Gịnị bụ Geomorphology na ngalaba ya?
Nkà mmụta ala bụ ngalaba sayensị ụwa nke na-amụ ụdị ala dị iche iche (ụdị ala), usoro ndị na-akpụzi ha, na mgbanwe ndị na-eme ka oge na-aga. Tụlee ugwu, ndagwurugwu osimiri, ụsọ oké osimiri, ala idei mmiri, na ọbụna ájá ọzara; ihe niile bụ ihe ọmụmụ geomorphological. Sayensị a dị na njikọ nke geographic anụ ahụ, geology, hydrology, climatology, na ọbụna gburugburu ebe obibi, ebe nhazi na mgbanwe nke ụdị ala na-agụnyekarị mmekọrịta dị mgbagwoju anya n'etiti ihe dị n'oké nkume, mmiri, ifufe, ice, ike ndọda, na ọrụ mmadụ.
N'okwu dị mfe, geomorphology na-agbalị ịza ajụjụ atọ dị mkpa: (1) ụdị ala anyị na-ahụ taa, (2) usoro ndị kpụziri ha, na (3) otu ala ndị ahụ si gbanwee n'oge gara aga ma ga-agbanwe n'ọdịnihu. Ihe ọmụma a dị mkpa maka ịghọta ihe egwu ọdachi (idei mmiri, ala ọma jijiji, mmebi), njikwa ụsọ oké osimiri na mmiri, atụmatụ mbara ala, nchọpụta akụrụngwa, na nchekwa gburugburu ebe obibi.
Oke Ọdịdị Ọdịdị Ala
Usoro geomorphology gụnyere nyocha nke ọdịdị ala (morphology), ihe ndị mejupụtara ya (lithology), nhazi ala (dịka ọmụmaatụ, mmejọ na mpịachi), na ike nke usoro elu. Ndị ọkà mmụta geomorph na-akọwakarị ọdịdị ala, na-atụ nha nke mgbada, na-enyocha ụkpụrụ mmiri osimiri, na-akọwa akụkọ ihe mere eme nke tectonic uplift, ma gbakọọ mbuze na ọnụego sedimentation. Usoro eji eme ihe dị iche iche, site na nlele ubi na nkọwa onyonyo satịlaịtị ruo na maapụ GIS na nhazi ọnụọgụgụ, ruo na mkpakọrịta geological (dịka ọmụmaatụ, radiocarbon ma ọ bụ dating luminescence) iji chọpụta afọ nke sediments.
N'ọrụ, geomorphology na-emesi ike mmekọrịta dị n'etiti nha oghere na nke oge. Ụfọdụ usoro na-adị ngwa ngwa, dị ka mbuze ala, nke na-eme n'ime nkeji ma ọ bụ awa, ebe ndị ọzọ na-adị nwayọ, dị ka ihu igwe nkume ma ọ bụ mbuze ugwu, nke nwere ike were ọtụtụ puku ma ọ bụ ọbụna ọtụtụ nde afọ. Ịghọta nha ndị a na-enyere ndị ọkà mmụta sayensị na ndị na-eme atụmatụ mpaghara aka ime mkpebi ndị ka mma.
Echiche Ndị Dị Mkpa: Usoro Endogenous na Exogenous
N'ozuzu, enwere ike kewaa ụdị ala n'ime usoro endogenous na exogenous. Usoro endogenous na-amalite n'ime ụwa, ọkachasị tectonics na volcanism, nke na-emepụta ugwu, plateaus, na nhazi ntụpọ. Usoro exogenous na-arụ ọrụ n'elu ala, dị ka ihu igwe, mbuze, mbufe sediment, na itinye site na mmiri, ifufe, ebili mmiri, ma ọ bụ ice. Ụdị ala anyị na-ahụ bụ nsonaazụ nke "ịdọkpụ agha" na-aga n'ihu n'etiti mmụba site na tectonics na flattening (denudation) site na usoro exogenous.
