Ozizi nke mmụba ọnụ ahịa nke mbara igwe bụ otu n'ime ọtụtụ echiche sayensị nke na-achọ ịkọwa otu n'ime ajụjụ ndị dị mkpa na mbara igwe: kedu ka nnukwu eluigwe na ala anyị si malite site na obere ọnọdụ mbụ dị otú ahụ? Onye ọkà mmụta sayensị bụ Alan Guth webatara echiche a na 1980, echiche a enyerela aka idozi ọtụtụ mgbagwoju anya nke ozizi "Big Bang" ọdịnala siri sie ike ịkọwa na mbụ.
Agbanyeghị, tupu anyị eleba anya n'ozizi nke mmụba ọnụ ahịa nke mbara igwe, ọ dị mma ịghọta ihe kpatara o ji dị mkpa ka e jiri echiche a mee ihe.
Nsogbu dị na Echiche Nnukwu Mwakpo
Ozizi Big Bang abụrụla ihe kacha pụta ìhè maka mmalite nke eluigwe na ala kemgbe. Dịka ozizi a si kwuo, eluigwe na ala malitere dị ka ebe dị oke oke ma dị ọkụ nke gbawara ma gbasaa. Ọ bụ ezie na ozizi Big Bang enweela ihe ịga nke ọma n'ịkọwa ihe dị iche iche dị na mbara igwe, dị ka ndabere microwave nke mbara igwe (CMB) na nkesa nke ụyọkọ kpakpando, enwere ọtụtụ nsogbu nke ozizi ahụ enweghị ike ịkọwa, gụnyere:
1. Nsogbu Nkwụsi Ike: Ihe ndị a hụrụ na-egosi na eluigwe na ala dị larịị nke ukwuu (ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọdịdị ala Euclidean). Ebe ọ bụ na eluigwe na ala kwesịrị ịgbagọ agbagọ ka oge na-aga, nke a chọrọ ọnọdụ mbụ pụrụ iche.
2. Nsogbu nke Horizon: N'ụwa niile a na-ahụ anya, okpomọkụ nke radieshon CMB fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu. Ndị ọkà mmụta sayensị na-enwe mgbagwoju anya ihe mere akụkụ nke eluigwe na ala ndị na-anaghị ekwurịta okwu (n'ihi ọsọ nke ìhè) ji nwee otu okpomọkụ ahụ.
3. Nsogbu nke Monopole: Echiche nke physics na-egosi na monopoles dị arọ nke magnetik kwesịrị ịpụta n'ọtụtụ buru ibu n'eluigwe na ala mbụ. Agbanyeghị, ihe ndị a chọpụtara na-egosi na anyị anaghị ahụ ihe ndị a n'ọtụtụ buru ibu.
Gịnị bụ ozizi mmụba ọnụahịa nke Cosmic?
Echiche nke mmụba ọnụ ahịa ikuku ụwa bụ mgbalị iji dozie nsogbu ndị a site n'ikwu na e nwere usoro nke mmụba ngwa ngwa nke exponential na mpaghara mbụ nke akụkọ ihe mere eme nke eluigwe na ala, site na ihe dị ka sekọnd 10^{-36}\ ruo 10^{-32}\ mgbe Big Bang gasịrị.
Kedu ka onu oriri si arụ ọrụ?
N'ụzọ bụ isi, mmụba ọnụ ahịa na-akọwa oge eluigwe na ala gbasaa site na ihe dị ka (10^{26}\) ọsọ karịa mmụba nkịtị. Ọsọ mmụba a dị oke ọsọ karịa ọsọ nke ìhè, ọ bụ ezie na ọ ka kwekọrọ na njirịta izugbe n'ihi na oghere n'onwe ya na-agbasa, ọ bụghị ihe ndị na-agafe na ya.
Dịka ozizi a si kwuo, ihe kpatara mmụba ọnụ ahịa bụ mmụba ọnụ ahịa nke ubi scalar a na-akpọ "inflaton." Ike nwere ike nke ubi inflaton chịrị njupụta ike nke eluigwe na ala n'oge mbụ ya, na-akpata mmụba ngwa ngwa. Mgbe mmụba ọnụ ahịa kwụsịrị, ike dị na ubi inflaton gbanwere ka ọ bụrụ ihe ndị dị ugbu a, eluigwe na ala wee banye n'ọkwa dị nwayọ, nke kwekọrọ na ihe anyị hụrụ ugbu a.
