Usoro Mkpụrụ Ndụ Ihe Nketa nke Àgwà
Ihe nketa bụ usoro e si ebufe àgwà ndị dị ndụ site n'aka nne na nna gaa na ụmụ ha. Gịnị mere nwatakịrị ji enwee otu agba anya dị ka nna ya, otu agba ntutu isi dị ka nne ya, ma ọ bụ ọbụna ihe nwere ike ibute ụfọdụ ọnọdụ ahụike? Azịza ya dị na koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa, "asụsụ" dị ndụ echekwara na DNA nke na-achịkwa otu ihe ndị dị ndụ si eto, eto, na arụ ọrụ. Ọ bụ site na koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa a ka e si ede, gụọ, ma bufee ozi njirimara site n'ọgbọ ruo n'ọgbọ.
DNA dị ka ebe nchekwa nke ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa
Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mkpụrụ ndụ ọ bụla dị n'ahụ mmadụ nwere nucleus nke na-echekwa DNA (deoxyribonucleic acid). A pụrụ iji DNA tụnyere akwụkwọ ntuziaka nke ndụ. Nhazi nke DNA bụ helix okpukpu abụọ nke mejupụtara obere nkeji a na-akpọ nucleotides. Nucleotide ọ bụla nwere otu n'ime ntọala nitrogenous anọ: adenine (A), thymine (T), cytosine (C), na guanine (G). Usoro nke ntọala anọ ndị a na-aghọ "mkpụrụ akwụkwọ" ndị mejupụtara asụsụ mkpụrụ ndụ ihe nketa.
Njikọta isi dị na DNA bụ nke a na-edozi: Njikọta na T, ebe C na G na-ejikọ. Iwu njikọta a dị mkpa n'ihi na ọ na-enye DNA ohere idetuo onwe ya nke ọma mgbe mkpụrụ ndụ kewara. Usoro nke idetuo (mmegharị) na-eme ka ụmụ nke mkpụrụ ndụ nweta otu ntuziaka mkpụrụ ndụ ihe nketa ka e wee nwee ike ịnọgide na-enwe àgwà ndị bụ isi.
Mkpụrụ ndụ ihe nketa, alleles, na kromosomes: ngwugwu ntuziaka nke ihe nketa
A naghị ekesa ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa n'usoro, kama a na-ahazi ya n'ime nkeji ọrụ a na-akpọ mkpụrụ ndụ ihe nketa. Mkpụrụ ndụ ihe nketa bụ akụkụ nke DNA nke nwere ntuziaka maka imepụta ngwaahịa kpọmkwem - nke na-abụkarị protein - nke na-emetụta nhazi na ọrụ nke ahụ. A na-ahazi otu mkpụrụ ndụ ihe nketa na kromozom, usoro yiri eriri dị na mkpụrụ ndụ ihe nketa.
Ụmụ mmadụ nwere kromozom iri anọ na isii, ma ọ bụ ụzọ abụọ na atọ. Otu ụzọ abụọ nwere otu kromozom nke nna ketara na otu site n'aka nne. Ọ bụ ya mere mmadụ ji nwee "ụdị abụọ" nke ọtụtụ mkpụrụ ndụ ihe nketa. A na-akpọ ụdị dị iche iche nke mkpụrụ ndụ ihe nketa alleles. Dịka ọmụmaatụ, maka mkpụrụ ndụ ihe nketa nke na-emetụta agba anya, enwere ike inwe alleles nke na-emepụta pigment karịa (anya gbara ọchịchịrị) ma ọ bụ obere pigment (anya dị mfe).
Gịnị ka koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa pụtara?
Ọ bụ ezie na DNA na-echekwa ozi, ahụ ka kwesịrị "ịsụgharị" ozi ahụ ka ọ bụrụ ihe a na-ahụ anya. Nke a bụ ebe echiche nke koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa si abata. Koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa bụ usoro iwu ndị na-ejikọta usoro ntọala dị na DNA (ma ọ bụ RNA) na usoro amino acid, ihe owuwu nke protein. Protein bụ maka ọtụtụ njirimara nke ihe ndị dị ndụ: site na ntutu isi na akpụkpọ ahụ, ruo ọrụ enzyme nri, ruo na nhazi homonụ.
