Mmekọrịta dị n'etiti DNA na RNA na ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa
Mkpụpụta mkpụrụ ndụ ihe nketa bụ usoro eji eji ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa echekwara na mkpụrụ ndụ emepụta ngwaahịa bara uru, ọkachasị protein, nke na-ekpebi nhazi na ọrụ nke ihe ndị dị ndụ. N'ime usoro a, DNA na RNA nwere mmekọrịta chiri anya ma na-emekọ ihe ọnụ. DNA na-arụ ọrụ dị ka "ebe nchekwa" nke ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa kwụsiri ike, ebe RNA na-arụ ọrụ dị ka "onye ogbugbo" na "onye na-eme ihe," na-enyere aka ịtụgharị ozi ahụ ka ọ bụrụ molekul na-arụ ọrụ n'ime mkpụrụ ndụ ihe nketa. Ịghọta mmekọrịta dị n'etiti DNA na RNA na ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa dị oke mkpa maka ịkọwa otu mkpụrụ ndụ si eto, na-agbanwe agbanwe, ma na-azaghachi gburugburu ha.
DNA dị ka isi iyi nke ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa
DNA (deoxyribonucleic acid) bụ molekul nke na-echekwa ntuziaka mkpụrụ ndụ ihe nketa n'ụdị usoro nucleotides. DNA nwere ntọala nitrogen anọ: adenine (A), thymine (T), guanine (G), na cytosine (C). Usoro nke ntọala ndị a na-emepụta mkpụrụ ndụ ihe nketa, nke bụ akụkụ nke DNA nke nwere ozi achọrọ iji mepụta RNA na/ma ọ bụ protein kpọmkwem. A na-ahụkarị DNA na nucleus nke ihe ndị dị ndụ eukaryotic, ebe na prokaryotes, a na-ahụ ya na mpaghara nucleoid nke cytoplasm.
Uru kachasị dị na DNA dịka ihe mkpụrụ ndụ ihe nketa bụ nkwụsi ike ya. Ọdịdị ya nke helix abụọ na ọnụnọ nke thymine (kama uracil) na-eme ka DNA ghara iguzogide mmebi kemịkalụ. Ọzọkwa, DNA nwere usoro ndozi dị irè. Nke a na-eme ka ọ dị mma maka nchekwa ozi ogologo oge. Agbanyeghị, nkwụsi ike a pụtakwara na DNA anaghị "arụ ọrụ ozugbo" iji rụọ ọrụ sel; ọ chọrọ onye ogbugbo iji ozi ya.
RNA dị ka njikọ na onye na-eme ihe
RNA (ribonucleic acid) bụ molekul yiri DNA n'usoro nhazi mana nwere ọtụtụ ọdịiche dị mkpa. RNA na-abụkarị otu eriri, nwere shuga ribose, ma jiri uracil (U) kama thymine (T). Ọdịiche ndị a na-eme ka RNA dịkwuo mfe ma dị mfe ịkpụzi ka ọ bụrụ ụdị atọ dị iche iche, na-enye ya ohere ịrụ ọtụtụ ọrụ n'ime sel ahụ.
Mmekọrịta dị n'etiti DNA na RNA pụtara ìhè n'echiche nke "nkwenye etiti" nke bayoloji molekul: ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa na-esi na DNA gaa na RNA, wee si na RNA gaa na protein. Ọ bụ ezie na echiche a nwere ihe ndị ọzọ (dịka ọmụmaatụ, ntụgharị okwu azụ na retroviruses), n'ozuzu, usoro ozi a bụ ntọala maka ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa.
Nkebi nke mbụ: ntụgharị (DNA gaa na RNA)
Nzọụkwụ mbụ nke ijikọ DNA na RNA bụ ntụgharị, usoro nke idetuo ozi site na DNA gaa na RNA. N'oge a, enzyme RNA polymerase na-arapara na mpaghara kpọmkwem dị na DNA a na-akpọ onye na-akwalite ya, wee mepee akụkụ nke helix abụọ iji gụọ otu n'ime eriri DNA dị ka template. RNA polymerase na-achịkọta RNA nucleotides ndị na-akwado ya: Njikọ ya na U, T na A, G na C, na C na G.
