Echiche onye na-ahụ maka nhazi ụlọ na akụnụba mmepe
Akụnụba mmepe bụ ngalaba nke akụnụba nke na-amụ otu mba ndị nwere obere ego na ndị na-enweta ego etiti nwere ike isi meziwanye ọdịmma nke ndị ha site na uto akụnụba, mbelata ịda ogbenye, ịmepụta ọrụ, na mgbanwe nhazi. N'akụkọ ihe mere eme nke echiche akụnụba mmepe, ọtụtụ ụlọ akwụkwọ echiche dị mkpa emetụtala otu ndị ọkà mmụta na ndị na-eme iwu si emepụta atụmatụ mmepe. Otu echiche nke nwere mmetụta siri ike, karịsịa na etiti narị afọ nke 20 ma ka dị mkpa taa, bụ echiche onye na-ahụ maka nhazi.
Echiche nke ndị na-ahụ maka nhazi ụlọ na-ele nsogbu bụ́ isi na mba ndị ka na-emepe emepe anya dị ka enweghị isi obodo ma ọ bụ obere nchekwa ego, kama ọ bụ ịdị adị nke usoro akụ na ụba na mmekọrịta mmadụ na ibe ya na-adịghị nhata, siri ike, na nke na-adịghị mma n'ime akụ na ụba ụwa. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, a na-aghọta mmepe na-adịghị mma dị ka ihe si na usoro mmepụta, nkesa, na mmekọrịta azụmaahịa na-akpụzi omume akụ na ụba. Iji lebara mmepe na-adịghị mma anya, ndị na-ahụ maka nhazi ụlọ na-emesi ike mkpa ọ dị maka mgbanwe nhazi, ọ bụghị naanị amụma akụ na ụba dị mkpirikpi.
Mmalite Akụkọ Ihe Mere Eme na Ndị Isi Ihe Mere Eme
Echiche nke ndị na-ahazi ihe owuwu pụtara ìhè nke ọma mgbe Agha Ụwa nke Abụọ gasịrị, mgbe ọtụtụ mba dị na Eshia, Afrịka, na Latin America ghọrọ ndị nweere onwe ha ma chee nsogbu mmepe ihu. Na Latin America, echiche a jikọtara ya na echiche nke Kọmishọna Akụ na ụba maka Latin America na Caribbean (ECLAC/CEPAL) n'okpuru nduzi nke Raúl Prebisch. Prebisch, yana ndị ọkachamara n'ihe gbasara ihe owuwu ndị ọzọ, gosipụtara enweghị nha anya na usoro azụmaahịa mba ụwa, nke a na-ewere dị ka ihe na-emerụ mba ndị na-ebupụ ngwaahịa mbụ.
Ọnụọgụgụ ndị ọzọ a na-ejikarị eme ihe na usoro nhazi (ma na nsụgharị ya nke oge gboo na nke sitere na ya) gụnyere Celso Furtado, Hans Singer (site na edemede Prebisch-Singer), na, na mmepe ndị sochirinụ, ndị na-eche echiche na-eduga na usoro nhazi ọhụrụ na ozizi ịdabere. Ọ bụ ezie na ozizi ịdabere nwere isi okwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke siri ike karị, ọ sitere na nchekasị yiri nke ahụ: usoro akụnụba ụwa na-emepụta mmekọrịta dị mkpa na nke dị n'akụkụ nke na-eme ka mmepe na-adịghị mma.
Isi Echiche: Ebe etiti-Mpaghara na Mmebi nke Usoro Azụmaahịa
Echiche etiti-mpụta ụwa na-akọwa ụwa dị ka usoro akụ na ụba nke kewara n'etiti mba ndị mepere emepe (etiti) na mba ndị ka na-emepe emepe dabere na mbupụ ngwa ahịa (mpụta). Ebe etiti ahụ na-emepụta ngwa ahịa emebere nke bara uru nke ukwuu, ebe ókèala ahụ na-enye ihe eji emepụta ihe na ngwaahịa ndị bụ isi.