Mgbe mkpụrụ ndụ ihe nketa "gbanyere", a na-agbanwe DNA ka ọ bụrụ RNA (ribonucleic acid), ọkachasị mRNA (messenger RNA). mRNA na-ebuga ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa na ribosomes, ụlọ ọrụ protein dị n'ime sel. Na ribosomes, a na-agụ ozi mRNA ntọala atọ n'otu oge na nkeji a na-akpọ codons. Koodu ọ bụla na-anọchite anya amino acid kpọmkwem ma ọ bụ akara kpọmkwem.
Dịka ọmụmaatụ, codon AUG dị na mRNA na-arụkarị ọrụ dị ka codon mmalite na koodu maka amino acid methionine. E nwekwara codon stop, dị ka UAA, UAG, na UGA, nke na-egosi njedebe nke njikọ protein. Ya mere, usoro codons na-ekpebi usoro amino acid, nke na-emecha chọpụta ọdịdị na ọrụ nke protein ahụ.
Gịnị mere koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa ji dị mkpa n'ihe nketa nke àgwà?
A na-akpọ àgwà ndị a na-ahụ anya nke ihe dị ndụ, dịka ịdị elu, agba akpụkpọ ahụ, ma ọ bụ ụdị ọbara. A na-emepụta ụdị mkpụrụ ndụ ihe nketa site na mmekọrịta dị n'etiti mkpụrụ ndụ ihe nketa (njikọta nke alleles) na gburugburu ebe obibi. Koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa bụ njikọ bụ isi dị n'etiti mkpụrụ ndụ ihe nketa na ụdị mkpụrụ ndụ ihe nketa, ebe ọ na-ekpebi protein ndị e ji ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa mee.
Ọ bụrụ na mkpụrụ ndụ ihe nketa agbanwee usoro ntọala ya—nke a na-akpọ mgbanwe—mgbe ahụ codons nwere ike ịgbanwe. Mgbanwe codon nwere ike inwe obere, nnukwu, ma ọ bụ ọbụna enweghị mmetụta ọ bụla, dabere na ụdị mgbanwe ahụ. Dịka ọmụmaatụ:
1. Mgbanwe dị jụụ: mgbanwe ntọala anaghị agbanwe amino acid n'ihi na ọtụtụ codons nwere ike ide koodu maka otu amino acid ahụ.
2. Mgbanwe nke Missense: mgbanwe na ntọala na-emepụta amino acid dị iche, ka protein wee nwee ike ịgbanwe ọrụ.
3. Mgbanwe ihe efu: mgbanwe ntọala na-emepụta mkpọchi codon n'oge ka protein ahụ wee ghara ịrụ ọrụ nke ọma.
Mgbanwe na protein ndị a nwere ike ibute mgbanwe n'àgwà ma ọ bụ ibute ụfọdụ ọnọdụ mkpụrụ ndụ ihe nketa.
Usoro ihe nketa: nke kachasị, nke na-apụ apụ, na nke dị mgbagwoju anya karị
Gregor Mendel webatara echiche nke ihe nketa site na nnyocha o mere na peas. Site n'ebe ahụ, a maara okwu ndị bụ dominant na recessive. Dominant alleles na-ezochi mmetụta nke recessive alleles na phenotype. Ọ bụrụ na mmadụ nwere otu dominant allele na otu recessive allele, àgwà kachasị na-abụkarị nke na-apụta. Agbanyeghị, ihe nketa n'ime mmadụ na-adịkarị mgbagwoju anya karịa nanị dominant-recessive.
Ụfọdụ n'ime ihe onwunwe ndị a gụnyere:
– Nkwekọ, dịka ọ dị na sistemụ otu ọbara ABO, ebe a na-egosipụta alleles A na B ka ha wee mepụta ụdị ọbara AB.
– Ọchịchị zuru oke, mgbe ụdị heterozygous dị "n'etiti" (etiti) n'etiti ụdị homozygous abụọ ahụ.
