Teyori Evolisyon Pre-Darwinyen an
Anvan Charles Darwin te prezante teyori evolisyon pa seleksyon natirèl li an 1859, lide sou kijan bagay vivan yo chanje te yon sijè deba ak espekilasyon nan mond syantifik la depi lontan. Reflechi sou kijan bagay vivan yo ta ka chanje fè pati rechèch limanite ap fè depi lontan pou konprann divèsite lavi sou Latè. Atik sa a pral revize divès teyori ak pwen de vi sou evolisyon anvan epòk Darwin nan.
Konsèp Evolisyon an nan Ansyen Monn nan
Lide chanjman nan mond vivan an aktyèlman soti nan tan lontan. Pa egzanp, filozòf grèk Anaximandre (610–546 anvan Jezikri) te pwopoze ke bagay vivan yo te soti nan dlo epi yo te evolye nan fòm konplèks. Lide sa a te make premye etap nan panse sou evolisyon kòm yon chanjman soti nan òganis senp pou ale nan fòm ki pi konplèks.
Pandanstan, Anpedoklès (495–435 anvan Jezikri) te teyorize ke tout lavi soti nan eleman debaz tankou tè, lè, dife ak dlo. Li te kwè ke konbinezon eleman sa yo sibi chanjman, sa ki pwodui divès bagay vivan sou tè a. Malgre ke li pa totalman konsistan avèk teyori evolisyonè modèn nan, pwendvi sa a demontre ke yo te deja diskite sou chanjman ak transfòmasyon lavi nan tan lontan.
Aristòt ak Pwen de vi estatik la
Malgre plizyè filozòf byen bonè te pwopoze lide chanjman nan èt vivan yo, pi gwo enfliyans lan te soti nan Aristòt (384–322 anvan Jezikri). Li te pwopoze ke chak espès èt vivan fiks pa nati li epi li pa chanje sou tan. Pwen de vi sa a te baze sou kwayans ke chak kreyati gen yon "esans" oswa yon objektif final ki pa chanje.
Pwen de vi Aristotelyen sa a, ke yo te vin konnen kòm "Scala Naturae" oswa "Echèl Lanati a," te rete trè enfliyan nan panse Ewopeyen an pandan plizyè syèk. Yo te konsidere espès yo kòm fiks e yo pa t kapab deplase soti nan yon mach pou ale nan yon lòt. Fèmte ak nati estatik lavi sa a te domine panse syantifik jiska 18yèm syèk la.
Kontribisyon Islamik nan panse evolisyonè
Nan epòk medyeval Islamik la, yon kantite syantis te kòmanse eksplore ide ki te pre panse evolisyonè. Al-Jahiz (781-869 AD), yon entelektyèl ki soti Basra, te ekri sou relasyon ki genyen ant anviwònman an ak bèt yo nan liv li a, "Kitab Al-Hayawan" (Liv Bèt yo). Li te dekri pwosesis seleksyon an kòm menm jan ak ide seleksyon natirèl la, kote anviwònman an enfliyanse karakteristik èt vivan yo.
Anplis, Ibn Khaldun (1332–1406) nan "Muqaddimah" li a te diskite tou sou chanjman ki fèt nan bagay vivan yo soti nan yon jenerasyon rive nan yon lòt, sa ki demontre yon konpreyansyon sou evolisyon nan yon kad istorik ak sosyolojik. Panse Ibn Khaldun nan te anglobe transfòmasyon sosyal ak kiltirèl ki depase sa yo ki byolojik.
Devlopman panse nan Renesans ak nan epòk Syèk Limyè a
Renesans lan te louvri pòt pou panse kritik ak inovasyon nan plizyè domèn, tankou byoloji. Nan 18yèm syèk la, pansè tankou Pierre Louis Maupertuis te kòmanse inisye lide chanjman espès atravè pitit yo. Li te espekile ke espès yo te kapab chanje sou tan akòz varyasyon nan pwosesis repwodiksyon yo.
Pita, Georges-Louis Leclerc, Konte de Buffon (1707–1788), te pwopoze avèk kouraj ke tè a ak bagay vivan yo sibi chanjman. Buffon te youn nan premye syantifik ki te kontredi pwendvi estatik Aristotelyen an, ki te sijere ke espès yo ta ka evolye anba enfliyans anviwònman an. Sepandan, li te fè atansyon pou l pa kontredi ansèyman legliz yo.
Lamarck ak Teyori Transmitasyon Espès yo
Jean-Baptiste Lamarck (1744–1829) te youn nan predesesè Darwin ki pi popilè yo. Lamarck te pwopoze teyori transmitasyon espès yo, ki deklare ke bagay vivan yo ka transmèt sèten karakteristik yo te akeri pandan lavi yo bay pitit yo. Egzanp ki pi popilè a se kou long jiraf la; Lamarck te fè ipotèz ke jiraf yo te evolye kou ki pi long pandan plizyè jenerasyon pandan y ap kontinye chèche fèy ki pi wo nan pyebwa yo.
Malgre ke teyori Lamarck la te evantyèlman ranplase pa teyori seleksyon natirèl Darwin nan, Lamarck te jwe yon wòl enpòtan nan defye vizyon dominan an ki di espès yo fiks. Ide li yo te prepare teren an pou plis diskisyon sou dinamik ak mekanis evolisyon an.
Von Humboldt ak Pèspektiv Ekolojik la
Alexander von Humboldt (1769–1859), yon natiralis ak eksploratè renome, te fè kontribisyon enpòtan tou sou fason nou konprann relasyon ki genyen ant èt vivan yo ak anviwònman yo. Von Humboldt pa t pwopoze dirèkteman teyori evolisyon espès yo, men li te avèti syantis yo sou enpòtans anviwònman an nan fòmasyon lavi. Konsèp sa a ta vin fondasyon ekoloji ak evolisyon modèn pita.
Von Baer ak Anbriyon an
Karl Ernst von Baer (1792–1876), yon anbriyològ ris, te obsève ke anbriyon anpil espès gen resanblans frapan nan premye etap devlopman yo, anvan yo devlope an espès distenk. Sa sijere yon orijin oswa yon zansèt komen. Konpreyansyon sa a te pouse tou konsiderasyon sou relasyon ki genyen ant espès yo ak posibilite pou chanjman gradyèl.
Penutup
Anvan teyori evolisyon pa seleksyon natirèl Charles Darwin nan te parèt, anpil panse ak lide te deja devlope konsènan fenomèn evolisyon an. Malgre ke teyori pre-Darwinyen sa yo souvan manke mekanis ak tès, yo te make etap enpòtan nan long vwayaj limanite pou konprann mond natirèl la. Panse sa a te fòme fondasyon ki te pèmèt Darwin ak lòt syantis yo devlope teyori evolisyon nou konnen jodi a. Soti nan ansyen filozofi natirèl rive nan teyori transmitasyon Lamarck la, etap sa yo demontre konpleksite demand limanite pou devwale mistè lavi yo.
