Nkọwa nke Mbara Igwe Dị Ukwuu
Mbara ala dị oke ibu nke gas bụ otu n'ime otu mbara ala kacha adọrọ mmasị na sistemụ anyanwụ na karịa. Ha buru ibu, gas na-achịkwa ha, ha nwekwara ikuku dị oke njọ nke nwere oke mgbanwe ihu igwe. N'ime sistemụ anyanwụ, nnukwu gas ndị a maara nke ọma bụ Jupiter na Saturn, ebe a na-ejikọta Uranus na Neptune n'otu ụdị - ọ bụ ezie na a na-akpọ ha nke ọma "ice giants" n'ihi ihe mejupụtara ha dị iche iche. Isiokwu a na-atụle ihe mbara ala nnukwu gas bụ, njirimara ha, usoro ha si etolite, nhazi ime ha, ikuku, mgbanaka na satịlaịtị, na mkpa ha dị n'ịghọta mgbanwe nke sistemụ mbara ala.
Gịnị bụ mbara ala dị oke ibu nke gas?
N'ozuzu, mbara ala ndị buru ibu nke gas bụ mbara ala buru ibu nke mejupụtara ha karịsịa site na hydrogen na helium, ihe abụọ kachasị dị mfe ma baa ụba n'eluigwe na ala. N'ihi na ha bụ gas, mbara ala ndị a enweghị "elu siri ike" dị ka Ụwa, Mars, ma ọ bụ Mercury. Ọ bụrụ na ihe nyocha "adaa" na mbara ala nnukwu gas, ọ gaghị ahụ ebe ọ ga-eguzo, kama ọ ga-anọgide na-agbada n'ime oyi akwa ikuku ruo mgbe nrụgide na okpomọkụ dị oke njọ bibiri ya.
N'ime sistemụ anyanwụ, Jupiter bụ ihe atụ kacha pụta ìhè nke mbara ala buru ibu nke gas, nke Saturn na-esochi. Ha abụọ nwere nnukwu oke, ike ndọda siri ike, na ikuku dị oke oke. Ka ọ dị ugbu a, Uranus na Neptune nọ n'otu ụdị mana ha nwere ihe ndị dị arọ dịka mmiri, ammonia, na methane n'ụdị "ices" n'okpuru ọnọdụ mbara igwe, ya mere a na-akpọkarị ha nnukwu ice.
Isi ihe dị mkpa nke mbara ala ndị buru ibu nke gas
E nwere ọtụtụ ihe ndị na-eme ka mbara ala ndị buru ibu dị iche na mbara ala ndị dị n'ụwa:
1. Nnukwu nha na oke
Mbara ala dị iche iche nke gas nwere ike ịdị site na puku kwuru iri ruo ihe karịrị otu narị puku kilomita. Dịka ọmụmaatụ, Jupiter nwere dayameta ihe dị ka ugboro iri na otu nke Ụwa. Oke ya buru ibu nke na ọ nwere ike inwe mmetụta dị ukwuu n'ahụ ihe ndị ọzọ dị na sistemụ anyanwụ.
2. Ikuku dị oke arọ na oke hydrogen-helium
Ihe mejupụtara ikuku ya bụ hydrogen na helium, ya na ihe ndị ọzọ dị ka methane, ammonia, mmiri uzuoku, na hydrogen sulfide nke na-akpụzi ụdị igwe ojii na agba nke ụwa.
3. Ntugharị ngwa ngwa na ọdịdị oblate
Ọtụtụ mbara ala ndị buru ibu na-agbagharị ọsọ ọsọ. Jupiter na-agbagharị ihe dị ka otu ugboro kwa awa iri. Mgbanwe a dị ngwa na-eme ka mbara ala ahụ dị larịị n'ogidi ma gbadaa n'akụkụ equator.
4. Ọdụ magnet siri ike
Mbara ala ndị buru ibu nke gas na-enwekarị nnukwu magnetosphere. Dịka ọmụmaatụ, magnetosphere nke Jupiter bụ nke kachasị ukwuu na sistemụ anyanwụ ma nwee ike imetụta ihe ndị a na-agbaze n'anwụ.
5. Ọtụtụ satịlaịtị na sistemụ mgbanaka
Mbara ala ndị buru ibu na gas na-enwekarị ọtụtụ ọnwa. Jupiter nwere ọtụtụ satịlaịtị, gụnyere ọnwa anọ buru ibu (Io, Europa, Ganymede, na Callisto). Saturn ama ama maka usoro mgbanaka ya sara mbara ma mara mma.
