Àgwà nke Gas Giant Planets
Mbara ala dị oke ibu nke gas bụ otu nnukwu mbara ala ndị mejupụtara ihe ọkụ dịka hydrogen na helium. N'ime Sistemụ Anyanwụ, ihe atụ ndị a ma ama bụ Jupiter na Saturn. A na-akpọkarị ha "ndị nnukwu gas" n'ihi na ihe mejupụtara ha bụ gas, n'adịghị ka mbara ala dị n'ụwa dịka Ụwa, Mars, Venus, na Mercury, nke mejupụtara ya bụ nkume na ígwè. N'èzí Sistemụ Anyanwụ, achọpụtala ọtụtụ mbara ala dị oke ibu nke gas na-agbagharị kpakpando ndị ọzọ (exoplanet), ụfọdụ n'ime ha nwere ihe ndị dị oke njọ, dịka "Jupiters na-ekpo ọkụ" nke na-agba gburugburu dị nso na kpakpando ha. N'ozuzu, nnukwu gas nwere ihe pụrụ iche nke gụnyere nha ha, ihe mejupụtara ha, nhazi ime, ikuku, ihu igwe, sistemụ mgbanaka, ọnwa, na ọrụ ha na usoro sistemụ mbara ala.
1. Nnukwu nha na oke ibu
Ihe kacha pụta ìhè na mbara ala ndị buru ibu nke gas bụ nha ha buru ibu karịa mbara ala ndị dị n'ụwa. Dịka ọmụmaatụ, Jupiter nwere dayameta ihe dị ka okpukpu iri na otu nke ụwa, ebe oke ya dị ihe dị ka okpukpu atọ na iri na asatọ nke ụwa. Saturn pere mpe, mana ọ ka buru ibu. Nnukwu nha na oke a na-enwe ike ndọda siri ike, nke rụrụ ọrụ dị mkpa n'ịdọchi gas ọkụ n'oge mmalite nke Sistemụ Anyanwụ. Ike ndọda siri ike na-emetụtakwa ọdịdị mbara ala ndị ahụ: nnukwu gas na-adịkarị gburugburu, mana ọ dị ka a gbapụrụ ntakịrị n'ogwe osisi n'ihi ntụgharị ha ngwa ngwa.
Agbanyeghị, mmekọrịta dị n'etiti oke na nha anaghị adị n'ahịrị mgbe niile. Na nnukwu gas, mmụba na oke anaghị akpata dayameta buru ibu karịa n'ihi mmetụta nke nrụgide ndọda. N'ezie, na oke oke, mbara ala nwere ike ịdị oke ma nọgide na-eguzosi ike ma ọ bụ belata ntakịrị.
2. Haịdrojiin na helium na-achịkwa ihe mejupụtara ya.
Mbara ala dị iche iche nke gas bụ hydrogen na helium, ihe abụọ kachasị baa ụba n'eluigwe na ala. Ihe mejupụtara ya yiri nke kpakpando, mana gas giants adịghị oke ibu iji kpalite njikọ nuklia n'ime isi ha. E wezụga hydrogen na helium, ihe ndị ọzọ na ihe ndị mejupụtara ya dị obere, dị ka methane, ammonia, mmiri uzuoku, hydrogen sulfide, na ọtụtụ "ihe dị arọ" (na mbara igwe, a na-akpọkarị ihe ndị dị arọ karịa helium "ọla").
Ọdịiche dị n'etiti ihe ndị a nwere ike imetụta agba na ọdịdị ha. Jupiter na-egosipụta ude, aja aja, na oroma ojii, ebe Saturn na-adịkarị ka ọ na-acha ọcha. Mmetụta siri ike nke ìhè uhie nke Methane nwere ike ime ka ụfọdụ mbara ala yie ka ha na-acha anụnụ anụnụ (ihe a na-apụta ìhè karịa na nnukwu ice dị ka Uranus na Neptune, ọ bụ ezie na a na-ekewapụ ha na ụdị nnukwu gas dị ọcha).
3. Enweghị elu siri ike dịka Ụwa
N'adịghị ka mbara ala dị n'ụwa, nnukwu gas na-enwekarị "elu siri ike" pụrụ iche. Ọ bụrụ na mmadụ echee echiche ịnwa "ịda" na Jupiter ma ọ bụ Saturn, mmadụ ga-aga n'ihu site na oyi akwa igwe ojii gaa na ikuku dị oke njọ ma na-ekpo ọkụ, ruo mgbe ọ ga-eru ọnọdụ dị oke njọ n'ime mbara ala ahụ. Nrụgide ga-abawanye nke ukwuu, n'oge ụfọdụ gas ga-agbanwe ghọọ mmiri dị oke njọ ma ọ bụ ụdị ihe ọzọ nke na-adịghị ka gas nkịtị.