Ngalaba nke Geomorphology
Nkà mmụta ihe ndị dị n'ala ala aghọọla ọtụtụ ngalaba dị iche iche nke lekwasịrị anya n'ihe ndị na-emepụta ihe, gburugburu ebe obibi kpọmkwem, ma ọ bụ ụzọ ụfọdụ. Ndị a bụ ngalaba dị iche iche bụ isi a na-amụkarị.
1. Ọmụmụ ihe gbasara mmiri (Osimiri)
Ọmụmụ ihe gbasara mmiri na-amụ banyere ọdịdị ala nke mmiri na-asọpụta site na mmiri na-asọpụta, gụnyere osimiri n'onwe ha, ala mmiri na-asọpụta, ala osimiri, deltas, na ndị na-efegharị alluvial. Usoro ndị dị mkpa na sistemụ mmiri na-asọpụta bụ mbuze, mbufe sedimenti, na sedimenti. Osimiri nwere ike ịdị na-agbagharị agbagharị, kpaa ya, ma ọ bụ kwụ ọtọ, dabere na mkpọda, mwepụta, na nnweta sedimenti.
Ọmụmụ ihe gbasara mmiri dị oke mkpa maka ijikwa idei mmiri, imepụta akụrụngwa akwa mmiri, njikwa mmiri mmiri, na mweghachi osimiri. Dịka ọmụmaatụ, mgbanwe na ojiji ala n'elu mmiri nwere ike ime ka mbuze dịkwuo elu, mee ka ihe ndị dị n'ala gbakọta n'ala, na-eme ka ihe ndị dị n'ala gbakọta, na-eme ka ihe ndị dị n'ime mmiri gbakọta.
2. Ọdịdị Ala nke Osimiri
Ngalaba a na-enyocha ụdị ala dị n'akụkụ osimiri nke ebili mmiri, iyi mmiri, ebili mmiri, na mmụba ọkwa mmiri na-emetụta. Ụdị ala dị n'ụsọ oké osimiri gụnyere osimiri ájá, ugwu, olulu mmiri, tombolos, ọdọ mmiri, ájá dị n'ụsọ oké osimiri, mangrove, na ala mmiri dị larịị.
Isi okwu dị mkpa na geomorphology nke dị n'ụsọ oké osimiri gụnyere mmebi na mmụba (mgbakwunye ala), mmetụta nke mmepe (ọdụ ụgbọ mmiri, mweghachi ala), na mgbanwe ihu igwe, nke na-eme ka ọkwa mmiri dị elu ma na-eme ka ohere nke idei mmiri dị elu dịkwuo elu. N'ọtụtụ ebe, nghọta nke geomorphology nke dị n'ụsọ oké osimiri bụ ntọala maka atụmatụ eriri akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ, nchebe nke dị n'ụsọ oké osimiri, na mkpebi nke mpaghara nchekwa maka mmepe.
3. Ọdịdị mbara ala Aeolian (Ifufe)
Ọmụmụ ihe gbasara ala nke Aeolian na-amụ usoro na ọdịdị ala nke ifufe na-akpụ, ọkachasị n'ógbè kpọrọ nkụ (ọzara) ma ọ bụ mpaghara ájá dị n'ụsọ oké osimiri. Usoro ndị bụ́ isi bụ iwepụ ájá (iweli obere ihe ndị dị n'ime ala), ịchacha ájá site n'ifesa ájá, na itinye ájá n'ime ala, nke na-emepụta ájá.
Ụdị ájá dị iche iche, gụnyere barchan, parabolic, linear, na kpakpando, nke ọ bụla na-adabere na ntụziaka ifufe, ọdịnaya ájá, na ihe ọkụkụ. Ọmụmụ ihe Aeolian dịkwa mkpa maka ibelata oké ifufe uzuzu, ijikwa mmegharị ájá nke nwere ike imebi ebe obibi ma ọ bụ ala ọrụ ugbo, na ịkọwa ihu igwe gara aga site na ájá.
