Ihe atụ nke Ajụjụ Mkparịta ụka gbasara okirikiri sel
Usoro mkpụrụ ndụ bụ usoro dị mkpa na bayoloji mkpụrụ ndụ nke na-akọwa usoro usoro nke mkpụrụ ndụ na-ekewa ma na-amụ nwa. Ịghọta usoro mkpụrụ ndụ dị oke mkpa n'ọtụtụ ngalaba, dịka ọgwụ, teknụzụ bayoteknọlọji, na nyocha kansa, ebe ọ bụ na ọtụtụ ọrịa na-ejikọta ya na mmebi na okirikiri a. Isiokwu a ga-atụle usoro mkpụrụ ndụ na usoro ya, yana ọtụtụ ihe atụ nsogbu na mkparịta ụka iji nyere aka mee ka nghọta anyị banyere isiokwu a dịkwuo omimi.
Usoro nke okirikiri sel
A na-ekewa okirikiri sel n'ọtụtụ usoro dị mkpa, ya bụ:
1. Interphase: Nke a bụ usoro kachasị ogologo na okirikiri sel, a na-ekewa ya n'ime obere usoro atọ:
– G1 (Ọdịiche nke 1): Mkpụrụ ndụ na-eto ma na-arụ ọrụ ha nkịtị. Nkwadebe maka mmepụta DNA na-emekwa ebe a.
– S (Njikọ): Oge a na-emegharị DNA. A na-emegharị kromozom ọ bụla ka ọ bụrụ kromozom abụọ.
– G2 (Ọdịiche nke 2): Oge a bụ oge uto na nkwadebe maka mitosis. Mkpụrụ ndụ na-enyocha njehie DNA nke nwere ike ime n'oge mmeghari ahụ.
2. Mitosis (M phase): Usoro nke mkpụrụ ndụ na-ekewa mitotic nucleus ya ụzọ abụọ. A na-ekewa mitosis n'ọtụtụ usoro, gụnyere prophase, metaphase, anaphase, na telophase.
3. Cytokinesis: Usoro anụ ahụ nke kewaa cytoplasm nke mkpụrụ ndụ nne na nna n'ime mkpụrụ ndụ ada abụọ, na-emekarị n'otu oge ma ọ bụ ozugbo e mesịrị telophase.
Ajụjụ na Mkparịta ụka Ihe Nlereanya
Ajụjụ nke Mbụ:
Kọwaa ihe na-eme na usoro G1 nke interphase na ihe kpatara usoro a ji dị mkpa.
Azịza:
N'ime usoro G1, mkpụrụ ndụ na-eto ma na-arụ ọrụ metabolic nkịtị. Otu n'ime ọrụ dị mkpa nke usoro G1 bụ ijide n'aka na mkpụrụ ndụ ahụ nwere nha zuru oke na gburugburu ebe kwesịrị ekwesị tupu ọ banye na usoro S, ebe a na-emegharị DNA. A makwaara usoro G1 dị ka ebe nlele dị mkpa. N'ebe a, mkpụrụ ndụ na-enyocha mmebi DNA tupu a megharịa ya na nnweta nri. Ọ bụrụ na emezughị ọnọdụ ndị a, mkpụrụ ndụ ahụ nwere ike ịbanye na usoro izu ike a na-akpọ G0, ma ọ bụ banye na apoptosis (ọnwụ mkpụrụ ndụ emebere).
Ajụjụ nke Mbụ:
Kedu ihe dị iche n'etiti mitosis na meiosis?
Azịza:
Mitosis na meiosis bụ ụdị nkewa sel abụọ nwere ọrụ na nsonaazụ dị iche iche. Mitosis na-emepụta mkpụrụ ndụ ada abụọ nke yiri mkpụrụ ndụ nne na nna ma na-eme n'oge uto ma ọ bụ iji dochie mkpụrụ ndụ mebiri emebi. Mitosis nwere usoro nkewa otu.
N'ụzọ dị iche, meiosis bụ usoro nkewa mkpụrụ ndụ nke na-emepụta mkpụrụ ndụ nwa nwanyị anọ, nke ọ bụla nwere ọkara ọnụọgụ kromozom nke mkpụrụ ndụ nne na nna. Meiosis na-eme na nhazi nke gametes (spam na ova) ma na-agụnye usoro nkewa abụọ. Meiosis na-eme ka mgbanwe mkpụrụ ndụ ihe nketa dịkwuo elu site na usoro nke njikọta mkpụrụ ndụ ihe nketa na nkewa kromozom na-enweghị usoro.
Ajụjụ nke Mbụ:
Gịnị mere njikwa okirikiri mkpụrụ ndụ ji dị mkpa n'igbochi ọrịa kansa?
