Nhazi dị n'ime nke mbara ala Ụwa
Ụwa na-adịkarị ka "dị mfe" site n'elu: kọntinent, oké osimiri, oke ugwu, na ikuku na-ekpuchi ekpuchi. Agbanyeghị, n'okpuru ụkwụ anyị, e nwere usoro dị mgbagwoju anya dị n'ime, nke a na-agbanwe agbanwe mgbe niile site na usoro geology ruo ọtụtụ ijeri afọ. Ịghọta nhazi ime ụwa dị oke mkpa ọ bụghị naanị maka sayensị geoscience, kamakwa maka ịkọwa ihe kpatara ala ọma jijiji ji eme, otu ugwu mgbawa si etolite, otu kọntinent si agagharị, na ihe kpatara Ụwa ji nwee ubi magnet nke na-echebe ndụ site na radieshon na-emerụ ahụ.
N'ozuzu, e kewara nhazi ime ụwa n'ime akwa atọ: akpụkpọ ahụ, mantle, na isi ya. Nkewa a dabere na ihe mejupụtara kemịkalụ na ihe ndị dị na nkume ndị ahụ. Ndị ọkà mmụta sayensị na-amatakwa akwa ahụ site na omume igwe nke ihe ndị ahụ, dị ka lithosphere siri ike na mbara igwe plastik karịa. A na-enweta ozi gbasara ime ụwa site na ụzọ dị iche iche, ọkachasị nyocha nke ebili mmiri seismic site na ala ọma jijiji, nnwale ụlọ nyocha nrụgide dị elu, na nchọpụta nke ike ndọda na ubi magnet.
1. Akpụkpọ anụ ụwa: akwa dị gịrịgịrị mana nke kachasị ike
Akpụkpọ ahụ bụ oyi akwa kachasị elu n'ụwa, nke anyị bi na ya. Ma e jiri ya tụnyere nha ụwa dum, akpụkpọ ahụ dị gịrịgịrị nke ukwuu—dị ka akpụkpọ ahụ dị n'elu apụl. Akpụkpọ ahụ dị iche iche n'ọkpụrụkpụ: akpụkpọ ahụ dị n'oké osimiri na-adị ihe dị ka kilomita 5-10, ebe akpụkpọ ahụ dị n'etiti kọntinent na-adịkarị kilomita 30-70 ma nwee ike ịdị oke arọ n'okpuru nnukwu ugwu dị ka Himalayas.
Ihe mejupụtara ájá oké osimiri bụ nkume basaltic bara ụba na ígwè na magnesium ma dịkwa oke arọ. Akpụkpọ kọntinent na-adịkarị "mfe" n'ihi na o nwere nkume granitic ndị bara ụba na silica na aluminom. Ọdịiche a dị na nhazi na njupụta dị mkpa na efere tectonics: akpụkpọ oké osimiri dị oke arọ na-adị mfe iwepụ (na-amịda ala) karịa akpụkpọ kọntinent.
Ọ bụ ezie na ọ dị gịrịgịrị, ọ bụ akụkụ anyị nwere ike ịhụ nke ọma. Mbugharị ihu igwe, mbuze, mmebi mmiri, na ọrụ tectonic na-agbanwegharị akpụkpọ ahụ mgbe niile. Akpụkpọ ahụ na-echekwa akụkọ ihe mere eme nke ụwa n'ụdị ihe ndị e ji ihe ndị dị ndụ mee, akwa mmiri mmiri, na ihe owuwu nkume.
2. Lithosphere na Asthenesphere: ntọala igwe nke mmegharị efere
N'okpuru akpụkpọ ahụ, nkewa dabere na ihe ndị e ji arụ ọrụ na-enyere aka nke ukwuu. Akpụkpọ ahụ, tinyere akụkụ kachasị elu nke mantle ahụ, na-emepụta lithosphere—akwa siri ike nke "gbawara" ka ọ bụrụ efere tectonic. Lithosphere a na-agagharị nwayọ nwayọ n'elu oyi akwa plastik karịa, asthenosphere.
