John Locke na Theory of Empiricism
John Locke (1632–1704) bụ otu n'ime ndị ọkà ihe ọmụma kacha nwee mmetụta na omenala echiche nke ọdịda anyanwụ nke oge a. Aha ya na-ejikọkarị na ọmụmụ nke empiricism - ụlọ akwụkwọ nkà ihe ọmụma nke na-emesi ike na ahụmịhe dị ka isi iyi nke ihe ọmụma. N'adịghị ka ndị na-eche echiche, bụ ndị kwenyere na echiche na echiche ebumpụta ụwa bụ ntọala nke nghọta mmadụ, Locke rụrụ ụka na uche mmadụ tọgbọ chakoo na mbụ wee kpụzie ya site na izute ụwa. Echiche a abụghị naanị ihe dị mkpa na nkà ihe ọmụma nke ihe ọmụma kamakwa o nwere mmetụta dị ukwuu na agụmakwụkwọ, sayensị, akparamaagwa, na ọbụna echiche nke nnwere onwe nke onye ọ bụla.
Ihe Mere Eme Banyere Echiche John Locke
Locke biri ndụ n'oge nnukwu mgbanwe na Yuropu: mgbanwe sayensị, esemokwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na England, na arụmụka kpụ ọkụ n'ọnụ gbasara okpukperechi na ikike ọchịchị. Ọ hụrụ ka ụzọ iche echiche ọhụrụ - nke na-emesi ike nleba anya, nnwale, na ihe akaebe - si malite dochie agụmakwụkwọ, nke dabere nke ukwuu na ikike nke ọdịnala. Ọ bụ n'ọnọdụ a ka Locke mepụtara echiche ya gbasara otu ụmụ mmadụ si enweta ihe ọmụma.
Ọrụ kachasị mkpa Locke dere gbasara ozizi ihe ọmụma bụ An Essay About Human Understanding (1690). N'akwụkwọ a, ọ na-agbalị ịza ajụjụ bụ isi: ebee ka echiche na ihe ọmụma mmadụ si abịa? Site n'ịza ajụjụ a, Locke na-achọ ịkpachapụ anya n'ihe ọmụma ndị a na-ekwukarị ma na-agba ndị mmadụ ume ka ha kpachara anya karịa ikwu na ihe ọ bụla bụ eziokwu.
Ịghọta Ihe: Ihe ọmụma si n'ahụmịhe pụta
Isi ihe dị mkpa n'echiche Locke bụ echiche na ihe ọmụma niile sitere na ahụmịhe. Nye Locke, echiche ọ bụla na-apụta n'uche ma ọ bụrụ na ebughị ụzọ dabere na ahụmịhe mmadụ. Ọ jụrụ echiche nke "echiche ebumpụta ụwa," nkwenye na a mụrụ ụmụ mmadụ na echiche ụfọdụ, dị ka Chineke, omume ọma, ma ọ bụ ụkpụrụ ezi uche ụfọdụ. Ọ bụrụ na echiche ndị a bụ ihe ebumpụta ụwa n'ezie, Locke rụrụ ụka, mmadụ niile kwesịrị inwe ha n'ụwa niile ma mara ha site na mmalite. Agbanyeghị, nke a abụghị eziokwu: ụmụaka ma ọ bụ ndị na-agụghị akwụkwọ anaghị aghọta ụfọdụ ụkpụrụ omume ma ọ bụ metaphysical ozugbo na-amụtaghị ihe na ahụmịhe.
Kama nke ahụ, Locke webatara otu ihe atụ a ma ama: uche mmadụ dị ka "ihe e ji emeghe ihe" (tabula rasa). Uche efuola site na mgbe a mụrụ ya, wee jiri nwayọọ nwayọọ "jupụta" site na ahụmịhe. Ahụmịhe na-aghọ ihe e ji emepụta echiche, ebe ikike iche echiche na-agbanwe echiche ndị ahụ ka ọ bụrụ ihe ọmụma dị mgbagwoju anya karị.
Isi mmalite abụọ nke ahụmịhe: Mmetụta na Ntụgharị uche
Locke kọwara na ahụmịhe sitere na isi ihe abụọ:
1. Mmetụta uche
Mmetụta uche bụ ahụmịhe sitere na mmetụta uche ise: ịhụ agba, ịnụ ụda, inwe mmetụta ọkụ ma ọ bụ oyi, isi ísì, ma ọ bụ mmetụ aka. Site na mmetụta uche, ụmụ mmadụ na-enweta echiche dị mfe dịka "ọbara ọbara," "siri ike," "dị ụtọ," "oyi," na ọdịdị ma ọ bụ mmegharị.