4. Ọdịdị Ala nke Glacial na Periglacial
Ọmụmụ ihe gbasara mbara ala na-amụ banyere ọdịdị ala nke ice/glaciers kpụrụ, dịka ndagwurugwu ndị dị ka U, Morenae, drumlins, na fjords. Ọ bụ ezie na ice nke oge a dị naanị n'ógbè polar na ugwu ndị dị elu, ihe ndị dị n'oge gara aga ice ndị a gbasaara ebe niile ma na-enye ihe ngosi dị mkpa maka akụkọ ihu igwe nke ụwa.
Ka ọ dị ugbu a, a na-amụ usoro ihe ndị dị na periglacial geomorphology n'ógbè oyi na-anaghị ekpuchi ice na-adịgide adịgide kama a na-enwe oke oyi na mgbaze, dị ka nhazi nke ala a haziri ahazi, solifluction, na mmebi mkpọda nke ntu oyi kpatara. Nghọta a dị oke mkpa maka mmepe akụrụngwa na mpaghara oke latitude nke permafrost metụtara.
5. Ọdịdị mbara ala Karst
Karst geomorphology na-amụ banyere ọdịdị ala nke e ji gbazee nkume ndị na-agbaze agbaze dịka limestone, dolomite, ma ọ bụ gypsum mepụta. Ihe ndị a na-ahụkarị na karst gụnyere ọgba, olulu mmiri, olulu mmiri mmiri, osimiri dị n'okpuru ala, na ụlọ elu karst.
Karst dị oke mkpa maka akụrụngwa mmiri n'ihi na ọtụtụ mpaghara karst nwere nnukwu ọdọ mmiri, mana ọ dịkwa mfe ịnweta mmetọ n'ihi na mmiri na-asọpụta ngwa ngwa na-enweghị nzacha ala zuru oke. Ọzọkwa, ihe egwu nke mbuze ala (oghere sink) bụ ihe na-echegbu onwe ya na nhazi na atụmatụ akụrụngwa.
6. Ọdịdị Ugwu Mgbawa
Ngalaba a na-elekwasị anya n'ụdị ala nke ihe ndị na-eme n'ugwu mgbawa na-emepụta, dịka cone ugwu mgbawa, calderas, lava domes, lava plateau, na pyroclastic deposits. Usoro mgbawa ugwu nwere ike ịkpụzi ọdịdị ala ngwa ngwa, mana ha na-esokwa mbuze na usoro ihu igwe nke na-emepụta ụkpụrụ mkpọda pụrụ iche.
Nkà mmụta ala ugwu mgbawa nwere ọrụ dị mkpa n'ibelata ọdachi ugwu mgbawa, dịka ọmụmaatụ ịhazi ụzọ mmiri lava, lahars, na igwe ojii na-ekpo ọkụ, yana ịchọpụta ebe ndị a na-etinye n'oge gara aga iji chọpụta ihe egwu nwere ike ime n'ọdịnihu.
7. Ọdịdị Ọdịdị na Ọdịdị Tectonic
Nkà mmụta ihe owuwu na-emesi ike mmetụta nke ihe owuwu ala (mmejọ, mpịachi, nkume siri ike dị nro) na ọdịdị ala. Nkà mmụta ihe owuwu tectonic na-enyocha kpọmkwem otu mmegharị ihe owuwu (elu, ịda n'ala) si akpụzi enyemaka ma na-emetụta osimiri, ala, na ụkpụrụ mmiri ozuzo.
A na-ejikarị ọmụmụ ihe gbasara Tectonic-geomorphological enyocha ihe ndị na-eme n'ihi ihe mberede, chọpụta mpaghara ala ọma jijiji na-adịkarị, ma ghọta mmụba nke ugwu. Dịka ọmụmaatụ, osimiri ndị "na-egbutu" ma mepụta ala nwere akwa nwere ike ịbụ ihe ngosi nke mmụba tectonic ugboro ugboro.
