Kedu ihe bụ efere oké osimiri na njirimara ya?
Mbadamba oké osimiri bụ akụkụ dị mkpa nke lithosphere nke ụwa (nke bụ oyi akwa kachasị elu nke ụwa), nke dị n'ala oké osimiri. A na-ekewa lithosphere n'onwe ya n'ọtụtụ "efere" buru ibu na obere nke na-aga nwayọ nwayọ n'elu oyi akwa plastik dị n'okpuru, mbara igwe. Mmegharị nke efere ndị a bụ isi ihe na-akpata ihe dị iche iche dị mkpa gbasara ala dị iche iche dịka ala ọma jijiji, ọrụ mgbawa ugwu, nhazi ugwu, na nhazi nke olulu mmiri. Ịghọta efere oké osimiri pụtara ịghọta otu ala oké osimiri si akpụ, gbanwee, ma na-emekọrịta ihe na efere kọntinent na efere oké osimiri ndị ọzọ.
Nkọwa nke efere oké osimiri
N'ikwu ya n'ụzọ dị mfe, efere oké osimiri bụ efere tectonic nke mejupụtara ya bụ isi ihe mejupụtara ya bụ akpụkpọ mmiri na ákwà mkpuchi elu siri ike. Efere a na-akpụ ala oké osimiri ma kpuchie nnukwu ebe. E ji nkume basaltic mee akpụkpọ mmiri ahụ, nke na-akpụ elu nke efere oké osimiri, nke e ji nkume basaltic mee, nke jupụtara na magnesium na ígwè, ma dịkwa oke arọ karịa nkume ndị mejupụtara akpụkpọ mmiri kọntinent.
Efere oké osimiri na-agagharị n'ihi mmiri convection dị n'ime mantle na nrụgide na ndọda nke metụtara usoro tectonic dị ka ala mmiri na-agbasa n'etiti ugwu oke osimiri na subduction efere na mpaghara olulu mmiri. Ọ bụ ezie na mmegharị ha na-adị nwayọ nwayọ n'ọkwa mmadụ (ihe dị ka sentimita ole na ole kwa afọ), mmetụta ha na ihu ụwa n'ime ọtụtụ nde afọ dị omimi.
Usoro nke ịmepụta efere oké osimiri
Efere oké osimiri na-etolitekarị n'ugwu etiti oké osimiri, usoro ugwu ndị dị n'okpuru mmiri na-agbatị ọtụtụ puku kilomita. N'ebe ndị a, efere tectonic abụọ na-agagharị (ókè dị iche iche). Ka efere ndị ahụ na-apụ n'anya, ihe sitere na mantle na-arịgo n'elu n'ihi mbelata nrụgide, ebe ọ na-agbaze akụkụ ụfọdụ, na-emepụta magma basaltic. Magma a na-ebili site na mgbawa, na-esi ike, ma na-aghọ akpụkpọ anụ oké osimiri ọhụrụ.
Usoro nhazi a na-aga n'ihu, yabụ obere akụkụ oké osimiri dị nso n'ugwu etiti oké osimiri, ebe akụkụ ochie dị anya site na ebe a na-agbasa. Ebe ọ bụ na a na-emecha "emegharị" akụkụ oké osimiri site na subduction, akụkụ oké osimiri na-adịkarị obere karịa akụkụ kọntinent.
Isi njirimara nke efere oke osimiri
Ihe ndị a bụ njirimara dị mkpa nke na-eme ka efere oke osimiri dị iche na efere kọntinent dị iche iche, ma na-akọwakwa omume ala ha.
1. Nhazi nke nkume basaltic na gabbroic
Ihe mejupụtara ájá oké osimiri bụ basalt (n'elu) na gabbro (mimi karịa). Basalt na-etolite site na oyi ngwa ngwa nke magma dị nso ma ọ bụ n'elu ala oké osimiri, ebe gabbro na-etolite site na oyi nwayọ nwayọ n'okpuru. Ihe mejupụtara a bara ụba na mineral dị ka pyroxene na plagioclase ma na-enwekarị ọdịnaya silica dị ala karịa granite na kọntinent.
Ihe mejupụtara basaltic a bụ ihe na-eme ka akpụkpọ anụ oké osimiri nwee njupụta dị elu. Njupụta a na-arụ ọrụ dị mkpa na usoro subduction: efere oké osimiri na-abanye n'ime mantle ngwa ngwa karịa efere kọntinent.
2. Efere ndị dị gịrịgịrị karịa nke kọntinent
Ọkpụrụkpụ nke ihe mkpuchi ala oké osimiri dị ihe dị ka kilomita 5-10, nke dị gịrịgịrị karịa ihe mkpuchi ala kọntinent, nke nwere ike iru kilomita 30-70 (karịsịa n'okpuru nnukwu ugwu). N'ihi na ọ dị gịrịgịrị, nhazi ala oké osimiri yiri ka ọ dịtụ iche ma e jiri ya tụnyere ala nwere ọtụtụ ebe dị elu dị ka ala dị larịị, ala dị larịị, na ugwu.
Agbanyeghị, ọ dị mkpa icheta na "efere" abụghị naanị akpụkpọ ahụ, kamakwa ọ bụ ihe mkpuchi elu siri ike. Agbanyeghị, maka ntụnyere n'ozuzu, akpụkpọ ahụ oké osimiri dị gịrịgịrị karịa akpụkpọ ahụ kọntinent.
3. Ka ọ dị oke arọ ma na-adị nkọ
Akpụkpọ mmiri dị n'oké osimiri dị oke ibu karịa akpụkpọ mmiri granitic. Ka oge na-aga, efere mmiri na-ajụkwa oyi ka ha na-apụ n'ugwu dị n'etiti oké osimiri. Njụ oyi a na-eme ka njupụta ha dịkwuo elu ma na-eme ka ha dị arọ, na-eme ka ha dịkwuo mfe ịbanye n'okpuru mgbe ha zutere efere ndị ọzọ na ókèala ndị na-ejikọta ọnụ.
