Ihe Ndị Na-emetụta Nkesa Okpomọkụ n'Ụwa
Nkesa nke okpomọkụ n'ụwa bụ ihe si na mmekọrịta dị mgbagwoju anya nke ihe dị iche iche sitere n'okike na nke mmadụ pụta. Okpomọkụ elu ụwa abụghị otu, a pụkwara ịhụ ọdịiche ndị a n'ọtụtụ ụwa ruo na mpaghara. Ịghọta ihe ndị na-emetụta nkesa okpomọkụ dị oke mkpa n'ọmụmụ ihe gbasara ihu igwe na ihu igwe ma nwee mmetụta sara mbara maka gburugburu ebe obibi, ọrụ ugbo, na ndụ kwa ụbọchị. Isiokwu a ga-akọwa ụfọdụ n'ime ihe ndị bụ isi na-emetụta nkesa okpomọkụ n'ụwa, gụnyere radieshon anyanwụ, ihe mejupụtara ikuku, ọdịdị ala, mmiri ozuzo oké osimiri, na ọrụ mmadụ.
1. Mgbasa anyanwụ
Radish anyanwụ, ma ọ bụ ike a na-enweta site na anyanwụ, bụ isi iyi okpomọkụ n'ụwa. Ike na ogologo oge nke anyanwụ na-enweta n'elu ụwa dịgasị iche iche dabere na ọtụtụ ihe:
a. Akụkụ Ìhè Anyanwụ
Nkuku nke ìhè anyanwụ na-agbanwe agbanwe dabere na ọnọdụ ụwa ma e jiri ya tụnyere anyanwụ, nke na-adabere na ntụgharị nke axis nke ụwa na ụzọ gburugburu ya. Mpaghara okpomọkụ na-enweta ìhè anyanwụ kwụ ọtọ karịa n'afọ niile, na-eme ka okpomọkụ dị elu ma e jiri ya tụnyere mpaghara polar, nke na-enweta ìhè anyanwụ na-agbasa ma na-ada ada karịa.
b. Oge Anwụ
Oge mpaghara na-enweta ìhè anyanwụ na-ekerekwa òkè n'ịchọpụta okpomọkụ. N'oge ọkọchị na Northern Hemisphere, mpaghara dịka Europe na North America na-enweta ìhè anyanwụ karịa kwa ụbọchị karịa n'oge oyi. Nke a na-eme ka oge okpomọkụ na-ekpo ọkụ na oyi na-atụ.
2. Nhazi nke Ikuku
Ikuku ụwa anaghị enwe naanị oxygen na nitrogen, kamakwa gas ndị dị ka carbon dioxide (CO2), methane (CH4), na water vapor (H2O). Gas ndị a na-arụ ọrụ dị mkpa na mmetụta griinhaus, nke bụ usoro ikuku ji ejide okpomọkụ sitere n'elu ụwa.
a. Gas Greenhouse
Gas dị ka CO2 na methane na-eme ka ikuku nwee ike ijide okpomọkụ. Mmụba nke gas ndị a, nke ihe ndị mmadụ na-eme dịka ọkụ na mkpofu osisi na-akpata, emeela ka okpomọkụ ụwa dịkwuo elu, nke a maara dị ka okpomọkụ ụwa.
b. Ígwé ojii
Ígwé ojii nwere ike imetụta okpomọkụ n'ụzọ abụọ. Ígwé ojii dị oke arọ ma ọ bụ dị ala na-egosipụtakarị radieshon anyanwụ n'ime mbara igwe, na-eme ka elu dị n'okpuru jụọ oyi. N'aka nke ọzọ, ígwé ojii dị elu nwere ike ijide radieshon infrared karịa, na-eme ka elu dị ọkụ.
3. Mpaghara ala
Ọdịdị ala ụwa, dịka ịdị elu, anya dị n'etiti oke osimiri, na ọdịdị ala, nwere mmetụta dị ukwuu na nkesa okpomọkụ.
a. Ogologo
Okpomọkụ ikuku na-ebelata ka elu dị elu. N'ebe dị elu karịa, nrụgide ikuku na-ebelata, ikuku na-adịkwa obere, nke pụtara na enwere obere molekul ikuku iji jide ma chekwaa okpomọkụ. Ọ bụ ya mere a na-ejikarị snow ekpuchi elu ugwu, ọbụnadị n'ebe okpomọkụ.
b. Ogologo dị n'Oké Osimiri
Oké osimiri na oké osimiri nwere ike ikpo ọkụ karịa ala. Mpaghara ndị dị nso na oke osimiri na-enwekarị okpomọkụ dị mma karịa, yana obere ọdịiche okpomọkụ dị n'etiti ehihie na abalị na n'etiti oge okpomọkụ na oyi. N'aka nke ọzọ, nnukwu ala dị anya site na oke osimiri na-enwe mgbanwe okpomọkụ dị oke njọ.
