Ozizi nke Njiko Akụ na ụba n'etiti Mba dị iche iche
Ọdịiche dị n'ọkwa ọganihu dị n'etiti mba dị iche iche bụ otu n'ime okwu kachasị mkpa na akụnụba mmepe. Ụfọdụ mba na-enweta nnukwu ego kwa onye, agụmakwụkwọ dị mma, akụrụngwa dị elu, na mmepụta dị elu, ebe ndị ọzọ na-adịghị ala n'azụ na ịda ogbenye nhazi, ịdabere na ngwaahịa ndị bụ isi, na ikike ụlọ ọrụ na-adịghị ike. N'ọnọdụ a, echiche njikọta akụ na ụba na-agbalị ịza ajụjụ dị mkpa: mba ndị dara ogbenye hà ga-achọ "ịbịaru" mba ndị bara ọgaranya ka oge na-aga, ka ọdịiche ego hà ga-anọgide ma gbasaa?
N'ozuzu, njikọta na-ezo aka n'ọdịdị nke uru akụ na ụba—nke na-abụkarị ego onye ọ bụla na-enweta ma ọ bụ mmepụta ihe—n'ofe mba dị iche iche na-abịaru nso. Ọ bụrụ na njikọta emee, mba ndị nwere obere ego ga-eto ngwa ngwa karịa mba ndị bara ọgaranya, na-ebelata oghere ahụ. Agbanyeghị, ọ bụrụ na njikọta emeghị, mba ndị mepere emepe nwere ike ịnọgide na-enwe uru n'ihi uru teknụzụ, ụlọ ọrụ, na ego mmadụ na-enweghị atụ.
Njiko na Usoro nke Neoclassical Uto Theory
Mkparịta ụka gbasara njikọta na-ezo aka na ụdị uto neoclassical, ọkachasị ụdị Solow-Swan. N'ụdị a, a na-ekpebi mmepụta mba site na njikọta nke isi obodo anụ ahụ, ọrụ, na teknụzụ. Otu ihe dị mkpa nke ụdị Solow pụtara bụ na mbelata uru na isi obodo: mgbe ngwaahịa isi obodo kwa onye ọrụ dị ala, itinye ego ọzọ na-emepụta nnukwu mmụba na mmepụta; n'aka nke ọzọ, mgbe isi obodo dị oke elu, uru nke itinye ego ọzọ na-ebelata.
Echiche a na-akwado echiche nke njikọta: mba ndị dara ogbenye na-enwekarị obere ego maka onye ọrụ ọ bụla, yabụ itinye ego ọhụrụ na-enwe nnukwu mmetụta na uto. Ka ọ dị ugbu a, mba ndị bara ọgaranya nwere nnukwu ego maka onye ọrụ ọ bụla na-enweta uto dị nwayọ n'ihi na isi obodo ọzọ anaghịzi ebuli mmepụta ihe dịka ọ dị na mbụ. Ọ bụrụ na mba niile nwere otu teknụzụ na usoro akụ na ụba ha yiri ibe ha, mgbe ahụ ego onye ọ bụla na-enweta ga-agbakọta n'ikpeazụ.
Agbanyeghị, ụdị Solow na-emesi ike na mba ọ bụla nwere "ọnọdụ kwụsiri ike," ma ọ bụ ọkwa ego ogologo oge, nke ọnụego nchekwa, mmụba ọnụọgụgụ mmadụ, mbelata ọnụ ahịa, na ọganihu teknụzụ na-emetụta. N'ihi na paramita ndị a nwere ike ịdị iche na mba niile, nsonaazụ ikpeazụ anaghị adị otu mgbe niile.
Nkwekọrịta zuru oke
Njikọ zuru oke bụ ụdị "olileanya" kachasị mma nke njikọta. O kwuru na mba niile ga-eru otu ọkwa nke ego onye ọ bụla na-enweta n'ikpeazụ, n'agbanyeghị ọnọdụ mbụ ha. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, mba ndị dara ogbenye ga-eto ngwa ngwa karịa mba ndị bara ọgaranya, nke ga-emesịa mee ka ha dịrị nhata.
Ka nkwekọ zuru oke wee bụrụ ihe a pụrụ ịtụkwasị obi, a chọrọ echiche siri ike: nhazi akụ na ụba yiri nke ahụ , ọnụego nchekwa ndị yiri nke ahụ, ọnụego mmụba ọnụọgụgụ ndị mmadụ yiri nke ahụ, ịdị mma ụlọ ọrụ yiri nke ahụ, na ohere zuru oke na teknụzụ. N'omume, a naghị ezute echiche ndị a n'ụwa n'ezie. Agbanyeghị, a na-ahụ mgbe ụfọdụ njikọta zuru oke n'otu mpaghara dị iche iche, dịka mba ma ọ bụ mpaghara nwere njikọ ahịa siri ike, ụlọ ọrụ ndị yiri ya, na ohere yiri nke ahụ na teknụzụ.
