Kijan dezè yo fòme selon jewografi
Souvan yo imajine dezè yo kòm gwo etandi sab ki cho, arid. Sepandan, nan jewografi, dezè pa toujou sinonim ak sab, epi yo pa toujou cho. Gen dezè wòch, dezè gravye, e menm dezè frèt, kouvri ak nèj. Kle pou konprann dezè yo se yon sèl bagay: sechrès. An jeneral, yon dezè se yon zòn ki resevwa trè ti lapli—anjeneral mwens pase anviwon 250 mm pa ane—kidonk evaporasyon souvan depase kantite dlo ki antre a. Alò, kijan zòn tankou sa yo fòme? Jewografi eksplike fòmasyon dezè a atravè yon konbinezon pwosesis atmosferik, pozisyon jewografik, fòm tè, kouran oseyanik, ak istwa jeolojik.
1. Dezè kòm rezilta dezekilib dlo
Nan jewografi fizik, fòmasyon dezè lye ak konsèp balans idrik. Yon zòn vin tounen yon dezè lè dlo ki disponib nan lapli oswa lòt sous pa kapab konpanse dlo ki pèdi nan evaporasyon ak transpirasyon. Pandan yon bon bout tan (plizyè dizèn rive plizyè milye ane), vejetasyon vin mens, tè a pèdi imidite, epi pwosesis jeomòfolojik tipik rejyon arid yo kòmanse domine. Nan lòt mo, dezè yo fòme pa paske pa gen dlo ditou, men paske klima a ak peyizaj la fè li difisil pou dlo rete.
2. Wòl sikilasyon atmosferik mondyal la: senti presyon wo subtropikal la
Youn nan prensipal kòz fòmasyon dezè atravè lemond se modèl sikilasyon lè mondyal la. Anpil gwo dezè sitiye alantou latitid 20°–30° N/S, tankou Sahara, Arabi, ak santral Ostrali. Rejyon sa yo anba enfliyans sentiwon presyon subtropikal ki asosye ak selil Hadley la.
Mekanis lan se jan sa a:
– Toupre ekwatè a, solèy la ap chofe anpil, sa ki fè lè a monte (konveksyon) epi li fòme nyaj ak gwo lapli.
– Lè ki pèdi vapè dlo a deplase nan direksyon subtropik yo nan kouch siperyè atmosfè a.
– Nan zòn subtropikal yo, lè a desann (afesman). Pandan lè a ap desann, li chofe adyabatikman epi li vin pi sèk.
– Lè cho ak sèk sa a anpeche fòmasyon nyaj, kidonk lapli ra.
Se rezon jewografik sa a ki fè anpil gwo dezè fòme yon "sentiwon" otou subtropik yo.
3. Enfliyans kouran oseyanik frèt yo: dezè kotyè ki gen bwouya
Anpil dezè sitiye sou bò lwès kontinan yo, tankou dezè Atacama nan Chili ak dezè Namib nan lwès Afrik. Rejyon sa yo enfliyanse pa kouran oseyan frèt (tankou kouran Humboldt ak kouran Benguela). Kouran oseyan frèt yo refwadi lè a anlè sifas lanmè a, sa ki lakòz:
– Evaporasyon ki soti nan lanmè a diminye.
– Lè a vin estab (envèsyon tanperati) epi li gen difikilte pou monte pou fòme nyaj lapli.
– Souvan gen bwouya oswa nyaj ba ki fòme olye de lapli.
Kòm rezilta, zòn kotyè yo ka vin trè sèk malgre yo toupre oseyan an. Atacama a menm rekonèt kòm youn nan kote ki pi sèk sou Latè, ak kèk kote ki prèske pa resevwa lapli pandan plizyè ane.
4. Lonbray lapli: dezè dèyè mòn yo
Faktè peyizaj yo enpòtan anpil tou. Dezè ka fòme akòz fenomèn lonbray lapli a. Lè mas lè imid yo deplase nan direksyon mòn yo:
– Lè a oblije monte, refwadi, apresa kondanse epi tonbe sou fòm lapli sou bò van an ap soufle a.
– Apre ou fin pase pik la, lè a desann sou bò dèyè a (sou bò solèy leve), li chofe epi li vin sèk.
– Zòn ki nan dèyè mòn yo resevwa mwens lapli.
