Ozizi nke Nhazi nke Galaxies Elliptical
Ụyọkọ kpakpando Elliptical bụ otu n'ime ụdị ụyọkọ kpakpando ndị bụ isi n'eluigwe na ụwa, yana ụyọkọ kpakpando ndị gbara okirikiri na ndị na-adịghị agbanwe agbanwe. Ha na-adịkarị gburugburu ruo oval n'ụdị, yana nkesa ìhè dị nro, nke kesara nke ọma na-enweghị ụkpụrụ ogwe aka gburugburu dị iche. Ma e jiri ya tụnyere ụyọkọ kpakpando ndị gbara okirikiri, ụyọkọ kpakpando elliptical na-enwekarị obere gas na uzuzu, ha nwere obere ọnụego nke mmepụta kpakpando ọhụrụ, ha na-achịkwakwa kpakpando ndị ochie, ndị na-acha odo odo ruo na-acha ọbara ọbara. Ajụjụ dị mkpa bụ: kedu ka ụyọkọ kpakpando elliptical si etolite? Ndị na-enyocha mbara igwe emepụtala ọtụtụ echiche na ọnọdụ nhazi, na-eji ihe nlele telescope nke oge a na ihe atụ nke mbara igwe iji maapụ akụkọ ihe mere eme nke ụyọkọ kpakpando site na eluigwe na ala mbụ ruo taa.
Àgwà nke elliptical Galaxies dị ka ihe ngosi maka mmalite
Tupu anyị ekwu maka ozizi a, ọ dị mkpa ịghọta njirimara anụ ahụ nke ụyọkọ kpakpando elliptical nke na-enye ihe ngosi maka usoro nhazi ha. Ụyọkọ kpakpando elliptical na-enwekarị usoro "dị nro" n'ihi na kpakpando ha na-ekesa n'ụzọ na-enweghị usoro, kama ịtụgharị ha n'otu ụgbọelu dị ka ụyọkọ kpakpando gburugburu. Ọzọkwa, ọtụtụ ụyọkọ kpakpando elliptical buru ibu nke ukwuu ma dị n'etiti ụyọkọ kpakpando, na-egosi gburugburu ebe obibi dị oke njọ na mmekọrịta intergalactic ugboro ugboro. Ọdịdị ìhè ha na-egosikarị obere gas dị jụụ, na-ebute obere mmepụta kpakpando. Àgwà ndị a na-eduga ná nkwubi okwu na ụyọkọ kpakpando elliptical ahụla nnukwu ihe omume na-agbanwe agbanwe nke na-emebi gburugburu kpakpando ma rie ma ọ bụ chụpụ gas ha na-emepụta kpakpando.
Usoro njikọta nke Galaxy
Otu n'ime echiche kachasị mma maka imepụta ụyọkọ kpakpando elliptical bụ ozizi nke njikọta ụyọkọ kpakpando, ọkachasị njikọta ukwu. N'ọnọdụ a, ụyọkọ kpakpando abụọ gbara okirikiri ma ọ bụ nke bara ụba na gas na-agbakọta ma na-ejikọ ọnụ, na-emepụta usoro ọhụrụ, buru ibu ma dịkwuo gburugburu. Mgbe nkpọkọ ahụ mere, ike ndọda dị ike na-akpaghasị mmegharị nke kpakpando, na-emebi ogwe aka gburugburu, ma na-emepụta nkesa kpakpando isotropic karịa - njirimara nke ụyọkọ kpakpando elliptical.
N'oge njikọta, ikuku interstellar na-enweta nrụgide siri ike, na-akpali mgbawa nke mmepụta kpakpando (mgbawa kpakpando). Mgbawa kpakpando a nwere ike iri nnukwu gas n'ime obere oge (n'ikwu ya n'ụzọ dị mfe), ikuku sitere na supernovae ma ọ bụ ọrụ nke isi galactic nwere ike ịkwapụ gas fọdụrụ. Mgbe gas ahụ gwụchara, kpakpando ochie na-achịkwa kpakpando ndị fọdụrụ, na-eme ka ọ dị ka "uhie" na ọdịdị na-adịghị arụ ọrụ - njirimara nke ụyọkọ kpakpando elliptical.
Ihe akaebe a na-ahụ maka ozizi a sitere na ụyọkọ kpakpando ndị na-emekọrịta ihe, dịka sistemụ nwere ọdụ mmiri, mgbanwe ọdịdị, na nuclei abụọ. Ụfọdụ ụyọkọ kpakpando elliptical na-egosipụtakwa usoro dị nro dịka "mkpụrụ" ma ọ bụ obere ripples, nke a na-eche na ọ bụ ihe fọdụrụ na usoro njikọta gara aga.
