Echiche Ndabere na Mmepe Akụnụba Ụwa
Echiche ntụkwasị obi bụ ụzọ dị mkpa isi ghọta enweghị nha anya nke mmepe akụ na ụba n'ọkwa ụwa. Echiche a pụtara dị ka nkatọ nke echiche bụ isi na mmepe na-adịghị mma nke mba ndị ka na-emepe emepe bụ isi ihe kpatara ya, dị ka enweghị isi obodo, teknụzụ, ma ọ bụ àgwà nke ụlọ ọrụ. Kama nke ahụ, ozizi ịdabere na-emesi ike na ịda ogbenye na mmepe na-adịghị mma n'ọtụtụ mba ndị ka na-emepe emepe bụ nsonaazụ nke njikọ akụkọ ihe mere eme na nhazi na mba ndị mepere emepe site na usoro akụ na ụba ụwa. N'ihe gbasara mmepe akụ na ụba ụwa, echiche a na-enyere aka ịkọwa ihe mere ụfọdụ mpaghara ji na-agbasi mbọ ike iru n'agbanyeghị itinye amụma uto na njikọta ahịa mba ụwa.
Ndabere nke Mmalite nke Echiche Ndabere
Echiche nke ịdabere na ntụkwasị obi nwetara nnukwu ihe ịga nke ọma n'afọ 1950-1970, ọkachasị na Latin America, dịka nzaghachi maka ihe ndị na-adịghị mma na mmepe mgbe Agha Ụwa nke Abụọ gasịrị. N'oge a, ọtụtụ mba ndị nwere onwe ha ọhụrụ chọrọ ịchụso mmepụta ihe na uto akụ na ụba. Agbanyeghị, n'agbanyeghị mmụba nke azụmaahịa mba ụwa, oghere dị n'etiti mba ndị mepere emepe na mba ndị ka na-emepe emepe ebelataghị nke ukwuu. Ndị na-eche echiche dịka Raúl Prebisch (site na echiche nhazi nke ECLAC/CEPAL), André Gunder Frank, Fernando Henrique Cardoso, na Theotonio Dos Santos rụrụ ụka na ụkpụrụ nke mmekọrịta akụ na ụba mba ụwa na-emepụta uru dị na usoro maka mba ndị mepere emepe na ihe ọghọm ogologo oge maka mba ndị ka na-emepe emepe.
Ọ bụ ezie na ozizi ọgbara ọhụrụ na-eche na mba niile nọ n'ụzọ kwụ ọtọ site na "ọdịnala" ruo "oge a," ozizi ịdabere na-ajụ echiche a. Dịka ozizi ịdabere na ya si kwuo, mmepe na-adịghị mma abụghị mmalite mbụ "eke", kama ọ bụ ọnọdụ sitere na akụkọ ihe mere eme nke ọchịchị ndị ọchịchị, nkewa mba ụwa nke ọrụ, na ọchịchị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na akụ na ụba nke mba ndị dị n'akụkụ.
Echiche Ndị Dị Mkpa: Etiti na Mpụta
Otu n'ime isi ihe dị mkpa nke ozizi ịdabere bụ nkewa ụwa n'ime mba ndị dị mkpa na ndị dị n'akụkụ. Mba ndị dị mkpa bụ mba ndị nwere ụlọ ọrụ mmepụta ihe dị elu nke na-achịkwa teknụzụ, isi obodo, ụlọ ọrụ ego zuru ụwa ọnụ, na netwọk azụmaahịa mba ụwa. Mba ndị dị n'akụkụ na-ebupụ ngwa ahịa ndị bụ isi (ngwaahịa ọrụ ugbo, mineral, ma ọ bụ ihe ndị e ji arụ ọrụ) ma na-ebubata ngwa ahịa ndị a rụpụtara nke bara uru nke ukwuu.
N'ime mmekọrịta a, mba ndị dị n'akụkụ na-adabere na mba etiti maka ohere ahịa, ego, itinye ego, teknụzụ, na ọbụna ụkpụrụ mmepụta. Ndabere a abụghị naanị okwu gbasara ọnọdụ azụmaahịa nkịtị, kama ọ bụ mmekọrịta na-enweghị nhazi. Mba etiti nwere ọnọdụ nkwekọrịta siri ike n'ịchọpụta ọnụahịa, ịdị mma, iwu azụmaahịa, na usoro ego zuru ụwa ọnụ. N'ihi ya, uru na uru agbakwunyere na-agbakọta karịa na mba etiti.
Usoro Ndabere: Azụmaahịa, itinye ego, na Teknụzụ
Echiche nke ịdabere na ntụkwasị obi na-akọwa ọtụtụ usoro ndị na-eme ka o siere mba ndị ka na-emepe emepe ike ịgbanahụ mmepe na-adịghị mma. Nke mbụ, e nwere okwu gbasara usoro azụmaahịa (ọnụego mgbanwe ngwaahịa). N'ọtụtụ oge, ọnụ ahịa ngwaahịa ndị bụ isi na-agbanwe agbanwe ma na-ada ada ma e jiri ya tụnyere ọnụ ahịa ngwaahịa na teknụzụ emepụtara. Nke a pụtara na mba ndị dị n'akụkụ ga-ebupụ ihe ndị ọzọ e ji emepụta iji zụta otu ọnụọgụ ngwaahịa ụlọ ọrụ mmepụta ihe. Nke a na-etinye nrụgide na nguzozi azụmaahịa ma na-egbochi nchịkọta isi obodo.
