Àgwà nke Mbara Ala na Mbara Ala
Mbara ala bụ otu mbara ala nwere elu siri ike, nkume, nke mejupụtara ya bụ silicates na metal, ma nwee nnukwu nhazi dị n'ime ma e jiri ya tụnyere nnukwu gas. N'ihe gbasara Sistemụ Anyanwụ, mbara ala ụwa na-ezo aka na Mercury, Venus, Ụwa, na Mars. A na-akpọkarị mbara ala anọ ndị a "mbara ala ụwa" n'ihi na ha nwere myirịta dị mkpa na Ụwa n'ihe gbasara ihe mejupụtara ha na ihe onwunwe ala, ọ bụ ezie na ọnọdụ gburugburu ebe obibi na mbara ala ọ bụla nwere ike ịdị iche. Na mbara igwe nke oge a, ịghọta njirimara nke mbara ala ụwa dị mkpa ọ bụghị naanị maka ịmụ mmalite nke Sistemụ Anyanwụ, kamakwa maka ịtụle ike obibi nke mbara ala nkume dị n'èzí Sistemụ Anyanwụ (exoplanets).
1. Nhazi na Nhazi nke Ihe Ndị Dị na Ya
Isi ihe dị na mbara ala ndị dị n'ụwa bụ ihe mejupụtara nkume nwere silicate dị n'ime akpụkpọ ahụ na mantle, yana isi ígwè nke bara ụba na ígwè na nickel. Ihe mejupụtara a na-enye mbara ala ndị dị n'ụwa nnukwu njupụta ma e jiri ya tụnyere nnukwu gas dị ka Jupiter na Saturn.
N'ozuzu, a na-ekewa nhazi ime nke mbara ala dị n'ime akwa atọ:
1. Akpụkpọ anụ: Oyi akwa kachasị mpụta, dị gịrịgịrị, nke e ji nkume siri ike mee.
2. Mantle: Oyi akwa dị n'okpuru ọkpụrụkpụ ahụ dị oke arọ, ụfọdụ n'ime ha nwere ike ịbụ plastik ma kwe ka usoro convection na-akwalite mgbanwe ala.
3. Isi: Ọ nwere ọla dị arọ, ọkachasị ígwè. N'ụfọdụ mbara ala, isi a nwere ike ịgbaze nke ọma ma kpalite mmepụta nke ubi magnetik.
Ọdịiche dị n'etiti nha na akụkọ ntolite pụtara na mbara ala nke ọ bụla dị n'ụwa nwere nnukwu mgbanwe n'ọkpụrụkpụ oyi akwa, okpomọkụ dị n'ime, na ọrụ geological.
2. Nha, Oke, na Oke Njupụta
Mbara ala dị n'ụwa na-adịkarị obere karịa nnukwu gas . Agbanyeghị, "obere" apụtaghị na ọ dịghị mkpa: Ụwa na Venus nwere dayameta ihe dị ka kilomita 12.100, ebe Mars na Mercury pere mpe. N'agbanyeghị obere nha ha, mbara ala dị n'ụwa dị oke ibu n'ihi na ihe ndị mejupụtara ha dị arọ karịa hydrogen na helium nke na-achịkwa mbara ala ndị buru ibu.
Oke njupụta a bụ ihe dị mkpa nye ndị na-enyocha mbara igwe n'ịchọpụta mbara ala nkume dị n'èzí Sistemụ Anyanwụ. Site n'ịtụ oke (site na iji usoro ọsọ radial ma ọ bụ mgbanwe oge transit) na radius (site na iji transits), ndị ọkà mmụta sayensị nwere ike ime atụmatụ nkezi njupụta nke mbara ala exoplanet; oke njupụta na-egosikarị mbara ala nkume.
3. Elu siri ike na akara ala
Ọnụnọ nke elu siri ike na-enye mbara ala ụwa ọdịdị ala dị mgbagwoju anya: ugwu, ndagwurugwu, olulu mmiri ndị na-akpata mmetụta, ugwu mgbawa, na mbara ala buru ibu. Okpomọkụ dị n'ime mbara ala ahụ na-emetụta ọrụ geological na mbara ala dị n'ụwa.
– Mercury na-egosi ọtụtụ olulu na nnukwu ugwu (scarps) metụtara oyi na mbelata nke ime ya.
