Ndị Rationalists Na-akatọ Empiricism
Nnyocha na nghọta bụ ụlọ akwụkwọ nkà ihe ọmụma abụọ nọ n'ọkwa dị mkpa n'okwu gbasara epistemology—ọmụmụ banyere mmalite, okike, na ihe ndị sitere na ihe ọmụma. Nnyocha na nghọta na-ekwu na ihe ọmụma na-esi na ahụmịhe mmetụta uche apụta, ebe nghọta na-emesi ike ọrụ nke uche na echiche mwepụ. A na-atụlekarị ụzọ abụọ a n'esemokwu. Isiokwu a ga-enyocha nkatọ nke echiche ziri ezi banyere echiche empiricism, na-enyocha arụmụka bụ isi ma na-atụle ihe nkà ihe ọmụma nke arụmụka a pụtara.
Isi ihe dị mkpa nke Empiricism na Rationalism
Ịghọta ihe dị iche iche, nke ndị mmadụ dịka John Locke, George Berkeley, na David Hume malitere, na-ekwu na ihe ọmụma mmadụ niile sitere na ahụmịhe mmetụta uche. Dịka ọmụmaatụ, Locke kwuru na uche mmadụ bụ "tabula rasa," ma ọ bụ ihe efu, nke ahụmịhe na-ejupụta na ya. Maka ndị na-eme ihe n'eziokwu, a ghaghị ịchọpụta echiche na ihe ọmụma niile site na ahụmịhe mmetụta uche.
N'ụzọ dị iche, echiche ezi uche, nke ndị ọkà ihe ọmụma dịka René Descartes, Gottfried Wilhelm Leibniz, na Baruch Spinoza kwadoro, na-arụ ụka na enwere ike inweta ụfọdụ ihe ọmụma site na ezi uche naanị, n'adabereghị na ahụmịhe mmetụta uche. Dịka ọmụmaatụ, Descartes kwenyere na ikike nke uche, nke bụ ihe e ji mara cogito ("Echere m, ya mere abụ m"), bụ ntọala nke ihe ọmụma niile. Ndị ọkà mmụta echiche na-ele echiche anya dị ka ngwa ọrụ bụ isi nke na-enyere ụmụ mmadụ aka ịchọpụta eziokwu.
Nkatọ nke ndị ọkachamara n'ihe gbasara nkà ihe ọmụma (Empiricism)
Nkatọ ndị nwere ezi uche banyere empiricism gbadoro ụkwụ n'ọtụtụ isi ihe dị mkpa, gụnyere:
1. Enweghị ike ịkọwa ihe ọmụma mgbakọ na mwepụ na nke ezi uche dị na ya:
Otu n'ime nkatọ ndị ọkachamara n'ihe gbasara uche welitere bụ na nkà mmụta sayensị enweghị ike ịkọwa ihe ọmụma mgbakọ na mwepụ na nke ezi uche dị na ya. Mgbakọ na mwepụ na usoro uche bụ ihe zuru ụwa ọnụ ma dị mkpa, mana ha anaghị adabere na ahụmịhe mmetụta uche. Abụọ na abụọ ga-adị ka anọ mgbe niile, n'agbanyeghị ahụmịhe nke onye ọ bụla. Ndị ọkachamara n'ihe gbasara uche na-arụ ụka na a pụrụ ịkọwa ụdị ihe ọmụma a naanị site na ezi uche, ọ bụghị site na ahụmịhe mmetụta uche.
2. Nsogbu Ntụkwasị Obi na Nkwenye Mmetụta:
Ndị ọkà n'ihe gbasara uche katọrọkwa ntụkwasị obi na izi ezi nke mmetụta uche dị ka isi iyi ihe ọmụma. Ahụmịhe mmetụta uche nwere ike ịghọ aghụghọ, dịka ọ dị na nrọ anya ma ọ bụ nrọ. Ya mere, ha rụrụ ụka na ihe ọmụma sitere na ahụmịhe mmetụta uche adịchaghị mma karịa ihe ọmụma enwetara site na uche. Descartes, n'akwụkwọ ya bụ 'Mgbanwe Mbụ,' kwuru na ihe niile enwetara site na mmetụta uche nwere ike inwe obi abụọ, ebe eziokwu enwetara site na echiche mwepụ dị nchebe karịa.
3. Echiche Nchịkọta na Echiche Metaphysics:
Ndị ọkà mmụta ihe omimi, dabere na ahụmịhe mmetụta uche, na-agbasi mbọ ike ịkọwa echiche nkịtị na nke metaphysics dị ka ihe dị mkpa, ihe dị mkpa, na Chineke. A pụghị inweta ihe ọmụma banyere ihe ndị a kpọmkwem site na mmetụta uche anyị. Ndị ọkà mmụta ihe ọmụma na-arụ ụka na echiche ndị a chọrọ ụdị nchọpụta ọgụgụ isi nke gafere naanị nlele mmetụta uche.
