara ya gburugburu.
10. Mmetụta Ihu Igwe
N'ikpeazụ, oke osimiri na oke osimiri na-emetụta ihu igwe ụwa n'ụzọ dị iche iche. Oke osimiri na-eje ozi dị ka isi ihe na-eme ka okpomọkụ na carbon dioxide si na ikuku pụta, na-emetụta okpomọkụ, ụdị ihu igwe, na ihu igwe ụwa. Usoro dị ka mmụba na ịda n'oké osimiri na-emetụta nkesa nri na mmepụta ihe ndị dị ndụ n'ofe mpaghara.
Oké osimiri na-emetụtakwa ihu igwe mpaghara na mpaghara. Dịka ọmụmaatụ, oké osimiri nwere ike ime ka okpomọkụ dị n'ụsọ oké osimiri dị mma site na mmetụta nke ikuku mmiri, na-eme ka ihu igwe dị jụụ ma dị mmiri mmiri karịa n'oge ọkọchị na nke dị ọkụ n'oge oyi.
N'ozuzu ya, ọ bụ ezie na oké osimiri na oké osimiri nwere njikọ ma nwee ọtụtụ njirimara, ọdịiche dị n'elu na-egosi otú o si dị mkpa ịghọta ma ijikwa ma chebe akụrụngwa mmiri nke ụwa anyị. Omimi, nha, ọrụ gburugburu ebe obibi, mmetụta mmadụ, na mmekọrịta ya na ihu igwe bụ ụfọdụ n'ime ihe ndị bụ isi na-eme ka oké osimiri dị iche na oké osimiri.