Nke abụọ bụ ike nke itinye ego mba ofesi na ụlọ ọrụ mba ofesi. Ọ bụ ezie na itinye ego mba ofesi nwere ike ịmepụta ọrụ ma mụbaa mmepụta, ozizi ịdabere na-emesi ike "mwepụ" nke oke ego akụ na ụba. Enwere ike ịlaghachi uru ụlọ ọrụ na mba ahụ, ebe mba nnabata na-ejide naanị obere akụkụ nke uru agbakwunyere. Ọzọkwa, a na-elekwasị anya na nhazi mmepụta ihe iji gboo ahịa ụwa na mkpa ụlọ ọrụ, kama ime ka ụlọ ọrụ mba nwee onwe ha sie ike.
Nke atọ bụ ịdabere na teknụzụ. Mba ndị ka na-emepe emepe na-aghọkarị ndị na-eji teknụzụ sitere na mba ndị mepere emepe na-enweghị njikwa zuru oke na mmepe, ikike ikike, na nnyocha. Mgbe teknụzụ bụ isi iyi mmepụta na asọmpi, ịdabere na ya na-eme ka ọ siere mba ndị dị n'akụkụ ike ịkwaga site na ịbụ ndị na-ebupụ ihe ndị e ji emepụta ihe gaa na ndị na-emepụta ngwaahịa teknụzụ dị elu.
Ihe Nketa nke Ọchịchị na Nhazi Akụ na Ụba Mmekọrịta Mmadụ na Ibe Ya
Echiche nke ịdabere na ntụkwasị obi na-egosipụtakwa na ọchịchị mba kpụziri usoro akụ na ụba nke mba ndị ka na-emepe emepe iji kwekọọ na mkpa nke mba na-achị achị: ubi, igwu ala, na akụrụngwa na-akwado mbupụ ngwa ahịa. Mgbe nnwere onwe gasịrị, usoro ndị a na-aga n'ihu n'ihi na ndị isi obodo nwere mmasị n'ịnọgide na-enwe usoro akụ na ụba ochie. N'ụfọdụ ụdị nke ozizi ịdabere, a na-ahụ ndị isi obodo dị ka ndị ogbugbo maka ọdịmma nke isi obodo zuru ụwa ọnụ - na-erite uru site na usoro ahụ mana ọ bụghị iwulite ntọala ụlọ ọrụ sara mbara.
N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ịdabere na mmadụ abụghị naanị n'etiti mba kamakwa n'ime klaasị mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Amụma mmepe nwere ike ịghọ ihe ndị na-eme ka ụfọdụ otu baa ọgaranya, ebe ọtụtụ mmadụ ka nọ n'ọrụ na-akwụ obere ụgwọ ọrụ ma nwee obere ohere ịnweta agụmakwụkwọ na ọrụ ọha.
Atụmatụ Ọpụpụ: Mbubata Mbubata Mgbanwe Ụlọ Ọrụ
Iji zaghachi ịdabere na ntụkwasị obi, ọtụtụ mba ndị ka na-emepe emepe, karịsịa na Latin America, ewerela atụmatụ mmepụta ihe nnọchi mbubata (ISI). Ebumnuche ya bụ ibelata ịdabere na ngwaahịa ndị e si mba ọzọ mepụta site na ịzụlite ụlọ ọrụ mmepụta ihe n'ime obodo site na nchekwa ụtụ isi, enyemaka ego, na ọrụ siri ike nke steeti. Olileanya ya bụ na mba nwere ike ịmepụta ikike mmepụta onwe ha, mee ka ahịa ime obodo sikwuo ike, ma mụbaa uru agbakwunyere.
Agbanyeghị, ahụmịhe ISI arụpụtala ihe dị iche iche. N'otu aka, atụmatụ a emeela ka ụfọdụ ụlọ ọrụ too ma gbasaa ntọala mmepụta ihe. N'aka nke ọzọ, ụfọdụ mba echewo ihu enweghị arụmọrụ, ụlọ ọrụ ndị na-asọmpi nke ọma, ịdabere na ihe ndị e si mba ọzọ nweta na igwe, na ọbụna nsogbu ụgwọ mgbe ego mmepe dabere nke ukwuu na mgbazinye ego mba ofesi. Nke a na-egosi na ịkwụsị ịdabere na ntụkwasị obi abụghị ihe dị mfe, ebe ọ bụ na nhazi nke akụnụba ụwa na oke nke ikike ụlọ ọrụ dị n'ime na-arụ ọrụ.