Njikọta Ndị Dị Nta na Uto Na-abawanye
Ọ bụghị ụyọkọ kpakpando niile dị n'akụkụ ellipse ka a na-esi n'otu nnukwu mgbawa pụta. A na-eche na ọtụtụ ụyọkọ kpakpando, ọkachasị ndị buru ibu nke ukwuu, na-eto site na obere njikọta: ụyọkọ kpakpando ndị buru ibu na-eri obere ụyọkọ kpakpando ugboro ugboro. Usoro a na-adị nwayọọ nwayọọ, mana n'ime ijeri afọ, ọ nwere ike ịbawanye oke ma gbanwee nhazi nke ụyọkọ kpakpando ahụ.
Njikọta obere nwere ike "ịbawanye" nha nke ụyọkọ kpakpando elliptical na-enweghị ịbawanye njupụta etiti ha nke ukwuu. Nke a dabara na ihe a hụrụ na nnukwu ụyọkọ kpakpando elliptical dị na mbara igwe na-eto eto na-adịkarị obere karịa nke dị na mbara igwe ugbu a. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ụyọkọ kpakpando elliptical nwere ike ịmalite na mbụ, wee gbasaa nwayọ nwayọ n'ihi mmụba nke obere satịlaịtị.
Ụdị Ndabi nke Monolithic
Tupu ozizi njikọta ahụ aghọọ nke kachasị, ihe nlereanya nke mbibi monolithic a ma ama maka ịkọwa ụyọkọ kpakpando elliptical. N'ọnọdụ a, ụyọkọ kpakpando elliptical malitere n'oge, mgbe nnukwu igwe ojii gas dara ngwa ngwa n'okpuru ike ndọda, wee mepụta kpakpando ngwa ngwa maka obere oge. Mgbe kpakpando gbawara, gas ahụ kwụsịrị ma ọ bụ kpoo ọkụ, ya mere nhazi kpakpando kwụsịrị, hapụkwara ọnụ ọgụgụ kpakpando ochie.
Ihe nlereanya a na-akọwa ihe mere ọtụtụ ụyọkọ kpakpando elliptical ji nwee kpakpando ochie na nnukwu ihe metal dị elu n'etiti ha. Mmepụta kpakpando ngwa ngwa na-eme ka ọtụtụ supernovae na-eme ka gas ahụ baa ụba site na ihe ndị dị arọ, a na-akpọkwa mmụba a "n'ime" ọgbọ kpakpando na-esote n'oge dị mkpirikpi a.
Agbanyeghị, ihe ndị a chọpụtara n'oge a na-egosi na eluigwe na ụwa gbanwere n'usoro—nnukwu ihe owuwu e ji njikọta nke ndị pere mpe mepụta—ya mere a na-ewere mbibi nke otu monolithic kpamkpam dị ka ihe na-ezughị ezu. Agbanyeghị, echiche bụ isi ka dị mkpa dịka nkọwa nke oge mbụ: ụyọkọ kpakpando elliptical nwere ike ịbụ na kpakpando dị ngwa ngwa malitere n'oge mbụ ha, wee gbasaa site na njikọta na njikọta.
Ịjụ oyi gas, Halos gbara ọchịchịrị, na Mgbanwe Eluigwe na Ala
Echiche ọgbara ọhụrụ nke nhazi kpakpando enweghị ike ikewapụ onwe ya na ọrụ nke ihe gbara ọchịchịrị. Galaxies na-etolite n'ime "halo" nke ihe gbara ọchịchịrị nke na-enye "usoro ndọda." Gas Baryonic (gas nkịtị) na-adaba na halo a, na-ajụ oyi, wee mepụta kpakpando. Na ΛCDM (Lambda Cold Dark Matter) cosmology, obere halos na-amalite, wee jikọta na halos buru ibu. Na gburugburu ebe dị oke njọ dị ka ụyọkọ kpakpando, ọnụego njikọta na mmekọrịta dị elu, yabụ nhazi nke ụyọkọ kpakpando elliptical na-abụkarị ugboro ugboro - nke kwekọrọ na eziokwu ahụ bụ na a na-ahụkarị ụyọkọ kpakpando elliptical n'etiti ụyọkọ kpakpando.