Uru nke Echiche Mmụba Ọnụ Ahịa Cosmic
1. Idozi Nsogbu Nkwụsi Ike: Mbuli elu mere ka eluigwe na ala dị nso n'ọnọdụ dị larịị. Mgbe mmụba ngwa ngwa mere, ọ bụla nke oge mbara igwe mebiri emebi site na mmụba ngwa ngwa. Nke a na-akọwa ihe mere anyị ji ahụ eluigwe na ala fọrọ nke nta ka ọ bụrụ Euclidean taa.
2. Ịkọwa Nsogbu Horizon: Ọnụ ahịa mmanụ ọkụ na-eche na tupu oge onu oriri, eluigwe na ala dum nọ n'otu ọnọdụ (homoneous na isotropic) na obere nha. Oge onu oriri ahụ gbasaa mpaghara a yiri ibe ya ruo na nha mbara igwe anyị na-ahụ taa, na-akọwa otu okpomọkụ CMB si dị n'eluigwe.
3. Ịnagide Nsogbu nke Monopole: Mbuli elu na-egbochi ịmepụta ọtụtụ monopoles. Mgbe mmụba ọnụ ahịa mere, a na-ebuga ihe ọ bụla dị na monopoles dị adị karịa ebe anyị na-ahụ anya, nke na-eme ka ha dị ụkọ nke ukwuu n'eluigwe na ala anyị a na-ahụ anya.
Nsonaazụ Nlele na Nnwale
Otu n'ime amụma dị mkpa nke ozizi onu oriri bụ usoro spectral nke radieshon ndabere nke mbara igwe. Ihe ndị COBE, WMAP, na Planck chọpụtara egosila ihe akaebe siri ike na-akwado onu oriri, nke kwekọrọ na mgbanwe quantum nke dịbu tupu onu oriri emee. Data a na-akwado echiche ahụ na nnukwu nhazi nke eluigwe na ala sitere na mgbanwe quantum.
Ọzọkwa, mmụba ọnụ ahịa na-ebu amụma usoro pụrụ iche na CMB nke a kpọrọ "B-mode polarization." A na-eme mgbalị nleba anya iji chọpụta mgbaàmà a site na iji telescopes dị elu dịka BICEP2 na South Pole Telescope.
Nkatọ na Ihe Ịma Aka
Ọ bụ ezie na ozizi nke mmụba ikuku nke eluigwe na ala mara mma nke ukwuu ma na-enye azịza nye ọtụtụ nsogbu na ozizi Big Bang ọdịnala, ọ na-echekwa nkatọ. Otu n'ime nkatọ ndị bụ isi bụ enweghị nghọta doro anya nke usoro nke ikuku inflaton n'onwe ya. Ruo taa, ọ dịghị ihe ọ bụla dị na Standard Model of particle physics nke dabara na njirimara nke ubi inflaton nke ozizi mmụba ikuku tụrụ aro.
Ụfọdụ ndị ọkà mmụta sayensị na-echekwa na echiche onu oriri na-agbanwe agbanwe ma na-agbanwe agbanwe na ụdị ihe dị iche iche a na-ahụ anya, si otú a na-ebelata ike amụma ya. N'ezie, ụfọdụ nnyocha na-ajụ ma a pụrụ ịnwale onu oriri n'onwe ya nke ọma site na nlele.
Mmechi
Ozizi nke mmụba ọnụ ahịa nke mbara igwe bụ nnukwu ihe dị mkpa na mbara igwe nke oge a, na-enye ngwọta mara mma maka ọtụtụ nsogbu na ozizi Big Bang ọdịnala. N'agbanyeghị na enwere ọtụtụ ihe ịma aka na nkatọ, ọtụtụ ihe akaebe a na-ahụ anya na-akwado echiche a. Nnyocha na mmepe na-aga n'ihu iji melite nghọta anyị banyere mmụba ọnụ ahịa, nke nwekwara ike imepe windo ọhụrụ na physics bụ isi na mmalite nke eluigwe na ala anyị.
Dịka ọ dị na sayensị n'ozuzu ya, ozizi nke mmụba ikuku nke eluigwe na ala na-agbanwe agbanwe mgbe niile, ọdịnihu ga-ekpughekwa ihe omimi nke eluigwe na ala a dị ebube. Ọ bụ ọrụ ndị ọkà mmụta sayensị, site n'iji ngwa nyocha na nnwale dị elu, dozie ihe ịma aka ndị a ma mee ka nghọta anyị banyere ihe mere n'ezie n'oge mbụ nke eluigwe na ala.