Mkpa nke Echiche Ndabere n'Oge Ụwa Nile
Ọ bụ ezie na e mepụtara ozizi ịdabere nke ukwuu na narị afọ nke 20, echiche ya ka dị mkpa na njikọta ụwa nke taa. Usoro uru zuru ụwa ọnụ na-egosi na uru kachasị ukwuu a na-agbakwunye na-elekwasị anya na imewe, nyocha, akara aha, na ọrụ ahịa - nke ụlọ ọrụ na mba ndị mepere emepe na-achịkwa - ebe mba ndị ka na-emepe emepe na-abụkarị naanị mmepụta obere ụgwọ ọrụ ma ọ bụ mwepụta akụrụngwa.
Ọzọkwa, usoro ego ụwa nwere ike ime ka ntụkwasị obi dịkwuo elu site na obere oge isi obodo, mgbanwe ọnụego mgbanwe ego, na ibu ọrụ ịkwụ ụgwọ. N'oge nsogbu ụwa, mba ndị ka na-emepe emepe na-enwekarị nrụgide ka ukwuu ka ndị na-etinye ego na-ewepụ ego, ego na-ebelata, na ọnụ ahịa mbubata na-arị elu. N'ọnọdụ ndị dị otú ahụ, ohere amụma ime obodo na-ebelata.
Agbanyeghị, ijikọ ụwa ọnụ na-emepekwa ohere. Dịka ọmụmaatụ, ọtụtụ mba ndị dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Eshia agbasowo mmepụta ihe nke ọma site na mbupụ ma banye n'ime ngalaba ndị bara uru karịa. Ihe ịga nke ọma a na-egosi na ịdabere na ya abụghị akara aka zuru oke, ọ bụ ezie na ihe mgbochi ndị a dị adị. Ọdịiche dị na atụmatụ mba, ikike ọchịchị, itinye ego na agụmakwụkwọ na teknụzụ, na nkà mkparịta ụka na azụmaahịa ụwa na-arụ ọrụ dị mkpa.
Nkatọ nke Echiche Ndabere
Echiche ịdabere abụghị nke na-enweghị ndị nkatọ ya. Ụfọdụ ndị ọkachamara n'ihe gbasara akụnụba na-arụ ụka na ọ na-emesi ike ihe ndị dị n'èzí ma na-eleghara ihe ndị dị n'ime anya dị ka amụma ime obodo, nrụrụ aka, ịdị mma ụlọ ọrụ, na esemokwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ndị ọzọ na-arụ ụka na ozizi ịdabere mgbe ụfọdụ na-ele mba ndị ka na-emepe emepe anya dị ka ndị a na-anaghị eme ihe ike, ọ bụ ezie na ụfọdụ mba nwere ike iji njikọta ụwa mee ihe iji mee ka uto dịkwuo ngwa ngwa. Ọzọkwa, a na-ewere ọdịiche "etiti-mpụta" dị ka ime ka eziokwu dị mfe, ebe ọ bụ na mba ndị dị n'akụkụ ọkara na ike akụ na ụba na-apụta.
Agbanyeghị, ozizi ịdabere na ntụkwasị obi ka bara uru dị ka anya dị oke mkpa. Ọ na-echetara anyị na ahịa mba ụwa anaghị anọpụ iche mgbe niile nakwa na mmekọrịta akụ na ụba ụwa nwere ike. Mgbe a na-ekwu maka mmepe, ajụjụ ndị dị mkpa abụghị naanị "otu esi eme ka uto dịkwuo elu" kamakwa "onye ga-erite uru na uto ahụ" na "otu usoro ụwa si akpụzi ohere mmepe mba."
Penutup
Echiche ntụkwasị obi na mmepe akụ na ụba ụwa na-enye nkọwa nhazi maka ịnọgide na-enwe enweghị nha anya n'etiti mba dị iche iche. Site n'igosipụta mmekọrịta na-adịghị nhata n'etiti mba ndị dị n'etiti na ndị dị n'akụkụ, ọ na-emesi ike ọrụ nke akụkọ ihe mere eme nke ndị ọchịchị, ụkpụrụ azụmaahịa, itinye ego mba ọzọ, na njikwa teknụzụ n'ịkpụzi ụzọ mmepe. Ọ bụ ezie na ọ bụghị mgbe niile ka ọ nwere ike ịkọwa mgbanwe niile na ahụmịhe mmepe, ozizi ịdabere na-enyere aka ime ka nyocha akụ na ụba ndọrọ ndọrọ ọchịchị zuru ụwa ọnụ baa uru ma na-agba ume nhazi amụma nke maara nke ọma banyere enweghị nha anya nhazi. N'ụwa nke jikọtara ọnụ na-arịwanye elu, nghọta ịdabere pụtara ịghọta ihe ịma aka ndị bụ isi maka mba ndị ka na-emepe emepe: iwuli nnwere onwe akụ na ụba na-enweghị ịnọpụ iche, ịbawanye uru agbakwunyere na-enweghị ịdaba na agbụ uru zuru ụwa ọnụ dị ala, na imepụta mmepe nke na-abụghị naanị na-elekwasị anya na uto kamakwa na-achịkwa ma na-agụnye mmadụ niile.
