Kedu ihe bụ ụkpụrụ mmiri na ụdị ha?
Osimiri bụ ihe dị mkpa n'ala ahụ. E wezụga ịbụ isi iyi mmiri, ụzọ njem, na nkwado gburugburu ebe obibi, osimiri na-echekwa ozi gbasara geology na topography nke mpaghara. Otu ụzọ isi "gụọ" àgwà nke mpaghara site na osimiri bụ site n'ileba anya na usoro mmiri ha. Site na usoro mmiri ndị a, anyị nwere ike ịghọta ọdịdị nke elu ụwa, ụdị nkume, ihe owuwu ala, na usoro nhazi ala nke mere kemgbe ọtụtụ puku afọ ruo nde.
Kedu ihe bụ ụkpụrụ mmiri na-asọ asọ?
Usoro mmiri na-asọ asọ bụ nhazi ma ọ bụ ọdịdị nke netwọk osimiri (gụnyere ihe ndị dị n'akụkụ ya) n'ime mmiri (DAS) mgbe a na-ele ya anya site n'elu, dịka ọmụmaatụ, site na iji map topographic, onyonyo satịlaịtị, ma ọ bụ foto ikuku. A na-emepụta ụkpụrụ a n'ihi na mmiri na-asọfe n'akụkụ ugwu ma na-agbanwe agbanwe na ihe mgbochi dị n'elu ụwa, dị ka ọdịiche dị na ike nkume, mmejọ, mpịachi, na ọrụ mgbawa ugwu.
N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, usoro mmiri ozuzo osimiri abụghị naanị "ụdị osimiri na-agbagharị agbagharị," kama ọ bụ mmekọrịta dị n'etiti nnukwu osimiri na ihe ndị dị n'ime ya. Usoro ọ bụla nwere njirimara nke ya ma na-enwekarị njikọ chiri anya na ụdị ala ụfọdụ. Ya mere, a na-amụkarị usoro mmiri ozuzo osimiri na mpaghara, geomorphology, na atụmatụ mpaghara, karịsịa maka inyocha ihe egwu idei mmiri, mbuze, sedimentation, ma ọ bụ njikwa mmiri.
Ihe ndị na-emetụta usoro mmiri si aga n'osimiri
Tupu anyị achọpụta ụdị mmiri ndị ahụ, ọ dị mkpa ịghọta ihe kpatara ụdị mmiri ndị ahụ ji agba n'osimiri ji dị iche iche. Ụfọdụ n'ime ihe ndị bụ isi na-emetụta otú ha si agba n'osimiri gụnyere:
1. Ọdịdị ala (ndọda na enyemaka)
Ebe ndị dị elu ma dị elu ga-emepụta usoro mmiri dị iche iche karịa ebe ndị dị larịị ma ọ bụ ndị na-agbagharị agbagharị.
2. Nhazi ala
Ọnụnọ nke ntụpọ, mpịachi, ma ọ bụ mgbawa n'ime nkume nwere ike iduzi mmiri ka o wee mepụta ụfọdụ ụkpụrụ.
3. Ụdị na ike nke nkume
Nkume ndị siri ike na-emebi ngwa ngwa, yabụ osimiri na-ahọrọ "ụzọ ndị na-adịghị ike". Ihe dị iche na ike nkume nwere ike ime ka usoro mmiri na-aga n'ihu.
4. Usoro Geological na volcanic
Ọrụ mgbawa ugwu, mmiri lava, na olulu na domes nke ugwu mgbawa nwere ike imetụta ụzọ mmiri si aga ma mepụta usoro radial ma ọ bụ centripetal.
5. Ihu igwe na ahịhịa
Mmiri ozuzo na mkpuchi ala na-emetụta ike mmiri na-asọpụta n'elu ala na ọdịdị ndagwurugwu, ọ bụ ezie na ihe ndị a na-emetụtakarị njupụta mmiri karịa ọdịdị nke ụkpụrụ dị n'okpuru ya.
Ụdị usoro mmiri iyi osimiri
Ndị a bụ ọtụtụ usoro mmiri ozuzo na-agakarị, tinyere àgwà ha na ọnọdụ ha.
1. Ụdị Dendritic
Usoro dendritic bụ usoro mmiri ozuzo nke yiri alaka osisi. Ala mmiri na-esonyere isi osimiri ahụ n'akụkụ dị nkọ ma ha anaghị agbanwe agbanwe mana ha gbasaa dị ka alaka.
