Echiche nke Mkpebi na Nnwere Onwe
Pendahuluan
Kemgbe ụwa echiche mmadụ, arụmụka gbasara echiche nke mkpebi na nnwere onwe abụrụla ihe ndị ọkà ihe ọmụma, ndị ọkà mmụta sayensị, na ndị ọkà mmụta okpukpe na-elekwasị anya kemgbe. Ajụjụ a dị mkpa na-emetụ aka na isi ihe dị mkpa ma anyị, dịka ndị mmadụ n'otu n'otu, nwere ikike zuru oke n'ihe anyị na-eme ma ọ bụ na-eme ihe dị ka a kara aka. Arụmụka a abụghị naanị na nkà ihe ọmụma, kamakwa ọ na-emetụta nghọta anyị banyere ụkpụrụ omume, iwu, na ọbụna akparamàgwà mmadụ. Isiokwu a ga-enyocha nke ọma ihe mkpebi na nnwere onwe bụ, otu echiche abụọ a si akpakọrịta, na ihe ha pụtara na nkà ihe ọmụma na nke bara uru.
Mkpebi: Nkọwa
Mkpebi ihe bụ echiche nkà ihe ọmụma nke na-ekwu na ihe niile merenụ, gụnyere omume mmadụ, bụ ihe si na usoro ihe ndị gara aga pụta nke iwu okike nwere ike ibu amụma. N'ikwu ya n'ụzọ dị mfe, mkpebi ihe bụ na e guzobere eluigwe na ụwa n'ụzọ doro anya nke na ihe ọ bụla merenụ nwere ihe kpatara ya kpọmkwem nke a pụrụ ịchọpụta ma ghọta.
A na-ekewa mkpebi n'ọtụtụ ụdị, gụnyere mkpebi n'ihi ihe kpatara ya, mkpebi n'ihi ihe ezi uche dị na ya, na mkpebi n'ihi ihe okpukpe. Mkpebi n'ihi ihe kpatara ya, nke kachasị emekarị, na-arụ ụka na ihe omume ọ bụla bụ ihe sitere na mmekọrịta ebumpụta ụwa nke a kara aka na ihe kpatara ya. Mkpebi n'ihi ihe ezi uche dị na ya na-ekwu na ọdịnihu "edeela" n'echiche zuru ụwa ọnụ, ebe mkpebi n'ihi ihe okpukpe na-agbakwụnye akụkụ okpukpe site n'ikwu na Chineke ekpebiela nkọwa niile nke ndụ anyị.
Arụmụka maka mkpebi siri ike sitere na nkwenye na eluigwe na ala bụ usoro mechiri emechi nke a pụrụ ịkọwa ihe niile na-eme site na iwu nke fizik. Ọ bụrụ na anyị nwere ozi zuru oke gbasara ọnọdụ mbụ nke eluigwe na ala, anyị nwere ike ibu amụma ihe niile ga-eme n'ọdịnihu n'ụzọ ziri ezi, dịka ụkpụrụ nke usoro ihe ochie nke Isaac Newton tụrụ aro si dị.
Nnwere Onwe: Nkọwa na Akụkụ Ya
N'akụkụ nke ọzọ nke ihe a na-ekwu, nnwere onwe, ma ọ bụ "nnwere onwe ime nhọrọ," bụ echiche na ndị mmadụ n'otu n'otu nwere ikike zuru oke n'ihe ha na-eme. Nke a pụtara na anyị, dịka ndị maara onwe anyị, nwere ike ime nhọrọ ndị na-abụghị nke ọnọdụ anụ ahụ ma ọ bụ uche anyị na-ekpebi kpamkpam.
Ndị ọkà ihe ọmụma anọwo na-arụrịta ụka ogologo oge ma nnwere onwe ezi ga-ekwe omume n'ụwa nke yiri ka ọ bụ nke iwu ndị na-ekpebi ihe dị mkpa na-achị. A na-ekewa nnwere onwe n'ọtụtụ ụlọ akwụkwọ echiche dị mkpa, gụnyere nnwere onwe nnwere onwe na nnwere onwe ndị na-ekwenye ihe dị mkpa. Ndị Libertarian jụrụ mkpebi, na-ekwu na ụmụ mmadụ nwere ụdị ikike omimi ma ọ bụ nke mmụọ iji chịkwaa akara aka nke ha. N'aka nke ọzọ, nnwere onwe ndị na-ekwenye ihe dị mkpa na-arụ ụka na nnwere onwe ezi nwere ike ịdị ọbụna n'ụwa nke na-ekpebi ihe dị mkpa; nnwere onwe adịghị ekwekọ na mkpebi ma ọ bụrụ na anyị akọwa nnwere onwe dị ka ikike ime ihe dịka mkpali na ọchịchọ nke anyị si dị.
