Ozizi nke Nhazi Ụwa na Sistemụ Anyanwụ
Nhazi nke mbara ala dị na Sistemụ Anyanwụ bụ otu n'ime isiokwu ndị kacha adọrọ mmasị na mbara igwe nke oge a. Site na igwe ojii yiri ka ọ bụ "ihe nkịtị" nke gas na uzuzu dị na mbara igwe, anyanwụ, mbara ala asatọ, satịlaịtị ha, asteroids, comets, na obere ahụ ndị ọzọ dị iche iche amụrụ. Ọ bụ ezie na a ghọtara nke ọma ihe osise zuru oke nke usoro ahụ, ndị ọkà mmụta sayensị ka na-emeziwanye nkọwa ndị a: otu nnukwu mbara ala nwere ike isi mepụta ngwa ngwa, ihe kpatara nnukwu ọdịiche dị n'etiti mbara ala dị n'ime na nke dị n'èzí, na ihe kpatara gburugburu mbara ala ji dị ka ihe nkịtị. Isiokwu a na-atụle isi echiche nke nhazi mbara ala na Sistemụ Anyanwụ, yana usoro na ihe akaebe na-akwado ha.
1. Nebula Anyanwụ: Ebe Mmalite nke Ọdịdị
Echiche kachasị anabata bụ ozizi anyanwụ. Dịka ozizi a si kwuo, ihe dị ka ijeri afọ 4,6 gara aga, Sistemụ anyanwụ malitere dị ka nnukwu igwe ojii molekul, nke akụkụ ya dara ada site na ndọda ike ndọda. Ihe kpatara ọdịda a nwere ike ịbụ ọtụtụ, dị ka ebili mmiri ujo sitere na supernovae dị nso, nkpọkọ n'etiti igwe ojii, ma ọ bụ enweghị ike ime n'ime igwe ojii n'onwe ya.
Ka ígwé ojii ahụ dara, ọ malitere ịgbagharị ọsọ ọsọ n'ihi nchekwa nke ike ikuku, dị nnọọ ka onye na-agba ice na-agbagharị ọsọ ọsọ ka ha na-adọkpụ aka ha. N'ihi ya, ihe ahụ mepụtara usoro diski protoplanetary: etiti ahụ kpọkọtara ghọọ protostar (ihe na-ebute anyanwụ), ebe gas na uzuzu fọdụrụnụ mepụtara diski gburugburu ya.
Oge a dị oke mkpa n'ihi na diski protoplanetary bụ "ụlọ ọrụ mmepụta mbara ala." Ihe ndị a hụrụ na telescope nke oge a—dịka ALMA—na-egosikwa diski ndị dị otú ahụ gburugburu kpakpando ndị ọzọ na-eto eto, nke nwere oghere ndị a na-akọwakarị dị ka ihe ndị na-egosi na ha na-etolite mbara ala.
2. Mkpọchi na Ahịrị Ice: Gịnị mere mbara ala ji dị iche?
N'ime diski protoplanetary, okpomọkụ na-ebelata ka anya si n'etiti dị. Nke a na-eme ka ihe dị iche iche mejupụtara ihe ndị nwere ike "ịkpụkọta" ka ha bụrụ ihe siri ike:
– Ebe ọ bụ na anyanwụ dị nso (ọ na-ekpo ọkụ karịa), naanị ihe ndị na-eguzogide okpomọkụ dịka silicates na ọla nwere ike ịdị ndụ n'ụdị siri ike. Nke a bụ ihe mere mbara ala ndị dị n'oké nkume: Mercury, Venus, Ụwa, na Mars ji pụta.
– Ebe dị anya site n'etiti diski ahụ bụ mpaghara a na-akpọ ice line, ebe okpomọkụ dị ala nke na mmiri, ammonia, na methane ga-ajụ oyi. Ice na-eme ka "ihe siri ike" nke ihe siri ike dịkwuo elu nke ukwuu, na-eme ka isi mbara ala ahụ too ngwa ngwa ma buru ibu. Nke a metụtara nhazi nke Jupiter, Saturn, Uranus, na Neptune.
Echiche nke akara ntu oyi na-enyere aka ịkọwa ihe kpatara mbara ala ndị buru ibu ji dị n'ebe dị n'èzí: ha nwere ike ịnweta nnukwu ihe siri ike, ya mere ha nwere ike ịmepụta nnukwu cores wee jide nnukwu gas.