N'ime usoro a, ndị ọkachamara n'ihe gbasara nhazi na-emesi ike na akwụkwọ Prebisch-Singer gbasara mmebi nke usoro azụmaahịa. Akwụkwọ a na-ekwu na n'ikpeazụ, ọnụ ahịa ngwaahịa ndị bụ isi na-arị elu nwayọ karịa ọnụ ahịa ngwaahịa emepụtara. N'ihi ya, mba ndị dị n'akụkụ ga-ebupụ ọtụtụ ngwaahịa iji bubata otu ọnụọgụ ngwaahịa emepụtara. Ọnọdụ a na-egbochi ikike mba ndị ka na-emepe emepe ịchịkọta ego mba ofesi, ibubata igwe, na imepụta ụlọ ọrụ mmepụta ihe.
Ndị ọkachamara n'ihe gbasara nhazi ụlọ na-akọwapụtakwa na ahịa mba ụwa anaghị arụ ọrụ mgbe niile "n'enweghị ihe mgbochi." Mba etiti nwere ike ahịa, teknụzụ, na ụlọ ọrụ ndị na-eme ka ha nwee ike ịnọgide na-enwe uru ha. Ka ọ dịgodị, mba ndị ka na-emepe emepe na-eche mgbanwe ọnụahịa ngwaahịa ihu, ịdabere na ngwaahịa ole na ole na mbupụ, na ike nkwekọrịta adịghị ike na usoro uru zuru ụwa ọnụ.
Nhazi Abụọ na Enweghị Ahaghị n'ime
Tinyere imesi ike n'usoro ụwa niile, echiche nke ndị na-ahụ maka nhazi na-emesikwa ike na ime obodo nwere ụdị abụọ. Ọtụtụ mba ndị ka na-emepe emepe nwere ngalaba ọgbara ọhụrụ na-arụpụta ihe nke ọma (ụlọ ọrụ obodo, ọrụ iwu) yana ngalaba ọdịnala na-adịghị arụpụta ihe nke ọma (ọrụ ugbo, ngalaba na-abụghị nke ọha). Ụdị abụọ a na-egbochi uto ịba ụba nnukwu ndị ọrụ na akpaghị aka, na-ebute enweghị ọrụ nzuzo na ịda ogbenye dị elu mgbe niile.
Ahaghị nhata a bụkwa nke mpaghara: obodo ukwu na-etolite ngwa ngwa karịa obodo ime obodo. Ọ bụrụ na amụma mmepe na-akpali uto nke ngalaba ọgbara ọhụrụ na-enweghị atụmatụ maka ịhazi ohere, ihe ga-esi na ya pụta nwere ike ịbụ "uto na-enweghị mmepe": GDP na-abawanye, mana ahaghị nhata na-agbasa ma mbelata ịda ogbenye na-adị nwayọ nwayọ.
Ndị ọkachamara n'ihe gbasara nhazi ụlọ kwenyere na ahịa ọrụ, inwe ala, ohere inweta agụmakwụkwọ, na nhazi mmepụta ihe nwere ike ibute ihe mgbochi nye mmegharị mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ya mere, mgbanwe nhazi abụghị naanị okwu gbasara ịgbanwe nhazi nke ngalaba akụ na ụba, kamakwa ọ gụnyere ime mgbanwe na ụlọ ọrụ akụ na ụba mmekọrịta mmadụ na ibe ya.
Atụmatụ Mgbanwe Ụlọ Ọrụ na Mbubata (ISI)
Otu n'ime ndụmọdụ amụma kacha mara nke ụlọ akwụkwọ ndị na-ahụ maka nhazi ihe owuwu oge ochie bụ mmepụta ihe site na mbubata mbubata (ISI). N'ụzọ bụ isi, mba ndị ka na-emepe emepe kwesịrị ibelata ntụkwasị obi ha na ngwaahịa emepụtara ebubata site n'iwulite ụlọ ọrụ mmepụta ihe nke nwere ike imepụta ngwaahịa ndị ahụ.
A na-enweta ISI site na nchedo ụtụ isi, oke mbubata, enyemaka ego, na itinye aka na steeti na itinye ego ụlọ ọrụ mmepụta ihe. Ebumnuche ya abụghị naanị "ịlụso" azụmaahịa ọgụ, kama ọ bụ ịmepụta ntọala ụlọ ọrụ mmepụta ihe nke na-enye ohere maka mmụba mmepụta ihe, mbufe teknụzụ, na ịmepụta ọrụ iwu kwadoro.