Eluigwe na ala dị n'ime omimi nke ihe dị ka kilomita 100–350 (ọ na-agbanwe dabere na ebe ọ dị). Ọ bụ ezie na ọ ka siri ike, nkume ndị dị na mbara igwe nwere ike ịgba ọsọ nwayọ nwayọ n'elu oge geologic n'ihi oke okpomọkụ na ọnọdụ nrụgide pụrụ iche. Mmiri a na-agba nwayọọ nwayọọ na-enye ohere ka efere tectonic na-agagharị, kụọ, gbasaa, ma ọ bụ na-amị amị gafere ibe ha. A na-ahụ ihe si na ya pụta n'elu ala dịka e si guzobe ugwu, olulu mmiri dị n'oké osimiri, ugwu dị n'etiti oké osimiri, na ala ọma jijiji.
3. Akwa ụwa: oyi akwa kachasị ukwuu, isi injin nke geodynamics
Mantle bụ oyi akwa kachasị oke, na-agbatị site na ntọala nke ihe mkpuchi ahụ ruo omimi nke ihe dị ka kilomita 2.900. Mantle ahụ mejupụtara ọtụtụ olu ụwa ma na-arụ ọrụ dị ka "engine" nke na-achịkwa ọtụtụ usoro geological site na njikọ okpomọkụ. Ihe mejupụtara mantle a bụ mineral silicate nke magnesium na iron bara ụba, dị ka peridotite. Ọ bụ ezie na a na-echekarị ya dị ka mmiri mmiri, ọtụtụ n'ime mantle ahụ siri ike. Agbanyeghị, ihe siri ike ndị a nwere ike ịgbanwe plastik ma na-asọ nwayọ nwayọ.
A na-ekewa ákwà mgbochi ahụ ụzọ abụọ: elu na ala. Akwa mgbochi ahụ dị n'elu gụnyere mbara igwe na mpaghara mgbanwe; ebe akwa mgbochi ahụ dị n'okpuru miri emi ma nwee nrụgide na viscosity dị elu.
a. Mpaghara mgbanwe: oke dị mkpa nke ihe ndị dị n'ime ala
N'ime omimi dị site na kilomita 410 ruo kilomita 660, e nwere mpaghara mgbanwe, ebe mineral na-agbanwe nhazi kristal ha n'ihi nrụgide dị elu. Mgbanwe a na usoro mineral na-emetụta ọsọ nke ebili mmiri seismic, na-eme ka a mata mpaghara ahụ site na data seismological. A na-elekarị mpaghara mgbanwe anya dị ka "ókè" nke na-emetụta otu ihe mkpuchi si aga elu ma ọ bụ ala.
b. Mkpọchi na tektoniki efere
Okpomọkụ dị n'ime ụwa na-esi n'okpomọkụ fọdụrụ nke nhazi ụwa na ire ere nke ihe redioaktivu. Okpomọkụ a na-akpali mmiri convection n'ime uwe elu: ihe na-ekpo ọkụ na-ebilikarị, ebe ihe na-ajụ oyi na-ada. Convection a bụ isi ihe na-akpali mmegharị efere tectonic ogologo oge. N'ebe ụfọdụ, ihe na-ekpo ọkụ na-ebili iji mepụta plums mantle nke nwere ike ịkpalite nnukwu ọrụ mgbawa ugwu, dị ka ugwu mgbawa dị egwu dịka Hawaii.
4. Isi ụwa: isi iyi nke ubi magnetik na ihe nzuzo nke ike dị n'ime ya
N'okpuru ákwà mkpuchi ahụ ka etiti ụwa dị, nke e kewara n'ime isi mpụta na isi ime. Oke ọkpụrụkpụ nke isi ahụ dị ihe dị ka kilomita 3.480 site na ókèala isi mantle ruo etiti ụwa. Isi ahụ bụ n'ezie "obi" nke mbara ala ahụ, ọ dịkwa nnọọ iche na oyi akwa dị n'elu ya, ma n'ihe mejupụtara ya ma n'omume anụ ahụ.
a. Isi dị n'èzí: igwe na-emepụta ígwè-nickel geodynamo
Isi mpụta dị n'ime omimi nke ihe dị ka kilomita 2.900–5.150, ọ bụkwa mmiri mmiri. Ihe mejupụtara ya bụ ígwè na nikel, ya na obere ihe ndị dị mfe (dị ka sọlfọ, oxygen, ma ọ bụ silikọn) nke na-emetụta njupụta na ebe agbaze ya. Ebe ọ bụ na ọ na-agba mmiri ma na-eduzi ya, isi mpụta ahụ na-enwe ike ịnweta ike ikuku convection.