2. Ntụgharị uche
Ntụgharị uche bụ ahụmịhe dị n'ime mgbe uche na-ahụ ihe ndị o mere: icheta, ịtụnyere, inwe obi abụọ, ịdị njikere, ma ọ bụ nghọta. Mgbe mmadụ ghọtara na ọ na-eche echiche, na-ahụ n'anya, na-atụ egwu, ma ọ bụ na-ekpebi ihe, ọ na-enweta echiche site na ntụgharị uche.
Isi mmalite abụọ a—mmetụta uche na ntụgharị uche—bụ ntọala nke echiche niile. Nke a pụtara na ọbụna echiche ndị yiri ka ha dị obere na-adabere na ahụmịhe mmetụta uche ma ọ bụ nke dị n'ime.
Echiche Dị Mfe na Echiche Dị Mgbagwoju Anya
N'ozizi Locke, e kewara echiche n'ụdị abụọ dị mkpa: echiche dị mfe na echiche dị mgbagwoju anya.
– Echiche ndị dị mfe bụ echiche ndị bụ isi nke uche na-enweta n'enweghị ihe ọ bụla site na ahụmịhe, dị ka "mfe," "ilu," "gburugburu," "mgbagharị," ma ọ bụ "ihe mgbu." Echiche ndị a bụ "ihe ndị e ji aka rụọ" nke a na-apụghị ịgbagha agbagha karịa.
– Echiche dị mgbagwoju anya bụ echiche dị mgbagwoju anya nke uche na-emepụta site n'ịhazi echiche dị mfe. Dịka ọmụmaatụ, echiche nke "apple" bụ n'ezie njikọta nke ọtụtụ echiche dị mfe: gburugburu, uhie/akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ, ụtọ, mmiri mmiri, nwere isi ụfọdụ, wdg.
Dịka Locke si kwuo, ikike mmadụ nwere ijikọta, tụnyere, na ịkọwa echiche dị mfe n'ime echiche dị mgbagwoju anya bụ isi ihe na-eme ka e nwee echiche ndị ka elu, gụnyere echiche gbasara ọha mmadụ, iwu, omume ọma, na ọbụna ihe ọmụma sayensị.
Ogo Mbụ na Ogo nke Abụọ
Otu n'ime ihe ndị Locke tinyere n'ọrụ na nkà ihe ọmụma bụ ọdịiche dị n'etiti àgwà ndị bụ isi na nke abụọ n'ihe.
– Àgwà ndị bụ isi bụ ihe ndị dị n'ime ihe n'onwe ya, dịka ọdịdị, nha, ọnụọgụ, na mmegharị. A na-ewere àgwà ndị a dị ka ihe ebumnobi na-enweghị ihe ọ bụla site n'aka onye na-ekiri ya.
– Àgwà ndị ọzọ bụ ihe ndị na-apụta n'ahụmịhe onye na-ekiri ihe n'ihi mmekọrịta mmetụta uche na ihe, dị ka agba, uto, na isi. Dịka ọmụmaatụ, "uhie" abụghị ihe dị n'ime ihe dị ka ọdịdị ya, kama ọ bụ ahụmịhe anya kpọmkwem nke na-ebilite n'ime mmadụ mgbe ìhè na-apụta ìhè ma na-ejide ya site na anya.
Ọdịiche a dị mkpa n'ihi na ọ na-enyere aka ịkọwa ihe mere ndị mmadụ ji enwe otu ihe ahụ n'ụzọ dị iche iche. Mmiri nwere ike ịdị ọkụ nye otu onye, ebe oyi nwere ike ịdị nye onye ọzọ, dabere n'ọnọdụ anụ ahụ ha. Locke si otú a tọ ntọala maka ụzọ sayensị dị oke mkpa iji ghọta data.
Ihe Ọmụma na Oke Ya
Locke abụghị naanị na ọ kọwara ebe ihe ọmụma si malite kamakwa o kwusiri ike na oke ihe ọmụma mmadụ dị. Nye ya, anyị enweghị ike ịma ihe niile kpamkpam, ọkachasị n'ihe gbasara metaphysics, nke karịrị ahụmịhe. Ihe ọmụma, dịka Locke si kwuo, bụ nghọta nke nkwekọ ma ọ bụ enweghị nkwekọ n'etiti echiche. N'ihi na echiche anyị sitere na ahụmịhe, ihe anyị nwere ike ịma daberekwa na ahụmịhe ahụ.