– Àgwà ndị nwere polygenic, ya bụ àgwà ndị ọtụtụ mkpụrụ ndụ ihe nketa na-achịkwa n'otu oge, dịka ọmụmaatụ ịdị elu, agba akpụkpọ ahụ, na ọnọdụ ibu.
Usoro mkpụrụ ndụ ihe nketa ka bụ isi ihe ndabere maka usoro ndị a niile n'ihi na mkpụrụ ndụ ihe nketa ọ bụla na-emetụta nhazi nke protein ma ọ bụ nhazi nke usoro ihe ndị dị ndụ n'ime ahụ.
Ọrụ nke gburugburu ebe obibi na ngosipụta nke koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa
Ọ bụ ezie na koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa nwere ntuziaka, ọ bụghị ntuziaka niile ka a na-eji mgbe niile. Ahụ nwere usoro nchịkwa nke na-ekpebi mkpụrụ ndụ ihe nketa ndị na-arụ ọrụ ma ọ bụ ndị na-adịghị arụ ọrụ n'oge ọ bụla. Dịka ọmụmaatụ, mkpụrụ ndụ akpụkpọ ahụ na mkpụrụ ndụ akwara nwere otu DNA mana ha na-egosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa dị iche iche, nke na-ebute ọrụ dị iche iche.
Ọzọkwa, ihe ndị dị gburugburu ebe obibi dịka nri, ikpughe anyanwụ, nrụgide, na ụdị ndụ nwere ike imetụta ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa. Ọmụmụ ihe banyere mgbanwe na ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa na-agbanweghị usoro DNA bụ epigenetics. Epigenetics na-atụ aro na ihe nketa nke àgwà abụghị naanị gbasara "mkpụrụ akwụkwọ" nke DNA, kamakwa otu mkpụrụ ndụ si "agụ" ma jiri mkpụrụ ndụ mee ihe.
Koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa na ahụike
Ịghọta koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa dị oke mkpa na nlekọta ahụike nke oge a. Ọtụtụ ọrịa nwere ihe mejupụtara mkpụrụ ndụ ihe nketa, dịka ụdị ụfọdụ nke anaemia, nsogbu metabolic, ma ọ bụ ihe ndị ọzọ na-ebute ọrịa ụfọdụ. Site na nyocha DNA, ndị dọkịta nwere ike ịchọpụta mgbanwe ndị nwere ike ibute ọrịa, nyochaa ihe egwu, ma chọpụta ọgwụgwọ kwesịrị ekwesị.
Ọganihu teknụzụ dịka nhazi DNA na mmepe nke ọgwụgwọ mkpụrụ ndụ ihe nketa emeela ka ohere ọhụrụ dị iche iche maka igbochi ma ọ bụ ịgwọ nsogbu mkpụrụ ndụ ihe nketa. Agbanyeghị, itinye ihe ọmụma a n'ọrụ na-ewelitekwa ajụjụ gbasara omume: otu esi echebe nzuzo nke data mkpụrụ ndụ ihe nketa, hụ na enwere ike ịnweta ya n'ụzọ ziri ezi, na igbochi ịkpa ókè dabere na ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa.
Mmechi
Usoro mkpụrụ ndụ ihe nketa bụ usoro bụ isi nke na-akọwa otu esi atụgharị ozi dị na DNA gaa na protein ndị na-akpụzi ma na-achịkwa ndụ. N'ihe nketa nke àgwà, usoro mkpụrụ ndụ ihe nketa na-arụ ọrụ dị ka usoro bụ isi nke na-ejikọta mkpụrụ ndụ ihe nketa eketara site n'aka ndị nne na nna na njirimara a na-ahụ na ụmụ. Mgbanwe dị iche iche na usoro ntọala, njikọta nke alleles, nhazi nke ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa, na mmetụta gburugburu ebe obibi na-akpụkọta ụdịdị dị iche iche nke àgwà dị ndụ. Site n'ịghọta koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa, anyị anaghị aghọta naanị mmalite nke àgwà ezinụlọ kamakwa anyị na-enweta isi ihe dị mkpa maka ọganihu na bayoloji, ọgwụ, na nghọta anyị banyere ndụ n'onwe ya.