Nnwale mbara igwe na-egosi na nnukwu ụyọkọ kpakpando elliptical nwere ike ịgafe usoro abụọ: usoro mbụ nke mmepụta kpakpando ngwa ngwa site na gas na-abata (nke a na-akpọkarị nhazi kpakpando in-situ), nke na-esote usoro uto site na mkpokọta kpakpando sitere na ụyọkọ kpakpando ndị ọzọ (ex-situ), ọkachasị site na njikọta. Njikọ a na-eme ka ụyọkọ kpakpando nwere isi dị oke na halos kpakpando gbasaa.
Ọrụ nke Nnukwu Oghere Ojii na Nzaghachi (Nzaghachi AGN)
Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nnukwu ụyọkọ kpakpando niile nwere nnukwu oghere ojii n'etiti ha. Na ụyọkọ kpakpando elliptical, oghere ojii a na-arụ ọrụ dị mkpa n'igbochi mmepụta kpakpando site na usoro nzaghachi nke nucleus galactic na-arụ ọrụ (AGN). Mgbe ihe dara n'olulu ojii ahụ, a na-ewepụta nnukwu ike n'ụdị radieshon na jets. Ike a nwere ike ikpo ọkụ gas ma ọ bụ ọbụna chụpụ ya na mbara igwe, na-egbochi ya ịdị jụụ ma dị oke oke iji mepụta kpakpando.
Nzaghachi AGN na-enyere aka ịkọwa ihe kpatara nnukwu ụyọkọ kpakpando elliptical ji emechi emechi ọbụlagodi na ha nwere ike ịdọta gas n'ụzọ ike ndọda. Na-enweghị usoro a, ihe nlereanya na-emepụtakarị ụyọkọ kpakpando ndị na-anọgide na-akpụ kpakpando ruo ogologo oge, na-ekwekọghị na ihe a hụrụ.
Mmetụta Gburugburu Ebe Obibi: Galaxy Clusters na Mfu Gas
Gburugburu ebe obibi na-akpụkwa ụyọkọ kpakpando elliptical. N'ime ụyọkọ kpakpando, ihe na-ekpo ọkụ na-ekpo ọkụ nwere ike iwepụ gas site na ụyọkọ kpakpando ndị na-agafe na ya, usoro a na-akpọ ram pressure stripting. Ọzọkwa, mmekọrịta ndọda ugboro ugboro na ọtụtụ ndị agbata obi nwere ike imebi nhazi nke ụyọkọ kpakpando ndị na-agba gburugburu ma belata ebe nchekwa gas ha. N'ihi ya, ụyọkọ kpakpando ndị na-agba gburugburu nwere ike ịgbanwe ghọọ ụyọkọ kpakpando lenticular (S0) ma ọ bụ ọbụna gbanwee ghọọ ụyọkọ kpakpando elliptical site na njikọta na mmebi ugboro ugboro.
N'ebe dị oke njọ, nhazi ụyọkọ kpakpando elliptical na-arụ ọrụ nke ọma n'ihi ihe abụọ: ohere mgbawa na-abawanye na usoro mwepụ siri ike. Nke a bụ ihe mere mmekọrịta morphology-density ji egosi na ụyọkọ kpakpando elliptical na-adịkarị na mpaghara nwere njupụta ụyọkọ kpakpando dị elu.
Mmechi
A ghọtara echiche ndị dị ugbu a banyere mmepụta nke ụyọkọ kpakpando elliptical dị ka ihe si na njikọta nke ọtụtụ usoro, kama otu usoro. Njikọta buru ibu nwere ike ịgbanwe ụyọkọ kpakpando spiral ka ọ bụrụ sistemụ elliptical nwere okirikiri kpakpando na-enweghị usoro na oge dị mkpirikpi nke mmepụta kpakpando. Njikọta obere ugboro ugboro na-enyere ụyọkọ kpakpando elliptical aka itolite ma gbasaa ka oge na-aga. N'otu oge ahụ, usoro mbụ siri ike, nke yiri ụdị mbibi monolithic, ka dị mkpa maka ịkọwa ọnụọgụ kpakpando na-aka nká. Usoro ndị a niile na-eme n'ime usoro mbara igwe gbara ọchịchịrị, yana nzaghachi sitere na oghere ojii dị oke ukwuu na mmetụta nke gburugburu ebe obibi, nke nwere ike iwepụ gas, na-arụ ọrụ dị mkpa.
Site na mmalite nke telescope ọgbọ ọhụrụ na ihe ngosi dị elu, ndị na-enyocha mbara igwe na-enwekwu ike "ịgụ" akụkọ ihe mere eme nke ụyọkọ kpakpando elliptical site na nkesa kpakpando ha, ihe mejupụtara kemịkalụ, na ihe ndị dị ka nhazi dị mma. ...