Ihe si na ntụgharị ahụ pụta bụ molekul RNA nke a na-akpọ transcript. Ọ bụrụ na mkpụrụ ndụ ihe nketa a na-edegharị bụ mkpụrụ ndụ ihe nketa nke na-enye protein code, transcript ahụ bụ RNA ozi (mRNA). mRNA na-ebu "ozi" n'ụdị koodu mkpụrụ ndụ ihe nketa site na DNA gaa na ribosomes, ebe a na-emepụta protein. Na eukaryotes, ntụgharị ahụ na-eme na nucleus cell, ebe na prokaryotes, ọ na-eme na cytoplasm.
Usoro ntụgharị ihe abụghị naanị maka idetuo ozi; ọ na-ejekwa ozi dị ka ebe dị mkpa maka njikwa. Mkpụrụ ndụ nwere ike ịchịkwa mkpụrụ ndụ ihe nketa ndị "nọ" ma ọ bụ "gbachi nkịtị" site na ijikwa ohere RNA polymerase na ndị na-akwalite ya site na protein ndị na-achịkwa dịka ihe ndị na-eme ka ihe dị ndụ pụta ìhè, ihe ndị na-eme ka ihe dị ndụ pụta ìhè, na ihe ndị na-egbochi ihe.
Nhazi RNA na eukaryotes: site na pre-mRNA ruo mRNA tozuru okè
Na eukaryotes, mRNA adịghị njikere ozugbo maka ojiji mgbe edechara ya. A na-akpọ ngwaahịa mbụ pre-mRNA, nke ka nwere mpaghara na-abụghị koodu (introns) na mpaghara koodu (exons). Pre-mRNA ga-agafe ọtụtụ usoro:
1. Mgbakwunye okpu 5', nke bụ mgbanwe na njedebe 5' nke na-enyere aka ichebe mRNA pụọ na mmebi ma na-eme ka njikọ ribosome dị mfe.
2. Ịkpakọ, nke bụ iwepụ introns na ijikọ exons. Usoro a na-eme site na mgbagwoju anya nke spliceosome. Ịkpakọ na-enyekwa ohere maka njikọta ọzọ, ebe njikọta dị iche iche nke exons nwere ike imepụta protein dị iche iche site na otu mkpụrụ ndụ ihe nketa.
3. Mgbakwunye ọdụ poly-A na njedebe nke 3', nke na-eme ka mRNA kwụsie ike ma na-enyere aka ibufe mRNA site na nucleus.
Nhazi a na-ekpughe mmekọrịta dị mgbagwoju anya karị n'etiti DNA na RNA: DNA na-enye atụmatụ bụ isi, ebe RNA nwere ike "gbanwee" iji mepụta ọtụtụ ngwaahịa karịa ọnụọgụ mkpụrụ ndụ ihe nketa dị na ya.
Nkebi nke abụọ: ntụgharị (RNA gaa na protein)
Mgbe mRNA tozuchara, usoro ọzọ bụ ntụgharị, usoro nke ịtụgharị usoro nucleotide mRNA ka ọ bụrụ usoro amino acid iji mepụta protein. Nsụgharị na-eme na ribosomes, nke mejupụtara rRNA (ribosomal RNA) na protein.
Ribosomes na-agụ mRNA n'ìgwè nke nucleotides atọ a na-akpọ codons. Koodu ọ bụla na-ede maka otu amino acid kpọmkwem. Mkpụrụ ndụ tRNA (transfer RNA) na-ebu amino acid kwesịrị ekwesị ma nwee anticodon nke na-ejikọ ya na codon na mRNA. Mgbe tRNA ziri ezi jikọtara, ribosome na-achịkọta amino acid n'ime yinye polypeptide ruo mgbe ọ ruru codon nkwụsị, nke na-egosi njedebe nke ntụgharị asụsụ.
N'ebe a, a na-ahụ mmekọrịta dị n'etiti DNA na RNA dị ka usoro ọrụ: DNA na-echekwa ntuziaka, mRNA na-ebu ntuziaka, tRNA na-asụgharị ntuziaka, rRNA na-akpụkwa igwe na-eme njikọ protein.