Ya mere, ókè dị n'etiti ikuku na "ime" nke mbara ala ahụ na-aghọ ihe na-adịghị mma. N'ọmụmụ sayensị, a na-akọwakarị "radius" nke mbara ala dị ka ọkwa nrụgide ikuku kpọmkwem (dịka ọmụmaatụ, 1 bar, yiri nrụgide ikuku dị n'elu ụwa).
4. A ka na-arụrịta ụka gbasara nhazi ime na isi ya.
Ndị dike gas nwere ihe owuwu dị n'ime ya pụrụ iche. N'ozuzu, oyi akwa mpụta ahụ nwere ikuku dị oke njọ nke hydrogen molecular na-achịkwa. Ka ị na-abanye n'ime miri emi, nrụgide ahụ na-abawanye, na-eme ka hydrogen ghọọ mmiri mmiri. N'ime omimi ka ukwuu—karịsịa na Jupiter—nrụgide na okpomọkụ dị elu nke na hydrogen na-abanye n'ọkwa "hydrogen ọla", ọnọdụ ebe ọ na-akpa àgwà dị ka ígwè ma na-eduzi ọkụ eletrik nke ọma.
N'etiti ya, a na-eche na isi ihe mejupụtara ya bụ nkume na ice (ngwakọta nke ihe ndị dị ka mmiri, ammonia, na methane nke nwere ike ịdị ike n'ọnọdụ ụfọdụ). Agbanyeghị, nha na nghọta nke isi ihe ahụ ka bụ isiokwu nyocha. Ụfọdụ ụdị na-atụ aro na isi ihe Jupiter nwere ike "agbaze" ma ọ bụ gbasaa n'ime ime, na-emepụta mpaghara mgbanwe na-adịghị mma.
5. Ntugharị ngwa ngwa na ọdịdị oblate
Ọtụtụ mbara ala ndị buru ibu na-agbagharị ọsọ ọsọ. Jupiter na-emecha otu okirikiri n'ime ihe dị ka awa iri, ebe Saturn na-ewe ihe dị ka awa 10,7. Ntugharị ọsọ ọsọ a na-akpata mmetụta oblateness, nke pụtara na dayameta dị na equator buru ibu karịa na poolu. Ntugharị ọsọ ọsọ na-emetụtakwa mgbanwe ikuku: eriri na iyi jet siri ike na-etolite gburugburu ụwa.
Ọzọkwa, a na-ejikọkarị ntụgharị ngwa ngwa nke nnukwu gas na ubi magnet siri ike, n'ihi na ntụgharị nke ihe na-eduzi n'ime ụwa (dịka hydrogen metal) nwere ike imepụta mmetụta dynamo.
6. Ikuku dị oke njọ nke nwere ụdị ihu igwe dị oke njọ
Ikuku nke nnukwu gas bụ ụlọ nyocha eke maka ịmụ banyere oke ihu igwe. Dịka ọmụmaatụ, eriri ọkụ na ọchịchịrị dị na Jupiter na-anọchite anya mpaghara nwere ụzọ ifufe dị iche iche na nhazi igwe ojii. Ifufe na nnukwu gas nwere ike iru ọtụtụ narị kilomita kwa elekere. A makwaara nnukwu oké ifufe nke ọma, dịka Jupiter's Great Red Spot, nnukwu oké ifufe nke a na-ahụ kemgbe ọtụtụ narị afọ.
Igwe ojii dị n'elu nnukwu gas nwere ihe dị iche iche dabere na okpomọkụ na nrụgide: ammonia nwere ike ịmepụta igwe ojii n'elu, ebe igwe ojii mmiri na ihe ndị ọzọ dị n'ime mmiri. Àmụ̀mà, oké ifufe convective, na ọgba aghara ikuku nwekwara ike ime n'ọtụtụ ebe.
7. Ebe ndọta siri ike na eriri radieshon
Ihe ọzọ dị mkpa bụ ike magnetik ya. Jupiter nwere ike magnetik kachasị ukwuu na Sistemụ Anyanwụ, na-emepụta nnukwu magnetosphere nke nwere ike ịgbasa ọtụtụ nde kilomita n'ime mbara igwe. Ike magnetik a na-ejide ihe ndị sitere na ifufe anyanwụ na ọrụ mgbawa nke ọnwa ya (dịka Io), na-emepụta eriri radieshon nke dị ize ndụ nye ụgbọ elu.
Ọdụ magnetik ahụ na-emepụtakwa auroras dị egwu n'ogidi mbara ala, dị ka auroras nke ụwa mana ọ ka ike karịa. Mmekọrịta dị n'etiti magnetosphere na ọnwa ma ọ bụ mgbanaka nwere ike imepụta ihe dị mgbagwoju anya nke electromagnetic.