Kedu ka nnukwu mbara ala gas si etolite?
Echiche a na-ahụkarị gbasara nhazi mbara ala na-akọwa na mbara ala na-etolite site na diski gas na uzuzu gbara kpakpando na-eto eto gburugburu, nke a na-akpọ diski protoplanetary. E nwere ihe abụọ a na-atụlekarị maka nhazi mbara ala ndị buru ibu:
1. Ụdị mkpokọta isi
N'ihe nlereanya a, isi okwute siri ike na ice nke nwere oke ibu na-apụta mbụ. Ozugbo isi ahụ ruru oke ibu, ọ na-amalite ịdọta nnukwu hydrogen na helium gas site na diski gbara ya gburugburu. A na-ewere ụdị a dị ka ihe kwesịrị ekwesị maka ịkọwa otú Jupiter na Saturn si mepụta, ọ bụ ezie na ajụjụ ka dị gbasara otu usoro a si mee ngwa ngwa tupu gas dị na diski ahụ efuo.
2. Ụdị enweghị ike ịkwụsi ike na diski
N'ọnọdụ a, akụkụ nke diski protoplanetary na-enweta enweghị ike ndọda wee daa ozugbo n'ime nnukwu mkpokọta nke na-aghọ mbara ala. Usoro a nwere ike ime ngwa ngwa karịa ma a na-ejikarị ya akọwapụta ịdị adị nke mbara ala buru ibu ndị na-etolite n'ebe dị anya site na kpakpando nne na nna ha.
O yikarịrị ka eluigwe na ụwa anaghị eji otu usoro; nhazi mbara ala nwere ike ịdị iche dabere na ọnọdụ diski, anya dị n'etiti kpakpando ahụ, na oge dị.
Nhazi dị n'ime: site na igwe ojii ruo na isi ya
Ọ bụ ezie na ha dị ka "naanị gas," mbara ala ndị buru ibu nke gas nwere usoro dị mgbagwoju anya n'ime. Eluigwe ha kachasị elu bụ ikuku nwere oyi akwa nke igwe ojii. Ka ị na-abanye n'ime, nrụgide ahụ na-abawanye nke ukwuu. Hydrogen, nke bụbu gas, na-agbanwe gaa na mmiri mmiri, na n'ime omimi ụfọdụ, ọ nwere ike ịgbanwe ghọọ hydrogen metal, usoro nke hydrogen nke nwere ike ibugharị ọkụ eletrik dị ka ígwè. A kwenyere na hydrogen metal a na-arụ ọrụ dị ukwuu n'imepụta ike magnet nke Jupiter.
N'etiti ha, a na-eche na mbara ala ndị buru ibu nwere isi dị arọ karịa, ọ bụ ezie na a ka na-enyocha ihe mejupụtara ha na nha ha. O yikarịrị ka ihe ndị a bụ nkume siri ike, ice, na ihe ndị ọzọ dị arọ mejupụtara isi ndị a. Agbanyeghị, ókè dị n'etiti isi na oyi akwa ndị dị n'elu anaghị edo anya mgbe niile; n'okpuru nrụgide dị oke njọ, ihe ndị dị na ya nwere ike ịgwakọta, na-emepụta mgbanwe "na-adịghị mma" karịa na mbara ala dị n'ụwa.
Ikuku na ihu igwe dị oke njọ
Otu n'ime ihe kacha atọ ụtọ gbasara mbara ala ndị buru ibu nke gas bụ ihe ndị dị na mbara ala ha. Ebe ọ bụ na ha enweghị elu siri ike, ikuku ha nwere ike ịmepụta nnukwu usoro oké ifufe na-adịte aka. Ihe atụ kachasị ama bụ Oké Osimiri Uhie nke Jupiter, nnukwu oké ifufe nke a na-ahụ kemgbe ọtụtụ narị afọ. Oké ifufe a buru ibu karịa Ụwa, ọ bụ ezie na a hụla ya ka ọ na-ebelata n'ime iri afọ ndị na-adịbeghị anya.
Na Saturn, oké ifufe oge nwekwara ike ime n'ọtụtụ buru ibu. Ka ọ dịgodị, Uranus na Neptune na-egosipụta ifufe siri ike; a makwaara Neptune maka ifufe ya nke nwere ike iru ọtụtụ puku kilomita kwa elekere. Agba anụnụ anụnụ nke Uranus na Neptune bụ isi n'ihi methane dị na mbara igwe ha, nke na-amịkọrọ ìhè uhie ma na-egosipụta ìhè anụnụ anụnụ.