Locke chọpụtara ọtụtụ ọkwa nke nkwenye n'ihe ọmụma, dịka ihe ọmụma a na-apụghị ịghọta aghọta (kpọmkwem, dịka "ọcha abụghị oji"), ihe ọmụma ngosipụta (site na usoro nke iche echiche, dị ka mgbakọ na mwepụ), na ihe ọmụma dị nro (dabere na ahụmịhe mmetụta uche nke ịdị adị nke ihe ndị dị n'èzí anyị). Agbanyeghị, o kwetakwara na ihe ọmụma dị nro nwere ọkwa dị ala nke nkwenye karịa ihe ọmụma mgbakọ na mwepụ, n'ihi na ọ dabere na ọnọdụ nke nleba anya.
Mmetụta nke Ngosipụta Ihe Omuma nke Locke
Echiche Locke nwere mmetụta dị ukwuu n'ọtụtụ ngalaba dị iche iche:
1. Sayensị nke oge a
Mkpọsi ike na ahụmịhe na nleba anya kwekọrọ na usoro sayensị. Locke nyeere aka mee ka echiche ahụ sie ike na ihe ọmụma a pụrụ ịtụkwasị obi ga-adabere na ihe akaebe.
2. Agụmakwụkwọ
Ọ bụrụ na uche bụ tabula rasa, mgbe ahụ agụmakwụkwọ dị oke mkpa. Gburugburu ebe obibi, àgwà, na ahụmịhe mmụta na-arụ ọrụ dị mkpa n'ịkpụzi àgwà na ikike iche echiche mmadụ.
3. Psychology na ozizi mmụta
Echiche Locke banyere nhazi echiche site na ahụmịhe kpaliri ozizi njikọ na echiche na omume na echiche nwere ike ịkpụzi site na ahụmịhe.
4. Nkà ihe ọmụma ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nnwere onwe
Ọ bụ ezie na echiche empiricism na-elekwasị anya na nkà mmụta ihe ọmụma, a makwaara Locke maka echiche ya gbasara ikike nke onye ọ bụla na gọọmentị dabere na nkwenye ọha mmadụ. E nwere otu ihe a na-ahụkarị: ọ bụrụ na ụmụ mmadụ ewulite nghọta site na ahụmịhe, mgbe ahụ a ga-anwale ikike ndọrọ ndọrọ ọchịchị site na eziokwu mmekọrịta mmadụ na ibe ya na mmasị mmadụ, ọ bụghị naanị nkwupụta nke ọdịnala.
Nkatọ nke Locke
N'agbanyeghị mmetụta ya, echiche Locke enwetawokwa nkatọ. Ụfọdụ ndị na-eche echiche na-arụ ụka na Locke eleghara ọrụ nke usoro ihe ndị e kere eke n'uche anya. Dịka ọmụmaatụ, mmepe nke oge a na asụsụ na sayensị nghọta, na-egosi na ụmụ mmadụ nwere ikike ebumpụta ụwa ụfọdụ maka ịmụta asụsụ ma ọ bụ ịmata ụkpụrụ. Ndị ọkà ihe ọmụma dịka George Berkeley na David Hume—ndị bụkwa ndị ọkà mmụta ihe omimi—mepere echiche ihe omimi ọzọ ma gosipụta ihe ndị na-esi na ya apụta, ọbụna na-ajụ ajụjụ banyere ihe dị n'ime ihe na ihe kpatara ya.
Agbanyeghị, nkatọ ndị a emeghị ka Locke dị mkpa. N'ezie, arụmụka ndị a emeela ka nkà ihe ọmụma nke oge a too nke ọma, ọkachasị n'inyocha mmekọrịta dị n'etiti ahụmịhe, echiche, na eziokwu.
Penutup
John Locke tinyere ahụmịhe na ntọala nke ihe ọmụma mmadụ. Site n'ịjụ echiche ebumpụta ụwa na ịtụpụta echiche nke tabula rasa, o nyere usoro dị ike maka nghọta otu esi emepụta uche: site na mmetụta uche na ntụgharị uche, site na echiche dị mfe ruo na nke dị mgbagwoju anya, na site na ileba anya n'ụwa mgbe niile. Ọdịiche ya n'etiti àgwà praịmarị na nke abụọ na-egosi ọgụgụ Locke nke ọma nke ahụmịhe mmadụ. A na-ahụ ihe nketa nke echiche ya taa, ma na sayensị, agụmakwụkwọ, na otu anyị si aghọta oke ihe ọmụma. Nkwenye Locke na-echetara anyị na iji ghọta ụwa, anyị kwesịrị ịlaghachi na ahụmịhe - mana nọgide na-ama na ahụmịhe nwere oke nke a ga-amata.