– Venus nwere ọtụtụ ihe ndị dị n'ugwu mgbawa na mbara ala sara mbara, nke na-egosi na ihe ndị na-eme n'ugwu mgbawa ka nwere ike ịdịgide.
– Ụwa pụrụ iche n'ihi na e nwere tektoniki dị iche iche nke na-akpụzi kọntinent, oke osimiri, na ugwu dị iche iche, ebe a na-emegharị carbon n'ụzọ dị iche iche.
– Mars nwere nnukwu ugwu mgbawa dịka Olympus Mons na nnukwu ndagwurugwu dịka Valles Marineris, mana ọrụ ala ya dị ala ugbu a karịa ka ọ dị na mbụ.
Elu ala nke mbara ala na-edekọkwa akụkọ ihe mere eme nke mmetụta meteorite, ọkachasị na mbara ala ndị na-enweghị ikuku dị oke njọ ma ọ bụ usoro mbuze siri ike.
4. Ikuku: Dị gịrịgịrị ruo Dị Oke Oke
Mbara ala dị n'ụwa nwere ike inwe ikuku nwere àgwà dị iche iche. A na-ekpebi ọdịiche ndị a site na ike ndọda, okpomọkụ, ọrụ mgbawa ugwu, na mmekọrịta ya na ifufe anyanwụ.
– Mercury enweghị ikuku dị oke arọ; ọ nwere naanị obere exosphere nke ihe ndị e si n'elu pụta.
– Venus nwere ikuku dị oke oke, nke carbon dioxide (CO₂) na-achịkwa, yana nrụgide elu ihe dị ka okpukpu 90 karịa ikuku ụwa. Mmetụta dị oke njọ nke griin haus a na-eme ka okpomọkụ elu Venus dị oke ọkụ.
– Ụwa nwere ikuku nitrogen-oxygen kwụsiri ike, yana gas griinhaus zuru oke iji nọgide na-enwe okpomọkụ elu nke na-akwado mmiri mmiri.
– Mars nwere ikuku dị gịrịgịrị, nke CO₂ na-achịkwa, yabụ nrụgide elu ala dị ala, mmiri mmiri na-esikwa ike ịdị ndụ ruo ogologo oge.
Ikuku dị na mbara ala dị n'ụwa abụghị naanị "ihe mkpuchi gas," kamakwa ọ na-emetụta mbuze, ihu igwe, usoro kemịkalụ, na ohere nke ndụ.
5. Ọdụ magnetik na Nchedo site na Ifufe Anyanwụ
Ụfọdụ mbara ala dị n'ụwa nwere ike inwe ebe ndọta ụwa nke sitere na dynamo dị n'ime - nke na-agụnyekarị isi mmiri mmiri na-eduzi na ntụgharị nke mbara ala. Ubi ndọta na-arụ ọrụ dị mkpa n'ichebe ikuku site na mbuze site na ifufe anyanwụ.
– Ụwa nwere ike magnetik siri ike nke na-enyere aka idobe ikuku ma na-echebe ihe ndị dị ndụ site na radieshon ike dị elu.
– Mars enweghị ike ịnweta ike magnet zuru ụwa ọnụ ugbu a; a na-eche na nke a so mee ka ikuku ya daa nwayọ nwayọ.
– Mercury nwere ike ịnweta ike ndọta na-adịghị ike mana a pụrụ ịchọpụta ya.
– Venus enweghị ike ike zuru ụwa ọnụ nke nwere ike ndọta, n'agbanyeghị oke ikuku ya; nke a na-egosi na ihe ndị ọzọ dịka ike ndọda na ihe mejupụtara ikuku na-arụkwa ọrụ dị mkpa.
Maka ịchọ mbara ala ndị dị n'èzí, a na-ekwukarị na ọnụnọ nke mbara ala magnet dị ka ihe dị mkpa, ọ bụ ezie na ọ bụghị naanị ya.
6. Ọnọdụ Okpomọkụ na Ọnọdụ Okpomọkụ
Okpomọkụ nke mbara ala dị n'ụwa na-adabere n'ebe dị anya ya site na kpakpando ahụ, ihe mejupụtara ikuku, albedo (ike ntụgharị uche), na ọrụ dị n'ime ya. Mbara ala dị n'ụwa nwere ike ịnweta oke okpomọkụ dị elu. Venus bụ ihe atụ nke otu ikuku CO₂ siri ike si akpalite oke okpomọkụ, ebe Mars na-egosi otu ikuku dị gịrịgịrị si eme ka mbara ala jụọ oyi ma nwee ike ibute nnukwu mgbanwe okpomọkụ kwa ụbọchị.
