Istwa Sivilizasyon Sumeryen an ak Eritaj li
Sivilizasyon Sumeryen an konsidere kòm youn nan pi ansyen e pi enfliyan nan listwa limanite. Li te devlope nan rejyon Mezopotami a (kounye a se Irak), li te jwe yon wòl enpòtan nan devlopman kilti, teknoloji ak gouvènman ki kontinye enfliyanse nou jodi a.
Kòmansman lavi Sumeryen an
Sivilizasyon Sumeryen an te kòmanse parèt bò 4500 anvan Jezikri nan vale rivyè Tig ak Lefrat yo. Rejyon sa a, ke yo rekonèt kòm Mezopotami, te bay yon tè fètil ideyal pou agrikilti. Sumeryen yo pa t sèl sivilizasyon ki te pwospere nan Mezopotami, men yo te premye moun ki te devlope vil konplèks ak avanse. Kòmansman lavi Sumeryen an make pa etablisman plizyè vil byen bonè, tankou Eridu, Ur, Uruk, ak Lagash.
Estrikti Sosyal ak Politik
Sumer te konnen pou estrikti sosyal ak politik konplèks li. Yo te gen yon yerachi sosyal klè, ak yon wa oswa yon chèf anlè, ki te swiv pa nòb, machann, atizan, kiltivatè ak esklav. Wa sumeryen yo te souvan dekri kòm reprezantan dye yo sou Latè, kidonk sa te ajoute lejitimite nan gouvènman yo.
Sistèm politik Sumeryen an te karakterize pa vil endepandan ki souvan te goumen youn ak lòt pou pouvwa ak kontwòl tè fètil. Chak nan vil sa yo te gen pwòp dye patron li, sa ki te mennen nan aparisyon gwo tanp nou konnen kòm zigourat yo.
Relijyon ak Mitoloji
Kwayans Sumeryen yo te enfliyanse anpil pa mitoloji ak yon panteyon dye. Yo te kwè ke dye sa yo te kontwole tout aspè nan lavi, soti nan fètilite tè a rive nan fenomèn natirèl tankou inondasyon. Kèk nan gwo dye nan mitoloji Sumeryen yo enkli An (dye syèl la), Enlil (dye van ak lè a), Inanna (deyès lanmou ak lagè), ak Enki (dye dlo ak sajès).
Sumeryen yo te pyonye nan kreye youn nan sistèm relijye ki pi estriktire ak enfliyan yo. Louwanj ak priyè pou dye yo te ekri sou fòm im ak powèm, anpil ladan yo toujou egziste nan ekriti kuneifòm sou tablèt ajil.
Ekriti ak Edikasyon
Youn nan pi gwo reyalizasyon sivilizasyon sumeryen an se te kreyasyon yon sistèm ekriti yo rele kineyifòm. Ekriti kineyifòm sa a, ki te itilize pou premye fwa ozanviwon 3400 anvan Jezikri, te pèmèt anrejistreman istorik, administratif ak literè. Envansyon sa a te enfliyanse anpil devlopman ekriti atravè lemond.
Sumer te gen yon sistèm edikasyon byen devlope tou, kote timoun yo (sitou moun ki soti nan fanmi rich) te aprann li ak ekri nan enstitisyon yo te rele 'edubba', oubyen kay tablèt. Yo te etidye matematik, astwonomi ak lalwa tou, tout bagay sa yo te poze fondasyon pou anpil sivilizasyon pita.
Reyalizasyon nan Teknoloji ak Syans
Sivilizasyon Sumeryen an renome pou inovasyon teknolojik li yo. Youn nan envansyon ki pi enpòtan yo se te wou a, yo te itilize l dabò pou fè potri epi pita pou transpò. Itilizasyon ajil pou kreye tablèt ekriti te yon lòt envansyon remakab, ki te pèmèt anrejistreman enfòmasyon pou premye fwa nan listwa limanite.
Anplis de sa, Sumeryen yo te devlope yon sistèm irigasyon konplèks pou jere dlo rivyè Tig ak Efrat yo pou ogmante pwodiksyon agrikòl yo. Yo te devlope tou yon kalandriye ki te vin baz pou kalandriye modèn nan epi yo te posede yon konesans ase avanse nan astwonomi ak matematik.
Atizay ak Achitekti
Sumer te rich tou nan atizay ak achitekti. Ziggurat yo se pi bèl egzanp achitekti monimantal Sumeryen an. Estrikti sa yo reprezante yon eritaj vas, ki sèvi kòm tanp ak sant administratif pou gwo vil Sumeryen yo. Anplis de sa, eskilti ak skultur yo montre yon nivo detay ak presizyon enpresyonan, jan yo wè sa nan atifak tankou mask Warka a ak estati Gudea a.
Lalwa ak Moral
Kòd Hammurabi a souvan konsidere kòm youn nan pi ansyen sistèm legal ekri nan mond lan, byenke an reyalite li soti nan Babilòn. Sepandan, sous sumeryen yo endike ke lwa ekri pi bonè yo te ka egziste la, ki te reglemante divès aspè nan lavi chak jou, soti nan komès rive nan maryaj.
Eritaj ak Enfliyans
Enfliyans sivilizasyon Sumeryen an te dire lontan apre yo menm te disparèt nan listwa. Akadyen yo te konkeri yo bò ane 2334 anvan Jezikri, men konkeran yo te adopte anpil nan kilti ak konesans yo epi yo te konsève yo nan sivilizasyon Babilonyen ak Asiryen ki te vin apre yo.
Prèv fizik eritaj sa a ka wè nan divès fòm atifak akeyolojik, tankou yon seri tablèt ajil kineyifòm, estati, ak rwin zigourat yo. Yo te jwenn atifak sa yo pandan fouyman modèn nan sit akeyolojik enpòtan tankou Uruk, Ur, ak Nippur.
Siksè Sumeryen yo nan agrikilti, komès, ekriti ak syans te jwe yon wòl vital nan devlopman vas sivilizasyon Mezopotamyen an e, pa ekstansyon, nan devlopman paradigme sivilizasyon atravè lemond.
Konklizyon
Antanke youn nan premye sivilizasyon nan mond lan, Sumeryen yo te poze anpil fondasyon pou lavi modèn. Atravè inovasyon nan ekriti, lalwa, relijyon ak teknoloji, yo te kite yon eritaj dirab pou limanite. Pandan ke sivilizasyon an li menm te ka disparèt plizyè syèk de sa, enfliyans li santi nan aspè enpòtan nan kilti ak teknoloji nou jwi jodi a.
Konprann ak apresye sivilizasyon Sumeryen an pa sèlman enpòtan pou listwa, men tou li bay yon apèsi sou kijan limanite te avanse e tras pwogrè sa yo toujou enspire nou jodi a.