Njikọta Ọnọdụ
N'ihi nnukwu ọdịiche dị n'etiti mba dị iche iche, ọtụtụ ndị ọkachamara n'ihe gbasara akụnụba na-ahọrọ echiche nke njikọta ọnọdụ. Ozizi a na-ekwu na mba agaghị agbakọta ọnụ n'otu ọkwa ego ha, kama n'ebe steeti ha kwụsiri ike. Nke a pụtara na mba ndị dara ogbenye nwere ike ito ngwa ngwa karịa mba ndị bara ọgaranya ma ọ bụrụ na ha nwere njirimara ndị bụ isi yiri nke mba ndị mepere emepe: nchekwa/itinye ego zuru oke, ọkwa agụmakwụkwọ dị elu, ụlọ ọrụ dị irè, nkwụsi ike ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na amụma akụ na ụba nke na-akwado mmepụta.
N'ọnọdụ dị iche iche, mba A nwere ike iru obodo B naanị ma ọ bụrụ na ihe owuwu ya ekwe ka ọ dịrị. Ọ bụrụ na mba A nwere ụlọ ọrụ na-adịghị ike, esemokwu na-aga n'ihu, ma ọ bụ enweghị mma ọrụ mmadụ, ọ nwere ike ịnọgide na-adị ala n'ọnọdụ kwụsiri ike. Ụzọ a bụ ihe ezi uche dị na ya karịa n'ihi na ọ na-akọwa ihe mere ụfọdụ mba ji erute ngwa ngwa (dịka ọmụmaatụ, ụfọdụ mba Ọwụwa Anyanwụ Eshia n'oge ụfọdụ), ebe ọtụtụ ndị ọzọ na-enweta mmụba uto na-ezughị ezu.
Njikọta Beta na Sigma
N'akwụkwọ ndị e ji eme ihe, a na-anwale njikọta site na echiche abụọ: njikọta beta na njikọta sigma.
1. Nchikota beta na-eme mgbe mba ndị nwere obere ego mbụ na-eto ngwa ngwa karịa mba ndị nwere nnukwu ego mbụ. A na-anwale nke a site na ịlaghachi n'ọganihu na ego mbụ: ọ bụrụ na ọnụọgụgụ ahụ adịghị mma, mgbe ahụ a na-egosi njikọta beta.
2. Njikọta Sigma na-ezo aka na mbelata mgbasa nke ego kwa onye n'ime mba dị iche iche ka oge na-aga. A na-atụkarị ya site na mgbanwe ma ọ bụ ọdịiche ọkọlọtọ nke ndekọ ego kwa onye n'ime ha. Njikọta Sigma "siri ike" karịa n'ihi na njikọta beta anaghị ebute obere oghere mgbe niile; mba ndị dara ogbenye nwere ike ito ngwa ngwa, mana ọ bụrụ na oghere ahụ anọgide buru ibu ma ọ bụ mba ndị bara ọgaranya na-aga n'ihu na-aga n'ihu mgbe niile, mgbasa ahụ nwere ike ọ gaghị ebelata.
Ha abụọ dị mkpa: njikọta beta na-anwale ụzọ nke mgbanwe uto, ebe njikọta sigma na-anwale ma enweghị nha anya n'etiti mba na-ebelata n'ezie.
Nzukọ Klọb
Ahụmịhe zuru ụwa ọnụ na-egosi na njikọta na-emekarị n'ụdị "klọb". Nke ahụ bụ, mba niile anaghị aga n'otu ọkwa ego; ha na-agbakọta n'akụkụ ụfọdụ nke uto. E nwere otu klọb nke mba ndị ka elu nwere teknụzụ dị elu na ụlọ ọrụ siri ike, otu klọb nke mba ndị nwere ego etiti na-eto eto mana ha enwebeghị ike "ịga n'ihu," na otu klọb nke mba ndị dara ogbenye na-aga n'ihu.
Enwere ike ịkọwa njikọta klọb site na ihe mgbochi nhazi: ọnụnọ nke ụfọdụ oke ikike ụlọ ọrụ, ogo agụmakwụkwọ, nkwụsi ike akụ na ụba, na ikike imepụta ihe ọhụrụ. Ọ bụrụ na mba ada n'okpuru oke ụfọdụ, ọ na-esiri ike ịkpalite nchịkọta isi obodo na mgbanwe nhazi dị mkpa maka mmalite. Echiche a metụtakwara ihe omume ọnyà nke ndị na-enweta ego etiti, mgbe mba gbapụrụ ịda ogbenye nke ọma mana ọ na-ebelata n'ihi enweghị ike ịgbanwe site na uto dị ọnụ ala dabere na ọrụ gaa na uto dabere na ihe ọhụrụ.
