Istwa konfli Izrayèl-Palestinyen an
Pendahuluan
Istwa konfli Izrayèl-Palestinyen an se youn nan konfli ki pi konplèks e ki dire lontan nan mond modèn nan. Depi konfli entèrelijye, ansyen anpi, kolonyalis, rive nan lit pou Tè Sent lan, chak faktè te jwe yon wòl nan fòme konfli sa a, ki dire plis pase yon syèk. Atik sa a pral prezante rasin istorik konfli a, devlopman kle yo sou tan, ak enpak li sou lòd entènasyonal la.
Kontèks istorik
Konfli Izrayèl-Palestinyen an santre nan rejyon Mwayen Oryan an ke yo rekonèt kòm Palestin. Rejyon sa a, kote ki gen sit sakre pou Jidayis, Krisyanis ak Islam, anglobe eta Izrayèl aktyèl la ak teritwa Palestinyen yo (Rivaj Cisjòdani ak Band Gaza).
Ansyen Palestin rive nan epòk Otoman an
Nan tan lontan, rejyon sa a te konnen kòm Kanaran epi pita plizyè anpi te dirije l, tankou Ejip, Asiri, Babilòn, Pès ak Lagrès sou Aleksann Legran. Jwif yo te konsidere rejyon sa a kòm Tè Pwomiz, dapre tradisyon ak ekriti yo. Nan premye syèk AD, Anpi Women an te mete pifò nan popilasyon jwif la deyò oswa detwi apre yon gwo revòlt.
Pandan plizyè syèk, rejyon an te chanje men, soti nan men Women pou rive nan men Bizanten, epi apre sa nan men Mizilman apati 7yèm syèk la. Nan 16yèm syèk la, rejyon an te vin fè pati Anpi Otoman an epi li te rete anba dominasyon Otoman jiska Premye Gè Mondyal la.
Epòk Kolonyalis la ak Monte Nasyonalis la
Nan fen 19yèm syèk la, nasyonalis jwif modèn nan te parèt sou fòm Siyonis, yon mouvman dirije pa Theodor Herzl. Siyonis te vize etabli yon eta jwif nan Palestin an repons a ogmantasyon antisemitism nan Ewòp. Pandan menm peryòd la, nasyonalis arab la te kòmanse devlope tou kòm yon fòm rezistans kont dominasyon Otoman an epi, pita, manda Ewopeyen an.
Apre defèt Anpi Otoman an nan Premye Gè Mondyal la, Lig Nasyon yo te bay Grann Bretay Manda Palestin nan lane 1920. Okòmansman, Grann Bretay te sipòte pwopozisyon pou yon eta jwif anba Deklarasyon Balfour 1917 la, men tansyon ant kominote jwif ak arab yo te ogmante pandan imigrasyon jwif nan Palestin anba manda britanik la te ogmante.
Peryòd Manda Britanik la ak Tansyon k ap Monte yo
Nan ane ki pase ant de gè mondyal yo, tansyon ant kominote jwif ak arab yo nan Palestin te ogmante. Arab palestinyen yo te santi yo majinalize pa ogmantasyon imigrasyon jwif yo ak pa politik britanik yo te konsidere kòm favorab pou Siyonis yo. Sa te mennen nan afwontman san tankou revòlt arab 1936-1939 la.
Apre Dezyèm Gè Mondyal la, avèk ogmantasyon konsyantizasyon mondyal sou sitiyasyon difisil jwif yo pandan Olokòs la, sipò entènasyonal pou etablisman yon eta jwif te ogmante. An 1947, Nasyonzini (ONU) te pwopoze Plan Patisyon pou Palestin, ki te prevwa divize teritwa a an eta jwif ak arab, avèk Jerizalèm kòm yon vil entènasyonal. Kominote jwif la te aksepte plan sa a, men kominote arab la te rejte li.