Mgbaaka na satịlaịtị: obere sistemụ gburugburu mbara ala
Mbara ala ndị buru ibu nke gas na-abụkarị "etiti" nke usoro mgbagwoju anya nwere mgbaaka na ọtụtụ ọnwa. Saturn bụ mbara ala mgbanaka ama ama, mana Jupiter, Uranus, na Neptune nwekwara mgbaaka, ọ bụ ezie na ha dị gịrịgịrị ma gbaa ọchịchịrị. Mgbaaka ndị a na-ejikarị ice na nkume mee, site na obere uzuzu ruo nnukwu iberibe.
Ọnwa nke mbara ala ndị buru ibu nke gas na-enwekwa ọtụtụ ihe ijuanya. A na-eche na Europa (ọnwa Jupiter) nwere oke osimiri dị n'okpuru ala nke nwere ike ịkwado ndụ nje bacteria. Titan (ọnwa Saturn) nwere ikuku dị oke na ọdọ mmiri mmiri nke methane-ethane. Enceladus (Saturn) na-agbọpụta ice geysers, na-egosi ọrụ dị n'ime na oke osimiri dị n'okpuru ala. Nchọpụta ndị a na-eme ka ọmụmụ nke mbara ala ndị buru ibu nke gas ghara ịbụ naanị gbasara mbara ala n'onwe ha, kamakwa gbasara "ụwa nta" ndị na-agba ha gburugburu.
Ọrụ nke nnukwu mbara ala gas na sistemụ anyanwụ
Mbara ala dị iche iche nke gas na-arụ ọrụ dị mkpa n'usoro ihe dị n'usoro mbara igwe. Dịka ọmụmaatụ, ike ndọda Jupiter nwere ike imetụta gburugburu mbara igwe na comets. A na-eche na Jupiter na-arụ ọrụ dị ka "ọta," na-ebelata ọnụọgụ ihe ndị dị n'eluigwe na-adakọ na mbara ala dị n'ime, mana a na-arụkwa ụka na Jupiter nwere ike imebi gburugburu nke obere ihe, na-eziga ụfọdụ gaa na mbara ala dị n'ụwa. N'agbanyeghị ọrụ ha, o doro anya na mbara ala ndị dị oke ibu nke gas akpụọla usoro ihe owuwu nke usoro mbara igwe kemgbe mmalite ya.
Tinyere nke ahụ, ịmụ banyere mbara ala ndị buru ibu nke gas na-enyere ndị ọkà mmụta sayensị aka ịghọta ikuku ha na usoro nke ihu igwe dị oke njọ, physics nke ihe dị n'ime ala na nrụgide dị elu, na nhazi mbara ala n'ozuzu ya. Ka ndị na-enyocha mbara igwe na-achọpụta ọtụtụ mbara ala ndị buru ibu karịrị usoro anyanwụ anyị - gụnyere "Jupiter na-ekpo ọkụ" na-agba gburugburu dị nso na kpakpando ha - ntụnyere ya na Jupiter na Saturn na-aghọ isi ihe na-eme ka a ghọta ụdịrị usoro mbara ala dị iche iche.
Mmechi
Mbara ala ndị buru ibu nke gas bụ nnukwu ụwa, nke nwere hydrogen na helium, nwere ikuku dị oke, ihu igwe dị egwu, ike magnetik, na sistemụ satịlaịtị na mgbanaka dị mgbagwoju anya. Nhazi ha gụnyere usoro dị mgbagwoju anya na diski protoplanetary, nhazi ime ha na-egosipụtakwa physics dị oke njọ nke siri ike ịmegharị n'ụwa. Site na nlele site na telescopes na ọrụ mbara igwe, mbara ala ndị buru ibu nke gas na-aga n'ihu na-enye ihe ngosi dị mkpa gbasara mmalite nke sistemụ anyanwụ na gbasara otu mbara ala ndị dị n'ime mbara igwe si nwee ike ịmepụta ma gbanwee. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ịghọta mbara ala ndị buru ibu nke gas abụghị naanị ịmụ Jupiter ma ọ bụ Saturn; ọ na-emepe nnukwu windo n'ime ọrụ nke eluigwe na ala.