3. Site na uzuzu ruo na mbara ala: Mmalite nke Iwu Nhazi
Usoro mmepụta mbara ala na-amalite site na obere ájá ndị na-arapara ọnụ n'ihi ike eletrik na nkpọkọ dị nro. Obere ihe ndị a na-etolite nnukwu mkpokọta, na-emesịa ghọọ "nkume" mbara ala.
Agbanyeghị, enwere ihe ịma aka a na-akpọ "ihe mgbochi nha mita": ihe ndị dị ihe dị ka otu mita n'ogo na-ezute iguzogide gas ma daa n'ime anyanwụ tupu ha enwee ohere itolite ibu. Iji merie nke a, ụdị ọgbara ọhụrụ na-atụ aro usoro dịka:
– Enweghị ike ịgbasa mmiri, nke bụ enweghị ike ịgbasa mmiri nke na-eme ka ajịrịja gbakọta n'ime nnukwu mkpọmkpọ.
– Mkpọkọ ike ndọda, mgbe njupụta nke ihe dị elu nke na ọ na-ada n'okpuru ike ndọda nke ya.
Ihe si na ya pụta bụ imepụta planetesimals, ihe siri ike nke na-eru kilomita ruo ọtụtụ narị kilomita. Planetesimals bụ ihe ndị bụ isi e ji wuo planet.
4. Mkpokọta na Mkpọkọ: Iwuli Mbara Ala
Mgbe e guzobere planetesimals, a kpọrọ usoro ọzọ accretion: planetesimals na-ejikọta onwe ha ma jikọta ọnụ, na-emepụta embrayo planet (protoplanets). N'ime mbara ala dị n'ime, usoro a mere site na usoro nnukwu ihe mberede n'ime ọtụtụ iri nde afọ.
A na-eche na nhazi Ụwa metụtara ọtụtụ nnukwu mmetụta. Otu n'ime echiche ndị a ma ama bụ Nnukwu Mmetụta, nke na-ekwu na Ọnwa malitere mgbe ihe dị ka Mars (nke a na-akpọkarị Theia) dakwasịrị Ụwa na-eto eto. Ihe sitere na mmetụta ahụ wee mepụta mgbanaka nke ihe ndị mebiri emebi nke mechara jikọta na Ọnwa. Echiche a na-akwado site na ụfọdụ myirịta dị na nhazi isotopic dị n'etiti Ụwa na nkume ọnwa, ọ bụ ezie na a ka na-amụ nkọwa ndị ahụ.
Mbara ala dị n'ụwa mechara nwee ọdịiche dị iche iche: ọla dị arọ mikpuru wee ghọọ isi ya, ebe silicates na-aghọ mantle na crust. Usoro a mere ka e nwee nhazi dị n'ime mbara ala ndị dị n'okwute dịka anyị na-ahụ ha taa.
5. Nhazi Elu Ala Ukwu: Ụdị Nkwalite Isi
Maka mbara ala ndị buru ibu nke gas (Jupiter na Saturn), ozizi kachasị ewu ewu bụ ụdị nnabata isi. Usoro ndị a bụ:
1. Isi siri ike (ihe dị ka 5-10 oke ụwa) nke ice na nkume na-etolite gafere akara ntu oyi.
2. Isi a na-amalite ịdọta hydrogen na helium gas site na diski ahụ.
3. Mgbe oke gas ahụ na-abawanye, usoro ijide gas na-adị ngwa ngwa (mkpokọta ọsọ ọsọ).
4. E mepụtara nnukwu mbara ala nwere ikuku dị oke oke.
Isi ihe dị na ozizi a bụ oge. Diski gas gburugburu kpakpando ndị na-eto eto anaghị adịte aka—ọ na-abụkarị naanị nde afọ ole na ole. Ya mere, isi nke mbara ala ndị buru ibu ga-etolite ngwa ngwa tupu gas ahụ apụọ. Nke a bụ ebe echiche nke "mkpọchi nkume" dị mkpa: mkọchi nkume nwere ike ime ka nhazi isi dị ngwa.
6. Nhọrọ ọzọ: Enweghị ike idozi diski
E nwekwara echiche ọzọ maka mmepụta nke nnukwu gas, nke a na-akpọ enweghị ike diski. N'ụdị a, nnukwu diski nwere ike ịghọ ihe na-adịghị agbanwe agbanwe ma daa ozugbo n'ime nnukwu gas, nke na-aghọ nnukwu mbara ala na-enweghị mkpa maka nnukwu isi siri ike ịmalite.