Nsogbu nke Nnwere Onwe na Mkpebi na Nkà Ihe Ọmụma
Ndị ọkà ihe ọmụma emepụtala ọtụtụ arụmụka iji mee ka arụmụka dị n'etiti mkpebi na nnwere onwe dị mma. Otu arụmụka a ma ama bụ "Argument from Freedom," nke ndị ọkà ihe ọmụma nnwere onwe dịka Sartre na Kant webatara. Ha na-arụ ụka na ụmụ mmadụ nwere nghọta onwe onye nke na-enye ha ike ịhọrọ ihe karịrị ihe mgbochi nke usoro ihe kpatara ya na ihe kpatara ya.
N'ụzọ dị iche, ndị na-ekpebi ihe dịka Spinoza na Holbach jụrụ echiche nke nnwere onwe zuru oke ma na-ele ihe mmadụ mere anya dị ka akụkụ nke usoro ihe kpatara ya. Ha na-arụ ụka na echiche nnwere onwe anyị bụ ihe efu; anyị nwere onwe anyị n'ihi na anyị amaghị nke ọma ihe ndị na-ekpebi ihe ndị na-akpụzi omume anyị.
N'etiti oke abụọ a, ndị na-ekwekọrịta dịka John Locke na David Hume gbalịrị ịchọta ebe etiti. Ha rụrụ ụka na nnwere onwe abụghị maka nnwere onwe pụọ na ihe kpatara ya na ihe ọ rụpụtara, kama ọ bụ maka ikike ime ihe dịka ọchịchọ na mkpebi anyị si dị, ọbụlagodi na ọchịchọ na mkpebi ndị ahụ bụ ihe kpatara ya.
Mmetụta Omume na Uru
Arụmụka gbasara mkpebi na nnwere onwe abụghị naanị echiche; ọ nwere ihe ọ pụtara kpọmkwem maka ụkpụrụ omume na omume ọma. Ọ bụrụ na mkpebi bụ eziokwu, nke ahụ ọ̀ pụtara na anyị agaghị ejide mmadụ maka ihe o mere? Kedu ka e kwesịrị isi kọwaa iwu na ikpe ziri ezi n'ihe gbasara mkpebi?
N'otu aka, ọ bụrụ na e buru ụzọ kpebie ihe niile a ga-eme, echiche nke ibu ọrụ omume ga-abụ nsogbu. Ọ ga-esi ike ịta mmadụ ahụhụ maka ihe ha na-enweghị ike ịchịkwa. N'aka nke ọzọ, n'echiche nke ndị na-ekwekọ na ya, ọ bụrụgodị na a na-ebu amụma ihe mmadụ mere site na ọtụtụ ihe kpatara ya, a ka nwere ike ibu ọrụ maka ihe ndị ahụ n'ihi na ihe ndị ahụ sitere na ọchịchọ na mkpebi ha.
Mmetụta dị na Sayensị na Psychology
Na sayensị, ọkachasị physics quantum, determinism na-eche nnukwu nsogbu ihu. Ụkpụrụ ejighị n'aka nke Heisenberg na-egosi na enwere oke dị mkpa n'ịmara ọnọdụ mbụ nke ihe ndị ahụ n'ụzọ ziri ezi na-enweghị njedebe, na-ewelite ajụjụ siri ike gbasara ihe kpatara ya. N'ozuzu ya, neuropsychology na sayensị nghọta atụlewokwa arụmụka a, na-egosi na ọtụtụ n'ime ihe omume na mkpebi anyị na-emetụta site na usoro ihe ndị dị ndụ na usoro ụbụrụ nke nwere ike ịbụ ihe karịrị nghọta anyị.
N'ihe gbasara akparamàgwà mmadụ, a na-ejikọkarị echiche nke nnwere onwe na echiche nke njide onwe onye na ikike ime ihe ziri ezi. Ndị ọkachamara n'akparamàgwà mmadụ dịka Carl Rogers na Abraham Maslow mesiri ike mkpa nnwere onwe dị n'ime mmepe onwe onye na ime ihe n'onwe ya. Ha kwuru na nkwenye na nnwere onwe nke onye ọ bụla na-akpali ndị mmadụ imezu ikike ha zuru oke.
Mmechi
Arụmụka dị n'etiti mkpebi na nnwere onwe abụghị naanị na-enye nghọta miri emi banyere ọdịdị mmadụ kamakwa ọ na-agba anyị ume ịtụleghachi echiche anyị bụ isi gbasara omume ọma, ibu ọrụ, na iwu. Ọ bụ ezie na enweghị azịza doro anya, ọ dị mkpa ka anyị nọgide na-ajụ ma na-enyocha ajụjụ ndị a. N'ime usoro a, anyị nwere ike ịchọpụta ụzọ ọhụrụ isi ghọta onwe anyị na ụwa gbara anyị gburugburu. Echiche abụọ a, ọ bụ ezie na o yiri ka ha na-emegiderịta onwe ha, nwere ike inye nkọwa zuru oke banyere mgbagwoju anya nke ahụmịhe mmadụ.
