Gịnị mere mbara ala ji nwee ọdịdị gburugburu?
A na-amata mbara ala dị n'usoro mbara igwe anyị ma ọ bụ n'èzí site na ọdịdị ha dị okirikiri ma ọ bụ nke fọrọ nke nta ka ọ bụrụ gburugburu. Agbanyeghị, ọdịdị gburugburu ha abụghị ihe ndabara. Ọtụtụ ihe na ụkpụrụ anụ ahụ na mbara igwe na fizik na-akọwa ihe kpatara mbara ala ji nwee ụdị ọdịdị dị otú ahụ. Isiokwu a ga-atụle ihe ndị bụ isi na-akpata ọdịdị mbara ala dị gburugburu, gụnyere ike ndọda, nha nha hydrostatic, na ihe ndị ọzọ na-enye aka na usoro ndị a.
1. Mmetụta nke Ike ndọda
Isi ihe na-eme ka mbara ala gbaa gburugburu bụ ike ndọda. Ike ndọda bụ ike ndọda dị n'etiti oke mbara ala na ihe niile dị n'ime ya. Ike ndọda nke mbara ala na-arụ ọrụ gaa n'etiti oke ya, na-adọkpụ ihe niile gaa n'etiti. Nke a na-eme ka ihe dị n'elu mbara ala kesaa n'ụzọ zuru oke n'akụkụ niile, na-eme ka ọdịdị nke ike kacha nta dị: okirikiri. Ike ndọda na-arụ ọrụ n'ịhazi ike ka ihe niile wee dọta n'etiti oke ike ndọda, na-eme ka mbara ala ma ọ bụ kpakpando na-ele anya n'ụdị okirikiri.
2. Nha nhata hydrostatic
Mbara ala buru ibu nke zuru oke maka ike ndọda iji chịkwaa ọdịdị ya ga-eru nha nha hydrostatic, nke pụtara na ike ndọda na-adọta ihe n'ime na-edozi site na nrụgide dị n'ime ụwa na-akwaga n'èzí. N'ọnọdụ a nke nha nha hydrostatic, a na-ebelata ike, na-eme ka mbara ala ahụ bụrụ okirikiri. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ọ bụ ọnọdụ ebe ike dị n'ime na nke mpụga nke ihe dị n'otu, na-egbochi nnukwu mgbanwe nke ọdịdị ya.
3. Ihe dị iche na mbara ala
Ihe nke atọ na-eme ka mbara ala dị okirikiri bụ ọdịiche zuru oke nke mbara ala. Nkewa a na-eme mgbe mbara ala na-emepụta akwa nke ihe mejupụtara ya nke nwere njupụta dị iche iche n'ihi ike ndọda. Ihe dị arọ na-aga n'etiti mbara ala ahụ, ebe ihe dị obere na-adaba n'elu ya. Usoro a na-emepụta nrịgo nrụgide pụrụ iche nke na-akwado ọdịdị gburugburu dum.
4. Mmetụta ntụgharị
Ọ bụ ezie na ike ndọda bụ isi ihe na-akpata ọdịdị okirikiri nke mbara ala, ntụgharị mbara ala na-arụkwa ọrụ dị mkpa. Ọtụtụ mbara ala abụghị okirikiri zuru oke mana ha na-enwe obere mmụba gburugburu equator ha n'ihi mmetụta nke ntụgharị ha. Mgbanwe mbara ala na-akpata ike centrifugal nke na-akwali ihe dị na equator n'èzí. N'ihi ya, mbara ala na-adị ntakịrị ala n'oghere ma na-etolite karịa na equator, na-emepụta ellipsoid oblate. Ihe atụ a ma ama bụ mbara ala Ụwa, nke nwere ọdịdị geoid—ọ bụghị okirikiri zuru oke kama ọ bụ elliptical ntakịrị n'ihi ntụgharị ya.
5. Nhazi nke Mbara Ala
Mmepụta nke mbara ala site na nebulae mbụ na-agbagharị ngwa ngwa na-emetụtakwa ọdịdị okirikiri ha nke ukwuu. Na mbido mmalite nke nhazi mbara ala, ihe ndị na-agbakọta na-etolite diski na-agbagharị. Mgbe e mesịrị, site na njikọta ike ndọda na njikọta, mbara ala ndị ahụ na-enwekarị ọdịdị gburugburu karịa. Ka mbara ala na-enweta oke ibu zuru oke, ike ndọda na-amalite ịchịkwa, na-ekesa oke ahụ n'ụzọ zuru oke n'akụkụ niile, na-eme ka ọdịdị gburugburu dị.
6. Mmetụta nke nkpọkọ
N'oge mbụ nke usoro mbara igwe, ihe mberede mbara igwe na-adịkarị oke njọ ma na-emekarị. Ihe mberede ndị a ga-eme ka mbara ala ndị ahụ dịkwuo ibu, na-eme ka ndọda ike ha dịkwuo elu. Ọzọkwa, nnukwu mmetụta nwekwara ike ịgbaze elu mbara ala ahụ n'akụkụ ụfọdụ ma ọ bụ kpamkpam, na-eme ka ihe ahụ na-asọ ma laghachi azụ n'ụdị okirikiri.
7. Ihe akaebe sitere na Nleba anya
Anyị nwere ike ịhụ ọdịdị okirikiri nke mbara ala dị iche iche n'eluigwe na ala. Site na obere mbara ala dị ka mbara ala dwarf ruo na nnukwu gas, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ha niile bụ okirikiri, nwere obere mgbanwe na ogidi na equator. A na-ahụ gburugburu a ọ bụghị naanị na mbara ala kamakwa na kpakpando, satịlaịtị eke, na ọtụtụ nnukwu ahụ mbara igwe ndị ọzọ.
8. Mbara ala ndị na-abụghị gburugburu kpamkpam
Ọ bụ ezie na mbara ala na-abụkarị gburugburu, ha anaghị adị okirikiri zuru oke. Nke a bụ n'ihi mgbanwe mpaghara na njupụta, nkesa oke na-adịghị mma, ọrụ ala, na ike ndị sitere na ntụgharị nke mbara ala na-emepụta. Agbanyeghị, ezughị okè ndị a na-adịkarị obere ma e jiri ya tụnyere nha zuru oke.
Mmechi
Ọdịdị okirikiri nke mbara ala bụ ihe si n'ike ndọda na-arụ ọrụ n'etiti ihe ahụ pụta, nke nrụgide dị n'ime nke ime mbara ala na-emepụta na-edozi. Ihe ndị ọzọ, dị ka ntụgharị, ọdịiche dị n'ọhịa ndọda, na mmetụta nke nkpọkọ, na-arụkwa ọrụ dị mkpa n'ịkpụzi ọdịdị gburugburu a. Ọdịdị okirikiri nke mbara ala na-egosipụta nguzozi dị nro n'etiti ike dị n'ime na nke mpụga, ma na-egosi otu n'ime akụkụ ndị bụ isi nke iwu physics nke metụtara eluigwe na ala anyị.
Ya mere, ịghọta ihe mere mbara ala ji dị gburugburu abụghị naanị na ọ na-enye anyị nghọta miri emi banyere mbara ala ndị ahụ n'onwe ha, kamakwa iwu na ụkpụrụ ndị buru ibu nke na-achịkwa eluigwe na ala anyị.