Maka ndị na-ahụ maka nhazi ụlọ, a na-ahụ mmepụta ụlọ ọrụ dị ka ụzọ isi gbanwee nhazi ụlọ: mmegharị nke ọrụ site na obere mmepụta gaa na ngalaba mmepụta dị elu. N'ikpeazụ, a na-atụ anya na nke a ga-eme ka ikike mba ndị ka na-emepe emepe sikwuo ike ibupụ ngwaahịa emepụtara ma melite ọnọdụ ha na azụmaahịa mba ụwa.
Ọrụ nke Steeti: Steeti dịka Onye Nnọchiteanya Mgbanwe
N'adịghị ka usoro laissez-faire, nke na-emesi ike obere ntinye aka gọọmentị, ndị ọkachamara n'ihe gbasara nhazi na-ele steeti anya dị ka onye dị mkpa na mmepe. Nke a dabere na echiche na ahịa na mba ndị ka na-emepe emepe na-ada adakarị (ọdịda ahịa), dịka ọmụmaatụ n'ihi enweghị ozi, mpụga teknụzụ, obere akụrụngwa, na oke ohere ịnweta ego.
Steeti a chọrọ ka:
1. Ịmepụta amụma ụlọ ọrụ mmepụta ihe: ịhọrọ ngalaba ndị kacha mkpa, ịgba ume mmụta teknụzụ, na iwuli ikike mmepụta.
2. Iwuli akụrụngwa: okporo ụzọ, ọkụ eletrik, ọdụ ụgbọ mmiri, na njikọ nke na-ebelata ọnụ ahịa njem.
3. Mgbanwe ọrụ ugbo na amụma ime obodo: ịbawanye mmepụta ihe ubi, ime ka nchekwa nri sikwuo ike, na ibelata ahaghị nhata nke ndị nwe ya.
4. Mepụta ụlọ ọrụ ego mmepe: ụlọ akụ mmepe na atụmatụ kredit nke na-akwado itinye ego ogologo oge.
5. Ijikwa nkwụsi ike nke nnukwu ihe: ibelata mmetụta nke mgbanwe mpụga, gụnyere mgbanwe na ọnụ ahịa ngwaahịa na usoro isi obodo.
Site n'echiche nke onye na-ahụ maka nhazi, ihe ịga nke ọma na mmepe dabere na ikike ọchịchị na ịdị mma nke ụlọ ọrụ. A na-ahụta ntinye aka gọọmentị dị mkpa, mana ọ ga-esokwa ya na ezigbo ọchịchị iji zere ịkpalite enweghị ike ma ọ bụ nrụrụ aka.
Nkatọ nke Nhazi Ọdịdị
N'agbanyeghị mmetụta dị ukwuu o nwere, echiche ndị ọkachamara n'ihe gbasara nhazi oge ochie enweghị ndị nkatọ ya. Amụma ISI na mba ụfọdụ emeela ka ụlọ ọrụ ndị na-asọmpi ghara ịsọ mpi n'ihi nchebe ogologo oge. Nchedo siri ike na-akwalite mgbe ụfọdụ "ịchọ ụgwọ ụlọ," omume nke na-achọ uru site na njikọ chiri anya na gọọmentị, kama site na mmepụta ihe ọhụrụ na arụmọrụ mmepụta. Ọzọkwa, itinye ego gabigara ókè nke mmepụta ihe na-enweghị isi mbupụ siri ike nwere ike ịkpalite nguzozi nke ụkọ ụgwọ na nsogbu ụgwọ.
Ndị nkatọ ndị ọzọ na-arụ ụka na nhazi ụlọ anaghị anabata mgbanwe azụmaahịa, mkpali ahịa, na mkpa nke imeghe azụmaahịa. Ahụmịhe nke "mba ndị mepere emepe ọhụrụ" na East Asia—dịka South Korea na Taiwan—a na-akpọkarị dị ka ihe atụ nke mmepụta ụlọ ọrụ na-aga nke ọma ọ bụghị naanị n'ihi nchekwa, kama maka njikọta nke amụma ụlọ ọrụ mmepụta ihe a haziri nke ọma, nhazi mbupụ, na nyocha arụmọrụ siri ike nke ụlọ ọrụ ndị na-enweta nkwado.