Ụdị RNA ndị ọzọ na-emetụta ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa
Na mgbakwunye na mRNA, tRNA, na rRNA, ọtụtụ ụdị RNA ndị ọzọ na-arụ ọrụ na ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa, ọkachasị na nhazi. Dịka ọmụmaatụ:
– miRNA (microRNA) na siRNA (obere RNA na-egbochi): Obere RNA ndị a nwere ike ijikọ na mRNA ụfọdụ, na-eme ka ha bibie ma ọ bụ gbochie ntụgharị ha. Ya mere, RNA na-arụ ọrụ kpọmkwem na "ịgbanyụ" ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa.
– lncRNA (RNA ogologo na-abụghị koodu): RNA ogologo na-abụghị koodu na-arụ ọrụ n'ịchịkwa ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa site na usoro dị iche iche, dịka ịchịkọta protein ndị na-agbanwe chromatin ma ọ bụ imetụta nkwụsi ike mRNA.
– snRNA (obere RNA nuklia): ihe dị mkpa nke spliceosome maka njikọta intron-exon.
Ọdịdị nke RNA ndị na-achịkwa ihe na-egosi na mmekọrịta dị n'etiti DNA na RNA abụghị ụzọ dị mfe isi gaa n'otu ụzọ. RNA nwere ike ịgbanwe ọnụọgụ ozi DNA a tụgharịrị gaa na protein, mgbe, na ụdị mkpụrụ ndụ ụfọdụ.
Iwu nke ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa: isi ihe njikwa site na DNA ruo RNA
Mkpụrụ ndụ anaghị egosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa niile oge niile. Nchịkwa nke ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa nwere ike ime n'ọtụtụ ọkwa, ọkachasị:
1. Nhazi nke DNA/chromatin (naanị eukaryotic): Enwere ike ịgbakọta ma ọ bụ gbasaa DNA site na mgbanwe histone na DNA methylation. DNA nke gbakọtara nke ukwuu na-esiri ike idetuo ya.
2. Usoro nhazi akwụkwọ: ihe ndị na-egosi ma RNA polymerase nwere ike ịmalite ide ihe.
3. Iwu mgbe edechara ihe: gụnyere njikọta ọzọ, idezi RNA, na nkwụsi ike na mbugharị mRNA.
4. Nhazi ntụgharị asụsụ: enwere ike ịtụgharị mRNA ngwa ngwa ma ọ bụ nwayọ dabere na ọnọdụ sel.
5. Nhazi mgbe ntụgharị okwu gasịrị: enwere ike ịgbanwe ma ọ bụ bibie protein ndị e mepụtara dịka ọ dị mkpa.
N'ọkwa nke ọ bụla, DNA na-enye ntọala nke ozi, ebe RNA bụ isi ihe na-eme ihe na ihe na-achịkwa nke na-ekpebi ọnụọgụgụ nke ozi ahụ ga-aghọ ezigbo ngwaahịa.
Mmechi
Mmekọrịta dị n'etiti DNA na RNA n'igosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa bụ isi ihe dị mkpa n'otú ndụ si arụ ọrụ n'ọkwa mkpụrụ ndụ ihe nketa. DNA na-eje ozi dị ka ebe nchekwa ozi mkpụrụ ndụ ihe nketa kwụsiri ike, ebe RNA na-ahụ maka idetuo, ibu, ịsụgharị, na ọbụna ịchịkwa ozi ahụ. Ndekọ na-agbanwe ozi DNA ka ọ bụrụ RNA, ntụgharị wee gbanwee ozi RNA ka ọ bụrụ protein. Ọzọkwa, ụdị RNA dị iche iche na-abụghị koodu na-agbasa ọrụ RNA dị ka ndị na-achịkwa ngosipụta mkpụrụ ndụ ihe nketa, na-eme ka sistemụ ahụ dịkwuo ike ma na-aza gburugburu ebe obibi. Ịghọta mmekọrịta a nwere ike inyere anyị aka ịghọta nke ọma ihe ndabere nke ihe nketa, mmepe nke ihe ndị dị ndụ, ihe kpatara ọrịa mkpụrụ ndụ ihe nketa dị iche iche, na ikike maka ọgwụgwọ dabere na mkpụrụ ndụ ihe nketa.