c. Ọdịdị ala
Ihe ndị dị n'elu ala dịka ugwu nwere ike imetụta ụdị ikuku na-efe efe na nkesa okpomọkụ. Ugwu nwere ike ime ihe mgbochi maka ikuku na-efe efe, na-eme ka akụkụ ikuku na-efe efe (akụkụ na-eche ihu ikuku) dị mmiri mmiri ma na-ajụ oyi, ebe akụkụ anya (akụkụ echekwara site na ikuku na-efe efe) nwere ike ịghọ nkụ ma na-ekpo ọkụ n'ihi mmetụta Foehn ma ọ bụ ifufe Chinook.
4. Mmiri Oké Osimiri
Mmiri oké osimiri bụ nnukwu mmiri mmiri nke na-agafe n'oké osimiri. Mmiri ndị a na-ekesa okpomọkụ site na mpaghara okpomọkụ ruo na mpaghara polar, nke na-emetụta okpomọkụ mpaghara nke ukwuu.
a. Mmiri ọkụ na oyi
Mmiri oké osimiri na-ekpo ọkụ, dị ka Gulf Stream na Atlantic Ocean, na-ebu mmiri ọkụ site na mpaghara okpomọkụ ruo na ugwu dị elu, na-eme ka okpomọkụ dị ọkụ n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke North America na ugwu ọdịda anyanwụ Europe. N'aka nke ọzọ, mmiri oyi, dị ka California Current, na-ebu mmiri oyi site na mpaghara polar gaa na equator, na-eme ka okpomọkụ dị jụụ n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke North America.
b. Ịkwalite na Ịkwalite
Usoro nke ịgbapụta mmiri (mmụba mmiri site n'ime omimi ruo n'elu) na-ebutekarị mmiri oyi, nke bara ụba na ihe oriri, na-eme ka ebe ahụ jụọ oyi. N'aka nke ọzọ, ịgbapụta mmiri (mmụba mmiri site n'elu ruo n'ime omimi), nwere ike ime ka elu oké osimiri kpoo ọkụ n'ógbè ahụ.
5. Ihe Ndị Mmadụ Na-eme
Ntinye aka mmadụ n'ihe gbasara gburugburu ebe obibi na-arụkwa ọrụ dị mkpa n'ikesa okpomọkụ n'ụwa.
a. Mmepe obodo ukwu
Ebe ndị dị n'obodo ukwu na-adịkarị ọkụ karịa ebe ndị gbara ime obodo gburugburu n'ihi mmetụta okpomọkụ nke agwaetiti obodo ukwu. Elu simenti na asphalt na-amịkọrọ okpomọkụ karịa, ebe enweghị ahịhịa na-ebelata uzuoku, nke na-eme ka ikuku jụọ oyi. Ọzọkwa, ihe omume mmadụ kwa ụbọchị, ụgbọala, na ụlọ ọrụ mmepụta ihe na-ewepụtakwa okpomọkụ.
b. Ịgbutu oke ọhịa
Oke ọhịa nwere ike ịmịkọrọ ma chekwaa CO2, yana ijikwa okpomọkụ mpaghara site na evapotranspiration. Mgbukpọ oke ọhịa na-eduga na mfu nke ọrụ ndị a, na-amụba okpomọkụ mpaghara ma na-etinye aka na okpomọọkụ ụwa.
c. Mmepụta Ụlọ Ọrụ
Ịgba mmanụ ọkụ maka ike na njem na-ewepụta nnukwu gas na-ekpo ọkụ n'ime ikuku, na-eme ka mmetụta nke griinhaus dịkwuo elu ma na-etinye aka na okpomọkụ ụwa. Ọzọkwa, mmetọ nke ihe ndị dị n'ime ya nwere ike imetụta usoro nkesa okpomọkụ site n'ịmịpụta ma ọ bụ igosipụta ìhè anyanwụ.
Mmechi
Nkesa okpomọkụ n'ụwa na-adabere n'ọtụtụ ihe ndị metụtara ya. Mmekọrịta dị n'etiti radieshon anyanwụ, ihe mejupụtara ikuku, ihe ndị dị n'ime ala, mmiri ozuzo oké osimiri, na ihe omume mmadụ na-eme ka nkesa okpomọkụ bụrụ ihe na-agbanwe agbanwe ma dị mgbagwoju anya. Ịghọta ihe ndị a abụghị naanị ihe dị mkpa maka sayensị kamakwa maka ịmepụta usoro mgbanwe ihu igwe dị irè na ibelata ya. Site na nghọta miri emi nke nkesa okpomọkụ, anyị nwere ike ịnọgide na-enwe nguzozi gburugburu ebe obibi ma melite ụdị ndụ dị n'ụwa.