Echiche nke mpaghara ebe obibi na-abụkarị ihe jikọrọ ya na mbara ala dị n'ụwa: mpaghara gbara kpakpando gburugburu ebe mmiri mmiri nwere ike ịdị n'elu ala. Agbanyeghị, mpaghara ebe obibi abụghị ihe nkwa na mmadụ ga-ebi. Ọnọdụ ikuku, nrụgide, ihe mejupụtara kemịkalụ, na akụkọ ihe mere eme nke ala na-arụ ọrụ n'ịchọpụta ma mmiri mmiri ọ kwụsiri ike n'ezie.
7. Usoro Nhazi: Ịhazi na Ịdịiche
N'echiche nke mmepụta Sistemụ Anyanwụ , mbara ala dị n'ụwa mepụtara na diski protoplanetary dị n'ime, mpaghara dị ọkụ ebe ihe ọkụ dị ka hydrogen na helium nwere nsogbu "ịkpọchi" nnukwu ikuku. N'ihi ya, ájá silicate na metal jupụtara, nke mechara jikọta ọnụ site na njikọta iji mepụta planetesimals na embrayo planet.
Ka mbara ala na-etolite, usoro nkewa na-eme mgbe ihe ndị dị arọ (ọla) na-adaba iji mepụta isi, ebe ihe ndị dị mfe na-etolite mantle na crust. Usoro a na-ewepụta ike okpomọkụ, na-enyere aka ịkwalite ọrụ geological mbụ, na, na ụfọdụ mbara ala, na-akpali dynamo nke na-emepụta ubi magnet.
8. Mkpa nke Mbara Ala n'Ịchọ Mbara Ala Ndị Na-abụghị Ndị Ọzọ
N'ime iri afọ ndị na-adịbeghị anya, mbara igwe mpụga ụwa achọpụtala ọtụtụ mbara ala nkume ma ọ bụ "ụwa ukwu" (mbara ala nkume buru ibu karịa ụwa mana pere mpe karịa Neptune). Ilekwasị anya na mbara ala ụwa amụbaala n'ihi na a na-eche na ha bụ ndị kacha nwee elu siri ike na, n'ọnọdụ ụfọdụ, mmiri mmiri, nwere ike ịkwado ndụ.
Agbanyeghị, ọmụmụ ihe gbasara mbara ala ndị dị n'èzí egosikwala na mbara ala ndị dị n'oké nkume anaghị adị ka ụwa mgbe niile. Ụfọdụ nwere ike ịbụ "Venus buru ibu," ndị ọzọ nwere ike ịbụ ndị oké osimiri zuru ụwa ọnụ (ụwa mmiri) kpuchiri, ma ọ bụ nwee ikuku dị iche iche dị oke arọ. Ya mere, a na-amụ ugbu a njirimara nke mbara ala ndị dị n'ụwa n'ime usoro sara mbara: nhazi, ikuku, ike ime, na mmekọrịta ya na kpakpando ndị ha na ha na-ezukọ.
Mmechi
Mbara ala dị n'ụwa bụ mbara ala nkume nwere njupụta dị elu, elu siri ike, ihe owuwu dị n'ime (akpụkpọ anụ–mantle–core), yana njirimara ikuku na magnetik dị iche iche. Na Sistemụ Anyanwụ, Mercury, Venus, Ụwa, na Mars na-egosipụta ọtụtụ ọnọdụ - site na mbara ala ndị fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na ha enweghị ikuku ruo na mbara ala ndị nwere mmetụta dị oke njọ na griinhaus, site na ụwa ndị na-arụ ọrụ na tectonic ruo na mbara ala ndị "dị jụụ" nke geological. Na mbara igwe, ịghọta njirimara nke mbara ala dị n'ụwa na-enyere aka ịza ajụjụ ndị bụ isi gbasara otu mbara ala si etolite, otu gburugburu mbara ala si agbanwe, na ebe atụmanya kacha mma maka ịchọta ụwa ndị dị ndụ karịa Ụwa.