Premye jou konfli a: 1948–1967
Nan dat 14 me 1948, Konsèy Nasyonal Jwif la te deklare etablisman Eta Izrayèl la. Nan jou ki te vin apre a, eta arab vwazen yo te atake, sa ki te kòmanse Lagè Arab-Izrayelyen an 1948. Lagè a te fini an 1949 avèk yon armistis, men san yon trete lapè. Izrayèl te genyen plis teritwa pase sa ki te pwopoze nan plan Nasyonzini an, pandan ke peyi Lejip te pran Gaza a epi lòt bò larivyè Jouden te pran kontwòl Cisjòdani ak Jerizalèm Lès.
Konfli a te kontinye ak lagè ki te vin apre yo tankou Kriz Suez an 1956, Lagè Sis Jou an 1967, ak Lagè Yom Kippur an 1973. Pandan Lagè Sis Jou a, Izrayèl te pran Gaza, Cisjordanie, Plato Golan yo, ak Penensil Sinayi a. Konkèt sa yo te ogmante konpleksite konfli a epi yo te pwovoke rezistans nan men popilasyon palestinyen an ak kominote entènasyonal la.
Mouvman Palestinyen an ak Intifada a
Apre Lagè Sis Jou a, mouvman rezistans palestinyen an te vin pi kowòdone avèk fòmasyon Òganizasyon Liberasyon Palestin (OLP) an 1964. OLP a, sou lidèchip Yasser Arafat, te angaje l pou etabli yon eta palestinyen atravè lit ame.
Nan fen ane 1980 yo ak ane 1990 yo, rezistans palestinyen an te rive nan pik li avèk eklatman Premye Intifada a (1987–1993). Intifada sa a te make pa afwontman ak manifestasyon mas kont okipasyon Izrayelyen an. Premye Intifada a te fini avèk Akò Oslo yo an 1993, ki te akòde yon otonomi limite bay Otorite Palestinyen an nan kèk pati nan Cisjòdani ak Gaza. Sepandan, pwosesis lapè sa a te rankontre anpil obstak epi li pa t mennen nan etablisman yon eta palestinyen endepandan.
Dezyèm Intifada a ak obstak nan pwosesis lapè a
Echèk Akò Oslo yo te deklanche Dezyèm Intifada a soti nan lane 2000 rive 2005, ki te pi brital toujou, ak anpil viktim sou tou de bò yo. Konfwontasyon sa a te deteryore relasyon ant Izrayèl ak Palestin plis toujou. Izrayèl te kòmanse bati Miray Separasyon an atravè Cisjordanie, ke li te deklare se te pou rezon sekirite men li te kritike kòm yon fòm aneksasyon de facto nan teritwa palestinyen an.
Efò diplomatik ak enpas
Te gen plizyè tantativ pou reyalize lapè depi Dezyèm Intifada a, tankou somè Camp David an 2000, inisyativ plizyè peyi te fè, ak pwopozisyon tankou Plan Aksyon pou Lapè ke Katèt Mwayen Oryan an (Etazini, Nasyonzini, Inyon Ewopeyen ak Larisi) te ekri. Sepandan, tout efò sa yo te bloke akòz gwo mefyans ak diferans fondamantal sou pwoblèm santral tankou fwontyè final yo, estati Jerizalèm, dwa refijye palestinyen yo pou yo retounen, ak koloni Izrayelyen yo nan Cisjòdani.
Konklizyon
Istwa konfli Izrayèl-Palestinyen an se yon vwayaj long plen ak lagè, lit ak rezistans ki kontinye jouk jounen jodi a. Konfli sa a konplèks epi li enplike anpil faktè, soti nan listwa ansyen, kolonyalis, relijyon, politik nasyonal ak entènasyonal, rive nan enterè pèsonèl ak kolektif.
Yon solisyon pou konfli sa a rete difisil pou jwenn, men efò diplomatik ak dyalòg ant tou de pati yo nesesè pou jwenn yon solisyon jis e pasifik. Se sèlman lè kominote entènasyonal la konprann istwa ak rasin pwoblèm nan ke li ka ede Izrayèl ak Palestin reyalize yon vrè lapè.