Ọrụ nke Teknụzụ , Ụlọ Ọrụ, na Isi Obodo Mmadụ
A gaghị ekewapụ arụmụka njikọta na ihe ndị karịrị isi ihe anụ ahụ. Ihe atọ a na-ewerekarị dị ka ihe na-ekpebi ihe ga-eme ka mmadụ nweta ihe ịga nke ọma bụ:
1. Teknụzụ na mgbasa nke ihe ọhụrụ
Mba ndị ka na-emepe emepe nwere ike ime ka uto dịkwuo ngwa ngwa site n'itinye teknụzụ ndị dị ugbu a na mba ndị mepere emepe (mmụba ndị na-enweta ihe). Agbanyeghị, nnabata teknụzụ abụghị nke akpaka: ọ chọrọ akụrụngwa, nkà, na gburugburu azụmaahịa na-akwado ya.
2. Ụlọ ọrụ akụnụba na ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Ikike doro anya nke ihe onwunwe, mmanye iwu, ọchịchị dị irè, na obere nrụrụ aka na-ejikọta ya na ọnọdụ itinye ego ka mma. Ụlọ ọrụ ndị na-adịghị mma na-eme ka ọnụ ahịa azụmahịa na ihe egwu dịkwuo elu, na-egbochi nchịkọta isi obodo, ma na-ebelata mmepụta ihe.
3. Isi obodo mmadụ
Agụmakwụkwọ, nkà, ahụike, na nri na-ekpebi mmepụta ọrụ. Mba ndị nwere obere ego na-enweta ike ịbawanye ego mmadụ ha na-ejikarị itinye ego na teknụzụ eme ihe ngwa ngwa.
Mgbakwunye ụwa, Azụmaahịa, na Njiko
A na-elekarị azụmaahịa mba ụwa na itinye ego mba ofesi kpọmkwem (FDI) anya dị ka ụzọ dị mkpa isi mee ka ihe dị iche iche zukọta. Site na imeghe ihe, mba ndị ka na-emepe emepe nwere ike ịnweta ahịa sara mbara, rite uru site na ihe ndị na-agbasa na teknụzụ, ma mụbaa arụmọrụ site na asọmpi. Agbanyeghị, uru nke ijikọ ụwa ọnụ dabere nke ukwuu na njikere ime obodo. Ọ bụrụ na usoro akụ na ụba adịghị ike ma dabere na mbupụ naanị na ngwaahịa ndị e ji aka rụọ, imeghe ihe nwere ike ibute mgbanwe na enweghị nha anya na-enweghị ịkpalite mgbanwe ụlọ ọrụ.
Mmechi
Ozizi nke njikọta akụ na ụba n'etiti mba dị iche iche na-enye usoro maka ịghọta ma mba ndị dara ogbenye ga-erute mba ndị bara ọgaranya na otu ha ga-esi ruo. Ụdị Neoclassical na-akwado echiche ahụ bụ na mba ndị nwere obere isi obodo nwere ike itolite karịa, mana eziokwu na-egosi na njikọta abụghị nke aka. N'ihi ọdịiche dị na ụlọ ọrụ, teknụzụ, ọnụọgụ mmadụ, na isi obodo mmadụ, ụwa na-egosipụtakarị njikọta ọnọdụ ma ọ bụ ọbụna njikọta klọb kama njikọta zuru oke.
Ihe dị mkpa maka amụma mmepe doro anya: ọ bụghị naanị ịbawanye itinye ego, kamakwa iwulite ụlọ ọrụ ndị a pụrụ ịtụkwasị obi, ime ka agụmakwụkwọ na nlekọta ahụike sikwuo ike, ịgba ume ka akụ na ụba dị iche iche, na ịmepụta gburugburu ebe obibi nke na-eguzogide teknụzụ. O kwere omume inwe nkwekọ, mana ọ chọrọ ihe ndị dị mkpa - ihe ịga nke ọma nke mba ọ bụla ga-adabere n'otú e si emezu ihe ndị a chọrọ ngwa ngwa.
Ọ bụrụ na ịchọrọ, enwere m ike itinye ihe atụ ikpe (dịka ọmụmaatụ East Asia, European Union, ma ọ bụ Sub-Saharan Africa), data usoro njikọta zuru ụwa ọnụ, na obere akwụkwọ ndekọ iji mee ka isiokwu ahụ bụrụ ihe mmụta.
