Echiche Dị Iche Iche vs Echiche Dị Iche Iche
Arụmụka dị n'etiti echiche ziri ezi na echiche empiricism bụ otu n'ime isiakwụkwọ kachasị akọwapụta ihe n'akụkọ ihe mere eme nke nkà ihe ọmụma nke ihe ọmụma (epistemology). Ha abụọ na-achọ ịza ajụjụ bụ isi: ebee ka ihe ọmụma a pụrụ ịtụkwasị obi si abịa? Agbanyeghị, ha na-enye azịza dị iche iche. Echiche ezi uche na-emesi ike ọrụ nke uche na uche dị ka isi iyi ihe ọmụma bụ isi, ebe echiche ezi uche na-ekwu na ahụmịhe mmetụta uche bụ ntọala kachasị mma. Esemokwu a abụghị naanị mkparịta ụka agụmakwụkwọ; mmetụta ya dị taa n'otú anyị si aghọta sayensị, agụmakwụkwọ, ụzọ nyocha, na ọbụna otu ụmụ mmadụ si ekpe ikpe eziokwu na ndụ kwa ụbọchị.
Ịghọta Echiche Echiche
Echiche ezi uche bụ otu ndị na-eche echiche nke na-ekwu na echiche (ike) bụ isi iyi ihe ọmụma kachasị mkpa na nke a pụrụ ịtụkwasị obi. Dịka ndị ọkachamara n'ihe gbasara ezi uche si kwuo, e nwere ụdị ihe ọmụma nke na-adabereghị na ahụmịhe mmetụta uche. Enwere ike inweta ihe ọmụma a site na usoro echiche, mwepụ ezi uche, na ụkpụrụ ndị a na-ewere dị ka ihe doro anya.
Onye a ma ama n'ihe gbasara ezi uche bụ René Descartes. A maara ya nke ọma maka okwu ya bụ "Cogito, ergo sum" (echere m, ya mere abụ m). N'uche ya, obi abụọ bụ ụzọ e si enyocha ihe ọmụma ụfọdụ. Descartes kwenyere na mmetụta uche nwere ike iduhie, yabụ ezi ihe ọmụma ga-enwerịrị obi ike a na-apụghị ịgbagha agbagha, a na-achọtakwa nke a site n'uche.
E wezụga Descartes, ndị dị mkpa n'ihe gbasara echiche bụ Baruch Spinoza na Gottfried Wilhelm Leibniz. Spinoza lere ụwa anya dị ka usoro a pụrụ ịghọta site na nhazi uche, ebe Leibniz rụrụ ụka na uche mmadụ nwere ụkpụrụ ebumpụta ụwa (echiche ebumpụta ụwa) nke na-enyere anyị aka ịghọta eziokwu.
N'ime usoro echiche, a na-ejikarị mgbakọ na mwepụ eme ihe atụ zuru oke. Anyị ekwesịghị "ịhụ" ya ozugbo iji mara na 2 + 2 = 4; anyị na-aghọta ya site na iwu nke echiche na echiche ndị ezi uche na-aghọta.
Ịghọta Mmetụta Dị Mkpa
N'adịghị ka echiche ezi uche, echiche empiric na-ekwu na isi iyi ihe ọmụma bụ ahụmịhe, ọkachasị ahụmịhe mmetụta uche: ịhụ ihe, ịnụ ihe, imetụ aka, isi ísì, na ịta ihe. Ndị ọkà mmụta ihe omimi na-arụ ụka na ụmụ mmadụ anaghị ebu echiche ebumpụta ụwa; uche dị na mbụ dị ka ihe efu (tabula rasa), ahụmịhe na-edekwa ihe dị n'ime ya.
Onye kacha pụta ìhè n'ihe gbasara empiricism bụ John Locke, onye mepụtara echiche nke tabula rasa. Dịka Locke si kwuo, echiche niile dị mgbagwoju anya na-amalite site na ahụmịhe dị mfe nke a na-edozi site na ntụgharị uche na mkpakọrịta.