8. Nwere ọtụtụ satịlaịtị eke (ọnwa)
Ndị nnukwu gas na-enwekarị sistemụ satịlaịtị bara ụba. Jupiter nwere ọtụtụ ọnwa, gụnyere ọnwa anọ buru ibu a na-akpọ ọnwa Galilean: Io, Europa, Ganymede, na Callisto. Saturn nwekwara ọtụtụ ọnwa, Titan bụ nke kachasị ukwuu ma mara nke ọma maka ikuku ya dị oke njọ.
Ọnwa ndị a dị ọtụtụ n'ime ha metụtara oke na ike ndọda nke nnukwu gas, bụ́ ndị nwere ike ijide ma ọ bụ mepụta satịlaịtị site na diski ihe ndị gbara ha gburugburu. Ọnwa ndị buru ibu nke gas na-abụkarị ihe mgbaru ọsọ bụ́ isi maka ịchọ ihe dị ndụ n'èzí ụwa, karịsịa Europa na Enceladus (ọnwa Saturn), bụ́ ndị a na-eche na ha nwere oke osimiri dị n'okpuru ala.
9. Mgbaaka dị ka ihe a ma ama
A maara Saturn maka usoro mgbanaka ya kacha mma, mana nnukwu gas niile dị na Sistemụ Anyanwụ nwere mgbaaka, ọ bụ ezie na ụfọdụ adịghị ike ma sie ike ịhụ. Mgbaaka ndị a nwere obere ice na nkume, site na obere uzuzu ruo nnukwu iberibe. Mgbaaka ndị a nwere ike ịpụta site na ihe fọdụrụ site na nhazi mbara ala ma ọ bụ site na mbibi nke obere ọnwa site na ike ebili mmiri nke mbara ala.
Usoro mgbanaka ahụ na-agbanwekwa agbanwe: ike ndọda nke ọnwa "onye ọzụzụ atụrụ" nke na-edozi nhazi mgbanaka ahụ, na-emepụta oghere, ebili mmiri, na ụkpụrụ dị mgbagwoju anya.
10. Ọrụ dị mkpa na mgbanwe nke sistemụ mbara ala
Ndị dike gas na-arụ ọrụ dị mkpa n'akụkọ ihe mere eme na nkwụsi ike nke sistemụ mbara ala. Na Sistemụ Anyanwụ, a na-ewerekarị Jupiter dị ka "onye na-ese ụkpụrụ ndọda," na-emetụta gburugburu nke ọtụtụ obere ahụ, gụnyere asteroids na comets. Ọ bụ ezie na mmetụta ndọda nke nnukwu gas nwere ike ichebe mbara ala dị n'ime site na ụfọdụ ihe mberede, ọ nwekwara ike imebi gburugburu nke obere ahụ, na-eme ka ohere nke ụfọdụ ihe banye na mpaghara ala dịkwuo elu.
N'ime usoro kpakpando ndị ọzọ, nnukwu gas ndị na-akwaga nso kpakpando ha nwere ike ịgbanwe nhazi nke mbara ala ndị ọzọ, ọbụna gbochie mmepe nke mbara ala kwụsiri ike. Ya mere, ịghọta njirimara na ike nke nnukwu gas na-enyere ndị ọkà mmụta sayensị aka ịkọwa ụdị dị iche iche nke sistemụ mbara ala dị na mbara igwe.
Penutup
Mbara ala ndị buru ibu nke gas bụ ụwa ndị na-adọrọ mmasị: nnukwu, buru ibu, nke nwere hydrogen na helium, nke enweghị elu siri ike a na-ahụ anya, ihe owuwu dị n'ime dị mgbagwoju anya, ikuku jupụtara na nnukwu oké ifufe, ubi magnet siri ike, na sistemụ ọnwa na mgbanaka bara ụba. Àgwà ndị a abụghị naanị na ha na-eme ka ha dị iche ma e jiri ha tụnyere mbara ala dị n'ụwa, kamakwa ha na-eme ka ha bụrụ isi ihe dị mkpa iji ghọta nhazi na mgbanwe nke sistemụ mbara ala. Site na ọrụ mbara igwe na-aga n'ihu na nchọpụta telescope, ihe ọmụma anyị banyere nnukwu gas - ma na Sistemụ Anyanwụ anyị na karịa - ga-anọgide na-agbasa, na-emepe echiche ọhụrụ gbasara otu nnukwu mbara ala si etolite na otu ha si akpụ akara aka nke mbara ala ndị ọzọ gbara ha gburugburu.