Ọ bụ ya mere, n'ọtụtụ ebe, efere oké osimiri ga-esi na-asọpụta n'okpuru efere kọntinent (oceanic-continental subduction) ma ọ bụ ọbụna n'okpuru efere oké osimiri ndị ọzọ (oceanic-oceanic subduction). Mpaghara ndị a na-emepụta olulu miri emi nke oké osimiri ma na-abụkarị isi iyi nke nnukwu ala ọma jijiji.
4. Afọ dị obere ma emegharị ya
Otu n'ime ihe ndị kacha adọrọ mmasị na efere oké osimiri bụ ntorobịa ha. N'ozuzu, ihe mkpuchi oké osimiri erughị nde afọ 200. Nke a dị iche na ihe mkpuchi kọntinent, nke nwere ike ịdị ọtụtụ ijeri afọ. Gịnị kpatara nke a? N'ihi na a na-emepụta ihe mkpuchi oké osimiri mgbe niile n'etiti ugwu dị n'oké osimiri ma bibie ya site na subduction—dị ka nnukwu "belt conveyor" na-emepụta ma na-emegharị ala oké osimiri mgbe niile.
Imegharị ihe a dị oke mkpa maka mgbanwe kemịkalụ na okpomọkụ nke ụwa, gụnyere mgbanwe nke ihe dị n'etiti elu na mantle. Ihe sedimentary, mmiri, na mineral ndị efere na-ebu n'oge subduction nwere ike imetụta mmepụta magma na ọrụ mgbawa ugwu.
5. Nwere nhazi ala pụrụ iche: ugwu na olulu mmiri
Efere oké osimiri na-emepụta ala dị iche iche dị n'okpuru mmiri, gụnyere:
– Oke ugwu etiti oke osimiri: ebe dị elu nke nwere ogologo ebe akpụkpọ anụ ọhụrụ na-etolite.
– Ala dị larịị: nnukwu ebe dị larịị n'ala oké osimiri, nke a na-ejikarị obere ájá kpuchie.
– Ọwara mmiri nke oké osimiri: ndagwurugwu miri emi nke na-etolite n'ebe a na-etinye mmiri.
– Agwaetiti ndị dị n'oké osimiri na ugwu mgbawa: a na-etolitekarị n'elu ebe ndị dị ọkụ ma ọ bụ n'ihi ihe mgbawa ugwu na ókèala efere.
Ọdịdị ala a bụ "ihe" nke usoro tectonic na-aga n'ihu na nke gara aga.
6. Njikọ ya na ala ọma jijiji na ugwu mgbawa
Ala mmiri dị n'oké osimiri na-abụkarị ebe ihe na-eme ka ala ọma jijiji na mgbawa ugwu pụta, ọkachasị n'ebe ndị a na-eme ka ala dị n'oké osimiri ghara ịdị. Mgbe ala mmiri dị n'oké osimiri gbadaa n'okpuru ala mmiri ọzọ, esemokwu na mkpọchi n'ókè ala mmiri nwere ike ibute ala ọma jijiji dị ike. Ọ bụrụ na ala ọma jijiji emee n'okpuru oké osimiri ma na mberede wepụ mmiri, ọ nwere ike ibute tsunami.
Ọzọkwa, mpaghara subduction na-emepụta magma n'ihi na efere subducting na-ebu mmiri na mineral ndị na-agbanwe agbanwe, na-ebelata ebe agbaze nke uwe elu ahụ. Magma nke na-esi na ya apụta nwere ike ịrị elu ma mepụta usoro ugwu mgbawa, ma n'ụdị arc agwaetiti, dịka ndị dị na Japan na ọwụwa anyanwụ Indonesia, ma ọ bụ arc ugwu mgbawa n'akụkụ kọntinent, dịka na South America.
Ihe atụ nke efere oké osimiri n'ụwa
Ụfọdụ efere ndị na-adịkarị n'oké osimiri gụnyere:
– Pasifik Plate: efere kachasị ukwuu n'oké osimiri, nke mpaghara subduction gbara gburugburu nke na-emepụta "Mgbanaka Ọkụ nke Pasifik".
– Nazca Plate: na-abanye n'okpuru South America Plate ma na-akpụ Ugwu Andes na oke mgbawa ugwu.
– Cocos Plate: na-arụ ọrụ na ala ọma jijiji na mgbawa ugwu na Central America.
– Efere Oké Osimiri Philippines: na-emetụta tectonics dị mgbagwoju anya gburugburu Philippines, Japan, na Taiwan.
Ka ọ dị ugbu a, e nwekwara efere ndị agwakọtara agwakọta (nwere akụkụ kọntinent na nke oké osimiri), dịka efere Indo-Australian na efere Eurasia.
Penutup
Mbadamba oké osimiri bụ akụkụ dị iche iche nke lithosphere ụwa nke na-etolite ala oké osimiri ma na-agbanwe ka oge na-aga. Àgwà ha—ihe mejupụtara basaltic, ọkpụrụkpụ dị gịrịgịrị, njupụta dị elu, ntorobịa, na ọchịchọ subduct—na-eme ka ha dị mkpa maka ịmepụta olulu mmiri, mpụta nke ugwu mgbawa, na ihe omume nke nnukwu ala ọma jijiji. Site n'ịghọta efere oké osimiri, anyị na-amụta ọ bụghị naanị maka nhazi nke ala oké osimiri kamakwa maka usoro ndị bụ isi nke na-akpụzi ma na-agbanwe ihu Ụwa n'akụkọ ihe mere eme ya nke ala.