Onye ọzọ dị mkpa, George Berkeley, mesiri ike na ịdị adị nke ihe nwere njikọ chiri anya na nghọta: "esse est percipi" (ịdị adị bụ ịghọta). Ka ọ dịgodị, David Hume tinyere echiche empiricism n'ọnụ nke obi abụọ. Hume nwere obi abụọ banyere echiche nke ihe kpatara ya na mmetụta dị ka ihe "nwere ezi uche"; o kwuru na ihe kpatara ya na mmetụta ya bụ nanị àgwà nke echiche nke a malitere site na nlele anyị ugboro ugboro nke ihe abụọ na-eme n'usoro.
N'ụwa nke oge a, empiricism nwere njikọ chiri anya na usoro sayensị. Sayensị na-adabere na nleba anya, nnwale, nha, na nkwenye. A na-elekarị nkwupụta ndị a na-apụghị ịnwale n'ihe gbasara ihe ọmụma anya dị ka ndị na-adịghị ike ma ọ bụ ọbụna ndị na-abụghị sayensị.
Isi ihe dị iche n'etiti Rationalism na Empiricism
Enwere ike ịhụ ihe dị iche n'etiti echiche ziri ezi na echiche empiricism site n'akụkụ ndị a:
1. Isi iyi nke ihe ọmụma
– Echiche Dị Iche Iche: Echiche Dị Iche Iche, Echiche Dị Iche Iche, Mwepụ.
– Empiricism: ahụmịhe mmetụta uche, nleba anya, mkpali.
2. Echiche ndị ebumpụta ụwa
– Echiche ziri ezi: ịnakwere ohere nke echiche ebumpụta ụwa.
– Ịghọta ihe dị mkpa: na-ajụ echiche ebumpụta ụwa; echiche niile sitere na ahụmịhe.
3. Ụzọ e si enweta eziokwu
– Echiche Dị Iche Iche: na-emesi ike n'ihe gbasara ezi uche na nhazi echiche.
– Nnyocha: na-emesi ike nnwale site na data na ihe akaebe.
4. Ihe atụ ndị na-anaghị akọwapụta ihe na nke oge a
– Echiche ziri ezi dị elu karịa mgbakọ na mwepụ na usoro echiche nkịtị.
– Ịmụ ihe nke ọma na sayensị nnwale na nnyocha ubi.
Agbanyeghị, ọ dị mkpa ịmara na ọ bụghị otu ụzọ ka a ga-esi dozie nsogbu niile. Dịka ọmụmaatụ, na fiziki, nchọpụta tiori na-achọkarị ụdị mgbakọ na mwepụ (nke ezi uche dị na ya), mana ihe akaebe ha chọrọ nnwale (nke empirical).
Ike na Adịghị Ike nke Echiche
Uru nke echiche ziri ezi bụ ikike ya ịkọwa ihe ọmụma yiri ka ọ zuru ụwa ọnụ na nke ụfọdụ, dịka iwu nke echiche ezi uche na mgbakọ na mwepụ. Echiche ezi uche na-agbakwa ume ka e chee echiche n'usoro, nke na-agbanwe agbanwe, na nke miri emi.
Agbanyeghị, echiche nwere adịghị ike mgbe ọ dabere nke ukwuu na nghọtahie. Ọ bụrụ na ọ bụghị eziokwu na-eduzi ya, echiche nwere ike ịmepụta echiche mara mma nke na-adabereghị na eziokwu. Ọzọkwa, nkwupụta gbasara echiche ebumpụta ụwa na-esikarị ike igosi n'ụzọ doro anya.
Ike na Adịghị Ike nke Empiricism
Nnyocha ihe omimi na-aka mma n'ihi na ọ dị nso na eziokwu na ahụmịhe doro anya. Na sayensị ọgbara ọhụrụ, ụzọ e si eme ihe n'ihe gbasara ihe omimi na-enyere ụmụ mmadụ aka ịmepụta teknụzụ bara uru n'ihi na a na-anwale ihe ọmụma site na nnwale.