4. Ụkpụrụ nke Ezi Ihe Mere (Ụkpụrụ nke ezi ihe mere):
Leibniz, otu n'ime ndị isi na-eche echiche, wepụtara Ụkpụrụ nke Ihe Mere Ezughi Ezu, nke na-ekwu na ihe niile ga-enwerịrị ihe zuru oke iji kọwaa ịdị adị na okike ya. Site na ụkpụrụ a, ndị ọkachamara n'ihe gbasara uche katọrọ echiche empiric n'ihi na ihe a na-enweta site na ahụmịhe mmetụta uche anaghị enye nkọwa zuru oke nke ihe kpatara ya na ihe ọ rụpụtara, na enweghị nkọwa nke ọnọdụ ndị bụ isi nke eziokwu.
5. Nsogbu nke Echiche Izugbe na Ihe Ndị Dị n'Eluigwe na Ala:
Nnyocha empiric na-egosi na echiche niile sitere na ahụmịhe, mana otu anyị si aghọta ma ọ bụ hazie ahụmịhe n'ime echiche zuru ụwa ọnụ dịka "amamihe" ma ọ bụ "ikpe ziri ezi" bụ ihe ịma aka. Ọtụtụ ndị ọkachamara n'ihe gbasara ezi uche na-ekwusi ike na echiche, nke na-enweghị ahụmịhe na-eduzi, nwere ike iru echiche ndị a n'ihi na ha kwenyere na e nwere ikike ọgụgụ isi ebumpụta ụwa nke na-enyere ụmụ mmadụ aka ịhazi ahụmịhe ka ha wee nwee ihe ọmụma na-aga n'ihu ma baa uru.
Mmetụta nke Nkatọ a
Ọ bụrụ na e soro nkatọ ndị a dị n'elu, ha ga-eduga anyị n'echiche na e nwere oke mgbochi dị ukwuu na ụzọ e si enweta ihe ọmụma n'ihe gbasara ihe ọmụma. Ndị ọkà n'ihe gbasara ezi uche na-atụ aro na iji nweta ihe ọmụma miri emi na nke zuru oke, anyị aghaghị ịdabere ọ bụghị naanị na ahụmịhe mmetụta uche, kamakwa na echiche na echiche na-ebelata ihe.
Ihe ndị a pụtara abụghị naanị echiche kamakwa ọ bara uru. Dịka ọmụmaatụ, na sayensị, ụzọ e si eme ihe atụ bụ isi ihe ndabere. Agbanyeghị, n'ịmepụta echiche sayensị, a na-achọkarị echiche deductive iji kọwaa data enwetara site na nleba anya. Einstein, n'ozizi relativity ya, jiri echiche deductive sara mbara nke e mechara gosipụta site na nleba anya.
Ọzọkwa, n'omume na omume ọma, ụfọdụ echiche nkịtị nke a na-apụghị ịkọwa nke ọma ma ọ bụ kwado site na ahụmịhe mmetụta uche chọrọ ọmụmụ ihe dị omimi nke ezi uche dị na ya. Dịka ọmụmaatụ, ikpe ziri ezi mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ikike mmadụ, na ihe ndị ọzọ, anaghị enwe ntọala doro anya nke ihe atụ, kama ọ bụ ihe sitere na ntụgharị uche ezi uche dị na ya dabere na ụkpụrụ omume e guzobere site na echiche miri emi.
Mmechi
Nkatọ nke ndị nwere ezi uche na-enyocha ihe gbasara ihe ọmụma na-emetụta ọtụtụ akụkụ dị mkpa nke otu ụmụ mmadụ si aghọta ụwa. Ọ bụ ezie na ihe ọmụma na-enye ntọala siri ike maka ihe ọmụma dabere na ahụmịhe mmetụta uche, ihe ọmụma na-enye echiche nke na-egosi ọrụ dị mkpa nke uche na-arụ n'ịhazi na inye ihe ọmụma nye ahụmịhe ndị ahụ. A na-ewerekarị njikọta nke ụzọ abụọ a, nke a maara dị ka ihe mmụta dị iche iche, dị ka ebe etiti kachasị dị irè n'ịchụso ihe ọmụma eziokwu na nke miri emi.
Site n'ịga n'ihu na-enyocha nkatọ ndị a ma na-atụle ike na adịghị ike nke ụzọ ọ bụla, anyị nwere ike ịghọta nke ọma mgbagwoju anya nke ihe ọmụma mmadụ na otu anyị ga-esi nọgide na-eme ka nghọta anyị banyere ụwa ka mma.