Azịza:
Njikwa okirikiri sel dị oke mkpa n'ihi na ha na-ahụ na mkpụrụ ndụ na-emegharị nke ọma naanị mgbe ọ dị mkpa. Nchedo megide mmeghari DNA na-adịghị mma na nkewa chromosome na-ezighi ezi dị mkpa iji gbochie mkpokọta mgbanwe mkpụrụ ndụ ihe nketa nke nwere ike ibute kansa. Mgbanwe na mkpụrụ ndụ ihe nketa njikwa okirikiri sel, dị ka mkpụrụ ndụ ihe nketa p53, nwere ike ime ka mkpụrụ ndụ na-ekewa n'agbanyeghị mmebi DNA, nke na-eduga na etuto na kansa. Ya mere, usoro njikwa dị ka ebe nlele na nhazi nke protein cyclin na CDK (cyclin-dependent kinase) dị oke mkpa n'ịnọgide na-enwe nkwụsi ike nke mkpụrụ ndụ ihe nketa.
Ajụjụ nke Mbụ:
Kọwaa ọrụ nke usoro 'checkpoint' na okirikiri sel.
Azịza:
Ebe nlele dị na okirikiri sel na-arụ ọrụ dị ka usoro nlekota nke na-eme ka o doo anya na usoro ọ bụla nke okirikiri ahụ zuru oke nke ọma tupu ọ gaa n'ihu na nke ọzọ. E nwere ọtụtụ ebe nlele dị mkpa na okirikiri sel:
– Ebe nlele G1/S: Na-ahụ na mkpụrụ ndụ ahụ dị njikere ịmalite ịrụzi DNA.
– Ebe nlele G2/M: Na-ahụ na e megharịrị DNA niile nke ọma nakwa na ọ dịghị mmebi ọ bụla a rụzigharịrị tupu e banye na mitosis.
– Ebe nlele spindle (M checkpoint): Na-enyocha ma kromozom niile ejikọtara nke ọma na spindle mitotic tupu anaphase emee.
Ọ bụrụ na e nwere njehie ma ọ bụ mmebi, ebe nlele ndị a nwere ike ịkwụsị usoro mkpụrụ ndụ iji kwe ka e rụzie DNA ma ọ bụ, ọ bụrụ na enweghị ike idozi mmebi ahụ, kpalite apoptosis.
Ajụjụ nke Mbụ:
Kedu ka mkpụrụ ndụ kansa si ejikọta na nsogbu na njikwa okirikiri sel?
Azịza:
Mkpụrụ ndụ kansa na-enwekarị nsogbu na usoro njikwa okirikiri mkpụrụ ndụ, nke na-eduga na nkewa mkpụrụ ndụ a na-achịkwaghị achịkwa. Mgbanwe ma ọ bụ mgbanwe na ngosipụta nke oncogenes na mkpụrụ ndụ ihe nketa na-egbochi etuto dịka Rb, p53, na ras nwere ike ịgbanwe ụzọ mgbaàmà nke na-achịkwa okirikiri mkpụrụ ndụ. Dịka ọmụmaatụ, mgbanwe na mkpụrụ ndụ ihe nketa p53, nke na-achịkwa ebe nlele G1/S, nwere ike ime ka mkpụrụ ndụ nwere DNA mebiri emebi gaa n'ihu na okirikiri mkpụrụ ndụ ma kewaa, na-agbakọta ọtụtụ mgbanwe ma na-akwado uto kansa.
Site n'ịghọta usoro mkpụrụ ndụ na usoro njikwa ya nke ọma, mmepe nke ọgwụgwọ ezubere maka kansa ga-ekwe omume karị, gụnyere ihe mgbochi CDK ma ọ bụ mweghachi nke ọrụ p53, nke na-achọ iweghachi njikwa nkịtị nke usoro mkpụrụ ndụ na mkpụrụ ndụ kansa.
Mmechi
Nghọta dị mma gbasara okirikiri mkpụrụ ndụ na usoro njikwa ya abụghị naanị ihe dị mkpa maka bayoloji bụ isi kamakwa ọ dị oke mkpa n'ihe gbasara ọrịa na ọgwụgwọ ahụike. Site n'ịkọwa ihe atụ, anyị nwere ike ime ka nkà nyocha anyị ka mma ma tinye ihe ọmụma anyị n'ọrụ na nsogbu ndị dị n'ụwa n'ezie na ahụike na bayoloji. Ya mere, isiokwu a ga-anọgide na-abụ isiokwu dị mkpa ma na-atọ ụtọ nke a na-amụ na sayensị na ọgwụ.