Nhazi Ọhụrụ na Mkpa nke Oge A
N'ime mmepe ndị na-adịbeghị anya, ihe a na-akpọkarị "usoro nhazi ọhụrụ," ma ọ bụ ụzọ nke na-ejikọta nghọta nhazi na eziokwu nke ijikọ ụwa ọnụ, apụtala. Nlebara anya agbanweela site na mgbanwe mbubata mechiri emechi gaa na mgbanwe nhazi dabere na asọmpi, mmụta teknụzụ, na njikọta nhọrọ n'ime usoro uru zuru ụwa ọnụ.
Okwu ndị dị ugbu a na-egosi mkpa nhazi n'ụdị ọhụrụ. Ịdabere na ngwa ahịa ka bụ nsogbu nye ọtụtụ mba, ọkachasị mgbe ọnụ ahịa ụwa na-ada. Ọzọkwa, ihe ịma aka ụlọ ọrụ mmepụta ihe ugbu a gụnyere akpaaka, akụ na ụba dijitalụ, na mgbanwe ike ndụ ndụ. Mba ndị na-emepe emepe na-eche ihe ize ndụ nke "ịkwụsị ụlọ ọrụ mmepụta ihe n'oge na-adịghị anya," ebe usoro ahụ na-eme tupu ụlọ ọrụ mmepụta ihe eruo ntozu okè. Nke a na-ewelite ajụjụ dị mkpa: kedu ka esi etinye atụmatụ mgbanwe nhazi n'ọrụ n'oge mmepụta ihe anaghịzi ewe ọtụtụ ndị ọrụ dịka ọ na-ewebu?
Echiche nke ndị na-ahụ maka nhazi na-enye azịza na mmepe ka chọrọ mgbanwe n'usoro mmepụta ihe, gụnyere ịbawanye mgbagwoju anya akụ na ụba, mmụba nke mbupụ, na ime ka ikike teknụzụ ka mma. Mba dị iche iche kwesịrị imepụta amụma ndị na-agba ume ngalaba mmepụta ihe dị elu, ma ọ bụ n'ime mmepụta ihe nke oge a, ụlọ ọrụ ugbo, ma ọ bụ ọrụ ndị dabere na teknụzụ, ebe ha ka na-elebara nha nha anya.
Penutup
Echiche nke ndị na-ahụ maka nhazi na akụnụba mmepe na-akụzi na enweghị ike ịghọta mmepe akụ na ụba naanị dị ka enweghị isi obodo ma ọ bụ okwu gbasara amụma ukwu. Mmepe na-enweghị mmepe nwere njikọ chiri anya na usoro akụ na ụba ime obodo abụọ, ụlọ ọrụ ndị na-abụghị ndị na-agụnye ihe, na ọnọdụ na-adịghị mma nke mba ndị na-emepe emepe n'ime usoro akụ na ụba ụwa. Ya mere, atụmatụ mmepe dịka ndị na-ahụ maka nhazi si kwuo chọrọ mgbanwe nhazi site na mmepụta ihe, mgbanwe akụ na ụba, na ọrụ dị mkpa maka steeti n'ịgwọ ọdịda ahịa na iwulite ikike mmepụta ihe.
Ọ bụ ezie na ụfọdụ amụma ndị ọkachamara n'ihe gbasara nhazi ihe ochie enwetawo nkatọ, isi echiche ahụ ka dị mkpa: mmepe bụ usoro mgbanwe dị mkpa na nhazi mmepụta na nkesa nke na-ekpebi onye ga-erite uru site na uto. N'etiti ihe ịma aka ụwa nke taa - mgbanwe akụ na ụba, enweghị nhata, na mgbanwe teknụzụ - echiche ndị ọkachamara n'ihe gbasara nhazi ihe ka dị mkpa dị ka usoro maka ịghọta ihe mere ụfọdụ mba ji agbasi mbọ ike "ịga n'ihu" na ihe a ga-eme iji hụ na mmepe na-aga n'ihu ma na-adịgide adịgide.