Mana nkà mmụta sayensị nwekwara oke ya. Ahụmịhe mmetụta uche na-ada ada, a na-ebelata ya, ma nwee mmetụta site na ihe gbara ya gburugburu. Ọzọkwa, nkà mmụta sayensị na-esiri ike mgbe ụfọdụ ịkọwa echiche ndị a na-anaghị ahụ anya ozugbo. Nkatọ nkịtị nke nkà mmụta sayensị bụ na data naanị anaghị eduga na nghọta ozugbo; ụmụ mmadụ ka chọrọ usoro echiche na echiche iji kọwaa ahụmịhe.
Mgbalị imepụta ihe: Immanuel Kant
Arụmụka dị n'etiti echiche ezi uche na echiche empiricism ruru ebe dị mkpa n'echiche Immanuel Kant. Kant rụrụ ụka na ihe ọmụma na-esi na njikọta nke ha abụọ apụta: ahụmịhe na-enye "ihe eji arụ ọrụ," ebe uche na-enye "ụdị" ma ọ bụ usoro maka ịghọta ya. N'okwu Kant, "ahụmịhe na-enweghị echiche bụ ihe nzuzu, echiche na-enweghị ahụmịhe bụ ihe efu."
Ya mere, Kant akwadoghị echiche ma ọ bụ echiche empiricism kpamkpam, kama ọ chọrọ ijikọ ha abụọ. Ọ kọwara na ụmụ mmadụ nwere ụdị nghọta ụfọdụ (dịka oghere, oge, ihe kpatara ya na ihe si na ya pụta) nke na-eme ka ahụmịhe bụrụ ihe ọmụma.
Mkpa n'Oge A
N'ụwa taa, arụmụka dị n'etiti echiche ziri ezi na echiche empiricism ka dị mkpa. Na nyocha sayensị, anyị na-ahụ njikọta nke abụọ: a na-eji echiche na ụdị (echiche ezi uche) ebu amụma ihe dị iche iche, wee nwalee ha site na nnwale na data (ihe atụ). Na agụmakwụkwọ, anyị chọkwara mmega ahụ n'iche echiche na iche echiche dị oke mkpa, kamakwa ahụmịhe, omume, na mmụta dabere na ọrụ.
N'ihe anyị na-eme kwa ụbọchị, anyị na-eji "uche" na "ahụmịhe" ekpe ikpe ihe. Dịka ọmụmaatụ, mmadụ nwere ike iji ezi uche tụlee ihe egwu dị na mkpebi ego, mana jirikwa ahụmịhe gara aga tụlee ihe nwere ike ime.
Mmechi
Echiche ezi uche na nkà mmụta sayensị bụ ụzọ abụọ dị mkpa isi akọwa otú ụmụ mmadụ si aghọta ihe ọmụma. Echiche ezi uche na-ebute ụzọ n'uche dị ka isi iyi nke obi ike, ebe echiche ezi uche na-ebute ụzọ n'ahụmịhe dị ka ntọala nke eziokwu. Onye ọ bụla nwere ike na adịghị ike ya, na n'omume, ha abụọ na-emeju ibe ha. Echiche nke oge a—karịsịa na sayensị—na-aga n'ihu n'ịmepụta ihe: ozizi ezi uche na-enye ntụziaka, ebe ihe akaebe nke ihe akaebe na-akwado eziokwu ya. Site n'ịghọta ụzọ abụọ a, anyị anaghị amụta naanị akụkọ ihe mere eme nke nkà ihe ọmụma kamakwa anyị na-eme ka echiche anyị dị nkọ ka mma n'ịchọ eziokwu.
Ọ bụrụ na ịchọrọ, enwere m ike ịgbanwe edemede a ka ọ dabara n'ụdị akwụkwọ akụkọ sayensị, edemede ama ama, ma ọ bụ tinye ihe atụ ikpe (dịka ọmụmaatụ na akparamàgwà mmadụ, akụnụba, ma ọ bụ sayensị data).