Isi atụmatụ:
– Ịkpa alaka dị ka osisi
- Enweghị ntụziaka siri ike nke na-achịkwa
- Osimiri ndị ahụ na-esonyere onwe ha mgbe ha gbasasịrị ugwu ahụ
E guzobere na:
- Ebe ndị nwere nkume ndị yiri ibe ha (ike siri ike otu)
– Ọdịdị ala adịghị oke mgbagwoju anya
- Ugwu dị nro ruo na nke dị ala
Ụdị dendritic so n'ime ihe ndị a na-ahụkarị n'ihi na ọtụtụ ebe nwere ọnọdụ nkume yiri nke ahụ.
2. Ụkpụrụ Trellis
Usoro trellis ahụ na-emepụta netwọk dị ka ogige ma ọ bụ nke yiri lattice. Osimiri ukwu na-asọkarị n'akụkụ ya, ebe mmiri na-abanye n'akụkụ osimiri ahụ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nke kwụ ọtọ.
Isi atụmatụ:
– Osimiri ndị bụ́ isi na-adị n'otu ma ọ bụ na-eso ndagwurugwu ndị dị ogologo
- Osimiri ndị ahụ na-esonye n'akụkụ nke ruru ogo 90
- Ụkpụrụ ahụ na-adị ka ihe nkịtị
E guzobere na:
- Ugwu ndị a kpọchiri akpọchi
- Ebe ndị nwere akwa nkume siri ike na nke dị nro na-agbanwe agbanwe
- Ụdị enyemaka dị ogologo dịka ugwu na ndagwurugwu
Ụkpụrụ a na-egosi na e nwere njikwa siri ike nke usoro ala n'elu ntụziaka mmiri.
3. Ụkpụrụ radial
Usoro radial na-eme mgbe osimiri na-asọpụ site na isi etiti (dị ka ụzarị wiil). Ụzọ nke mmiri na-apụta site na etiti dị elu.
Isi atụmatụ:
– Osimiri ahụ si n'ugwu dị n'etiti obodo ahụ malite
- Usoro ahụ na-agbasa n'akụkụ niile
E guzobere na:
- Ugwu mgbawa ugwu (kọn ugwu mgbawa)
- Domes ma ọ bụ ugwu ndị na-apụta
Ọdịdị radial na-adịkarị n'ebe ndị gbara ugwu gburugburu, ebe mmiri na-asọda n'ugwu dị iche iche.
4. Ụkpụrụ etiti
Usoro centripetal dị iche na usoro radial. Mmiri osimiri na-asọga n'ebe etiti, nke dị ala, nke na-abụkarị ebe a na-asachapụ mmiri.
Isi atụmatụ:
– Ụzọ e si abanye n'etiti
– Ebe etiti ya na-abụkarị ọdọ mmiri, apịtị, ma ọ bụ ebe a na-akpọ endorheic (emechi emechi).
E guzobere na:
- Nnukwu ọdọ mmiri ma ọ bụ olulu mmiri
– Efere mechiri emechi nke na-enweghị ụzọ ọ ga-esi banye n'oké osimiri
A pụrụ ịchọta ụkpụrụ a n'ebe ndị dara ogbenye ma ọ bụ ebe ndị na-arụ ọrụ dị ka "akpa" maka mmiri si n'ógbè gbara ya gburugburu na-asọpụta.
5. Usoro akụkụ anọ (akụkụ anọ)
Usoro akụkụ anọ ahụ nwere usoro na-eme ka ikpere aka gbagọọ, nzụkọ nke ihe ndị dị n'akụkụ na-emekwa ka akụkụ nke ogo 90 dị elu.
Isi atụmatụ:
– Mmiri ahụ na-agbanwekarị nke ọma
– Alaka na-etolite akụkụ aka nri
– O yiri ka osimiri na-agbaso ụfọdụ ahịrị
E guzobere na:
– Ebe nkume nwere ọtụtụ mgbawa ma ọ bụ ntụpọ (njikọ na ntụpọ)
– Ọdịdị ala nke na-emepụta ụgbọelu na-adịghị ike nke na-adabere n'otu ibe ya
Ụkpụrụ a na-egosi na a "manyere" osimiri ahụ ịgbaso ụzọ mgbawa nkume.