Mmegharị nke mmiri mmiri na-eduzi n'ime isi mpụta, nke ntụgharị ụwa na-emetụta, na-emepụta ubi magnet nke ụwa site na usoro a na-akpọ geodynamo. Oghere magnet a na-emepụta magnetosphere, nke na-enyere aka ịgbanahụ ihe ndị a na-agbaze n'anyanwụ, si otú a na-echebe ikuku na ihe ndị dị ndụ. Mgbanwe na mmiri dị n'ime isi mpụta na-ejikọkwa na mgbanwe na ubi magnet, gụnyere ihe na-eme ka ogidi magnetik gbanwee n'elu oge geological.
b. Isi ime: etiti ụwa dị oke ọkụ ma dịkwa oke njọ
Isi ime dị n'ime dị ihe dị ka kilomita 5.150 n'etiti ụwa (kilomita 6.371) ma sie ike. Ọ bụ ezie na a na-eme atụmatụ na okpomọkụ ya dị oke elu (puku kwuru puku ogo Celsius), nrụgide dị oke elu na-eme ka ihe ígwè na nickel sie ike. A kwenyere na isi ime ahụ na-aga n'ihu na-eto nwayọ nwayọ ka ụwa na-ajụ oyi, ka ihe ígwè na-esi n'ime ya pụta na-esi ike.
Mmụba nke isi ime na-ewepụta okpomọkụ zoro ezo ma nwee ike ịgbanwe nhazi nke isi mpụta (n'ihi na ụfọdụ ihe na-ahọrọ ịnọgide na usoro mmiri mmiri). Usoro a na-enyere aka ịnọgide na-enwe convection na isi mpụta, si otú a na-enye aka na nkwụsi ike ogologo oge nke ubi magnet.
5. Olee otú ndị ọkà mmụta sayensị si "ahụ" ime ụwa?
Ebe ọ bụ na anyị enweghị ike igwu ala ruo etiti ụwa (olulu mmiri kachasị omimi mmadụ dị naanị kilomita iri na abụọ), sayensị na-adabere n'ụzọ ndị na-apụtaghị ìhè:
1. Ọmụmụ ihe gbasara ala ọma jijiji: Ebili mmiri P (nke mbụ) na ebili mmiri S (nke abụọ) sitere na ala ọma jijiji na-agafe n'ụwa n'ọsọ dị iche iche dabere na njupụta na ọnọdụ nke ihe ahụ. Ebili mmiri S enweghị ike ịgafe mmiri mmiri, yabụ enweghị ebili mmiri S n'ebe ụfọdụ na-enyere aka igosi na isi mpụta bụ mmiri mmiri.
2. Nnwale nrụgide dị elu: A na-ekpo ọkụ ma na-etinye mineral n'ime ngwaọrụ pụrụ iche iji mee ka ọnọdụ nke mantle na core dị ka ihe si dị, ka ndị ọkà mmụta sayensị wee ghọta omume nke ihe ndị dị n'ime oke omimi.
3. Ike ndọda na geodesy: Mgbanwe dị iche iche dị n'ọhịa ike ndọda na-enye ihe ngosi maka nkesa nke oke n'ime ime ụwa.
4. Ọdịdị Geomagnet: Nleba anya nke ubi magnet na-enyere aka ịṅomi ike nke isi mpụta.
6. Mmechi: sistemụ nwere akwa jikọtara ọnụ
Ọdịdị ime ụwa karịrị naanị otu nnukwu oyi akwa. Anụ ahụ na-akwado ndụ ma na-edekọ akụkọ ihe mere eme nke ala, lithosphere na-agagharị dị ka efere tectonic, mbara igwe na-enye "isi" plastik maka mmegharị ahụ, ákwà mgbochi ahụ na-achịkwa usoro okpomọkụ nke na-akwalite ike elu, isi ahụ - karịsịa isi mpụta - na-emepụta ubi magnet nchebe. Akwa ndị a niile na-emetụta ibe ha, na-emepụta usoro mbara ala na-arụ ọrụ ma na-agbanwe agbanwe.
Ịghọta ihe dị n'ime ụwa na-enyere anyị aka ịgụ ihe ịrịba ama ndị sitere n'okike, ibu amụma ihe egwu dị n'ime ala, ịchọta ihe onwunwe, na ọbụna ịtụle ọnọdụ ndị na-eme ka ụwa dị mma ibi. N'okpuru ala ya dị ka nke dị jụụ, Ụwa bụ mbara ala dị ndụ n'ihe gbasara ala—ihe dị n'ime ya bụkwa ihe kacha akpata ndụ na-agbanwe agbanwe.