8. Ọdịdị Ugwu na Mmegharị Oke
Ngalaba mmụta a na-amụ usoro mgbada dịka ihu igwe, ịrị elu, mmiri ozuzo, mbuze ntụgharị/mmiri na-agbagharị, na mmiri mkpofu. Ihe ndị na-achịkwa gụnyere mgbada ugwu, ụdị ala/nkume, mmiri ozuzo, ahịhịa, na ihe omume mmadụ dịka ihicha ala.
Ọmụmụ ihe gbasara ugwu dị mkpa karịsịa n'ógbè ugwu dịka Indonesia, ebe ọ bụ na ala na-eme mgbe mmiri ozuzo siri ike ma ọ bụ ala ọma jijiji. Maapụ maka mmetụta nke ala ọma jijiji, nyocha nkwụsi ike nke ugwu, na ndụmọdụ maka ojiji ala na-adabere nke ukwuu n'echiche geomorphological.
9. Ọdịdị na Ọdịdị na-egosi ọnụọgụgụ
Nkà mmụta ihe gbasara nha nha na-eji nha nha, ọnụọgụgụ, na nhazi mgbakọ na mwepụ iji ghọta usoro ndị na-akpụzi ọdịdị ala. Geomorphometry na-elekwasị anya n'ịtụ ọdịdị elu site na iji data elu (DEM) iji nweta paramita dịka mkpọda, akụkụ, mgbagọ, na ntụaka roughness topographic.
Usoro a dị mkpa n'oge nnukwu data na nchọpụta anya, ebe ọ na-eme ka o kwe omume inyocha ala ngwa ngwa na nke nwere ebumnuche, nhazi mbuze, amụma idei mmiri, na nhazi ihe egwu.
10. Ọdịdị Gburugburu Ebe Obibi na Mmadụ
Ọmụmụ ihe gbasara ala abụghị naanị usoro okike kamakwa mmetụta mmadụ na-enwe n'elu ụwa. Ngalaba mmụta nke mmadụ na-enyocha otu igwu ala, ime obodo ukwu, iwu ihe mgbochi mmiri, igbukpọ oke ọhịa, mkpochapụ oke osimiri, na ọrụ ugbo siri ike si agbanwe usoro mbuze na-agbanwe na nkwụsi ike ala.
N'ọtụtụ ebe, ụmụ mmadụ bụ "ihe nnọchianya geomorphic," nke nwere ike ime ka mbuze ngwa ngwa, ibugharị nnukwu ihe ndị dị n'ime ala, ma ọ bụ gbanwee ụzọ osimiri. Ya mere, nghọta nke geomorphology dị mkpa maka mmepe na-adịgide adịgide.
Penutup
Nkà mmụta ala bụ sayensị nke na-enyere anyị aka ịghọta "ihu" nke Ụwa: ihe kpatara mpaghara ji dị elu, ihe kpatara osimiri ji agbagharị agbagharị, ihe kpatara ụsọ oké osimiri ji agbawa agbawa, na otu ugwu si etolite wee jiri nwayọọ nwayọọ na-emebi. Site n'ịghọta akụkụ ya dị iche iche - mmiri ozuzo, oke osimiri, aeolian, glacial, karst, ugwu mgbawa, tectonic, mkpọda, quantitative, na mmadụ - anyị nwere ike ịhụ na ụdị ala ọ bụla bụ nsonaazụ nke mmekọrịta nke usoro mmetụta ibe ha.
N'etiti ihe ịma aka nke mgbanwe ihu igwe, mmụba obodo, na ihe egwu ọdachi na-abawanye, mmụta geomorphology na-adịwanye mkpa. Sayensị a abụghị naanị na ọ na-eme ka nghọta anyị banyere akụkọ ihe mere eme nke ụwa bawanye uru kamakwa ọ na-enyere anyị aka ime mkpebi bara uru maka nchekwa, iguzogide mpaghara, na njikwa gburugburu ebe obibi amamihe.