6. Ụkpụrụ yiri ya
Ụdị ihe yiri ibe ya na-eme mgbe ọtụtụ osimiri na-asọ n'otu ụzọ ahụ. Osimiri ndị na-asọ asọ na-abụkarị ndị yiri ibe ha, ha anaghịkwa ezute ibe ha nso.
Isi atụmatụ:
– Osimiri ahụ na-agba ọsọ n'akụkụ ibe ya
– Obere alaka
- Na-agbaso otu gradient slope
E guzobere na:
- Ugwu dị ogologo ma dị elu
– Ebe ndị nwere ugwu na-agbanwe agbanwe, dịka nsọtụ ugwu ma ọ bụ ala dị larịị
Ụkpụrụ ndị yiri ibe ha na-egosi njikwa ala dị oke mkpa, ọkachasị ugwu ndị siri ike.
7. Ụkpụrụ afọ
Usoro okirikiri na-emepụta usoro iyi dị ka mgbaaka ma ọ bụ okirikiri, nke na-abụkarị gburugburu ebe etiti. Osimiri na-eso ụzọ ndị gbagọrọ agbagọ ma dị n'otu ebe.
Isi atụmatụ:
- Usoro ịgba ọsọ iji mepụta okirikiri ma ọ bụ ọkara okirikiri
– E nwere obere osimiri ndị na-ejikọ okirikiri ndị a
E guzobere na:
- Ọdịdị dome ma ọ bụ bezin nwere akwa nkume concentric
– Ebe ndị nwere ọdịiche dị na iguzogide nkume nke edobere n'ime okirikiri
Ọdịdị okirikiri anaghị adịkarị ka dendritic, mana ha bụ ihe e ji mara ụfọdụ ihe owuwu ala.
8. Usoro gbagọrọ agbagọ (anaghị adị mfe)
Usoro gbagọrọ agbagọ bụ usoro mmiri na-agba aghara aghara na nke na-anaghị ahazi, nke ọtụtụ obere ọdọ mmiri, apịtị, ma ọ bụ iyi na-esokarị.
Isi atụmatụ:
– Netwọk osimiri edoghị anya
- Ọtụtụ ọdọ mmiri, ọdọ mmiri ma ọ bụ apịtị
– Usoro ahụ na-agbanwekarị mgbe niile
E guzobere na:
- Mpaghara ntorobịa nke geomorphological
– Ebe ndị gbanwere nnukwu mgbanwe n'oge na-adịbeghị anya, dịka ọmụmaatụ glaciation mbụ (na mba ndị nwere oge anọ), nnukwu ala mmiri, ma ọ bụ nkwụnye ego ọhụrụ nke na-adịghị "akwụsi ike"
Ụkpụrụ a na-egosi na usoro mmiri drainage adịghị arụ ọrụ nke ọma.
Gịnị mere o ji dị mkpa ịmụ gbasara usoro mmiri si aga n'osimiri?
Ịmụ ihe gbasara usoro mmiri si n'osimiri pụta bara uru maka ọtụtụ ihe, dịka ọmụmaatụ:
– Nhazi na mmepe nke oghere: ikpebi ebe ndị nwere ike ịdaba na idei mmiri ma ọ bụ mbuze.
– Mbelata ọdachi: ịghọta ihe nwere ike ime ka idei mmiri, ala ọma jijiji, na idei mmiri pụta.
– Nnyocha akụrụngwa: usoro mmiri nwere ike inye ihe ngosi gbasara ihe owuwu ala, gụnyere ike mmiri na ihe ndị dị n'ime ala.
– Njikwa gburugburu ebe obibi: inyere aka na nhazigharị mmiri, nchekwa ala, na njikwa mmetọ.
Penutup
Usoro mmiri mmiri nke osimiri bụ ihe osise nke netwọk osimiri nke e mepụtara site na mmekọrịta nke mmiri mmiri na ọdịdị ala, ihe owuwu ala, na ụdị nkume. Ụkpụrụ dịka dendritic, trellis, radial, centripetal, rectangular, parallel, annular, na deranged nke ọ bụla nwere njirimara pụrụ iche nke nwere ike inyere anyị aka ịghọta àgwà nke mpaghara. Site n'ịghọta ụkpụrụ mmiri mmiri nke osimiri, anyị anaghị amata naanị ọdịdị osimiri na map kamakwa anyị ghọtara akụkọ ihe mere eme nke ọdịdị ala nke ụwa ma na-eme atụmatụ maka iji mpaghara ahụ nke ọma na nke dị nchebe.