Ụdị a nwere ike ịdị mma karịa maka nnukwu mbara ala ndị dị anya site na kpakpando ha ma ọ bụ na sistemụ nwere nnukwu diski. Maka Sistemụ Anyanwụ, a na-ewerekarị njikọta isi ka ihe kwesịrị ekwesị, mana enweghị ike idozi diski ka bụ nhọrọ a na-enyocha, ọkachasị iji kọwaa ụdị sistemụ mbara ala dị iche iche dị na mbara igwe.
7. Mbugharị mbara ala: A naghị "amụ" mbara ala mgbe niile ebe ha dị
Ihe akaebe sitere na sistemụ mbara ala ndị ọzọ na-egosi na mbara ala nwere ike ịkwaga site n'ebe ha si etolite. Mmekọrịta mbara ala na diski gas ma ọ bụ na mbara ala ndị ọzọ nwere ike ịgbanwe okirikiri ha.
N'ihe gbasara Sistemụ Anyanwụ, njem na-enyere aka ịkọwa ọtụtụ ihe dị iche iche, dịka nkesa nke obere ihe na nhazi nke Kuiper Belt. Otu ihe nlereanya a ma ama bụ ihe nlereanya Nice, nke na-ekwu na mbara ala ndị buru ibu gbanwere gburugburu ma gbanwee ọnọdụ ha na mmalite Sistemụ Anyanwụ, na-akpali "mgbanwe" nke ọnụ ọgụgụ asteroid na comet ma eleghị anya metụtara oge mbụ nke nnukwu bọmbụ.
E nwekwara ihe nlereanya Grand Tack, nke na-atụ aro na Jupiter kwagara n'Anyanwụ wee laghachi azụ n'ihi mmekọrịta ya na Saturn. Njem a nwere ike imetụta ihe dị maka nhazi Mars (nke nwere obere ibu) na nhazi nke eriri asteroid.
8. Ihe fọdụrụ n'ọdịdị: Asteroid, Comets, na Traces of the Gast
Ọ bụghị ihe niile dị na diski ahụ ghọrọ mbara ala. Ụfọdụ ka dị ka:
– Asteroid, ọkachasị n'ime eriri dị n'etiti Mars na Jupiter. Ha bụ ihe fọdụrụ nke planetesimals ndị na-ejikọtaghị na mbara ala, ikekwe n'ihi nnyonye anya ike ndọda nke Jupiter.
– Comets, nke sitere na mpaghara ndị dị anya dịka Kuiper Belt na Oort Cloud. A na-eche na comets nwere ihe kachasị ochie sitere na Sistemụ Anyanwụ mbụ n'ihi oke okpomọkụ ha dị oke ala na obere nhazi ha.
Nnyocha nke meteorites—nke bụ iberibe asteroid—na-enye ihe ngosi dị mkpa gbasara afọ na nhazi nke Sistemụ Anyanwụ mbụ. Nchọpụta rediometric na-egosi na ụfọdụ meteorites e guzobere n'oge, naanị nde afọ ole na ole ka a mụrụ Anyanwụ.
Mmechi
Echiche ndị dị ugbu a gbasara nhazi mbara ala na Sistemụ Anyanwụ na-elekwasị anya n'echiche bụ na a mụrụ Anyanwụ na mbara ala site na diski protoplanetary nke e mepụtara n'oge ọdịda nke nebula. N'ime diski ahụ, uzuzu kpọkọtara, jikọta onwe ha ka ha bụrụ planetesimals, wee too ghọọ planetesimals site na njikọta na nkwekọ. Ọdịiche okpomọkụ na ọnụnọ nke ahịrị ice na-akọwa ihe kpatara mbara ala dị n'ime ji bụrụ nkume na mbara ala ndị dị n'èzí buru ibu. Ụdị njikọta isi bụ ihe kpatara Jupiter na Saturn, ebe enweghị ike diski bụ ihe ọzọ a na-enyocha. Njem mbara ala na ike nke Sistemụ Anyanwụ mbụ na-agbakwụnye akwa mgbagwoju anya nke na-enyere aka ịkọwa ụkpụrụ gburugburu na nkesa nke asteroids na comets.
Ọ bụ ezie na ọtụtụ ajụjụ zuru ezu ka dị, a na-ahụkwu ihe gbasara diski protoplanetary gburugburu kpakpando ndị na-eto eto, ọmụmụ ihe gbasara meteorite, na ihe ndị e ji kọmputa mee ka nghọta anyị sikwuo ike. Nke a na-eme ka ozizi nhazi mbara ala ghara ịbụ naanị akụkọ gbasara mmalite nke Sistemụ Anyanwụ, kamakwa ọ bụ isi ihe na-enyere anyị aka ịghọta otu usoro mbara ala ndị ọzọ si etolite n'ime mbara igwe.