Kèk egzanp gen ladan rejyon sèk ki dèyè mòn Andes yo (yon pati nan Patagoni), oubyen rejyon sèk ki dèyè Sierra Nevada, ki kontribye nan kondisyon semi-arid rive dezè nan kèk pati nan Etazini. Mekanis sa a demontre ke dezè ka fòme menm deyò zòn subtropikal yo, depi baryè topografik anpeche rezèv vapè dlo.
5. Dezè kontinantal: lwen sous vapè dlo
Gen kèk dezè ki fòme paske yo trè lwen lanmè a, sa vle di mas lè ki rive la yo deja pèdi pifò imidite yo. Gwo kontinan enteryè yo gen tandans gen ti lapli, sitou si mouvman lè ki soti nan lanmè a bloke pa mòn oswa sèten modèl van.
Dezè Gobi a nan Azi se yon egzanp yon rejyon arid ki enfliyanse pa distans ak lanmè a ak topografi rejyonal la. Anplis de sa, enteryè kontinantal yo tipikman fè eksperyans gwo varyasyon tanperati: jou cho ak nwit trè frèt akòz mank vapè dlo ak nyaj, ki tipikman ede kenbe chalè.
6. Dezè frèt: sechrès nan zòn ki gen tanperati ki ba
Nan jewografi, dezè yo gen ladan yo tou dezè frèt. Yo souvan rele Antatik pi gwo dezè sou Latè paske li resevwa trè ti presipitasyon (sitou nèj). Poukisa rejyon frèt yo ka vin dezè?
Paske lè frèt pa ka kenbe anpil vapè dlo, rezilta a se:
– Nyaj yo ak presipitasyon yo limite.
- Imidite atmosferik ki ba.
– Lanèj pa tonbe anpil, byenke glas ka akimile paske tanperati ki ba anpil yo fonn dousman.
Ou jwenn dezè frèt tou nan sèten altitid oswa latitid ki wo, tankou nan kèk pati nan Azi Santral.
7. Wòl pwosesis jeomorfolojik yo: van, ewozyon, ak fòm tè dezè yo
Yon fwa yon klima sèk etabli, pwosesis fòmasyon peyizaj dezè a vin pi dominan. De ajan prensipal yo se van ak lapli pasajè.
1. Pwosesis eolyen (van)
Van ka transpòte sab ak pousyè, sa ki fòme:
– Dèn sab divès kalite (barchan, seif, elatriye)
– Depo loess (pousyè amann) nan sèten zòn
– Ewozyon fòme tankou wòch djondjon akòz fwotman sab
2. Koule dlo epizòdik
Malgre li raman lapli, lè l tonbe, souvan li kout e li fò. Paske tè sèk la gen difikilte pou absòbe dlo byen vit, li fòme yon gwo kouran dlo ki gen fòm eskilti:
– Wadi (rivyè sezonye)
- Evantay alivyon
– Inondasyon sibit
Pwosesis sa yo fè dezè yo pa "estatik," men pito trè dinamik sou long tèm.
8. Faktè chanjman klimatik ak istwa jewolojik
Fòmasyon dezè kapab enfliyanse tou pa chanjman klimatik alontèm, swa natirèl oswa pwovoke pa moun. Pandan plizyè milye rive plizyè milyon ane, chanjman nan modèl van, deplasman kontinan yo, fluktuasyon nivo lanmè a, ak varyasyon nan òbit Latè ka transfòme yon rejyon ki te fètil yon lè an yon rejyon arid, oubyen vis vèsa. Pa egzanp, Sahara a te fè eksperyans yon peryòd "Sahara Vèt" lè li te pi imid e li te gen lak ak plis vejetasyon.
Anplis de sa, gen konsèp dezètifikasyon an, ki se pwosesis ogmantasyon kondisyon sechrès akòz yon konbinezon chanjman klimatik ak aktivite imen (deforestasyon, twòp patiraj, ak move jesyon dlo). Dezètifikasyon se pa sèl fason dezè "parèt", men li ka vin agrave sechrès ak degradasyon tè nan rejyon semi-arid yo.
Konklizyon
Selon jewografi, dezè yo fòme prensipalman akòz modèl klima ki pwodui trè ti lapli ak yon balans idrik defisitè. Faktè sa yo ka gen ladan sikilasyon atmosferik subtropikal, kouran oseyan frèt, lonbray lapli mòn, distans ak lanmè a, e menm kondisyon frèt ki limite kontni vapè dlo. Apre faktè klimatik yo kreye sechrès, pwosesis jeomorfolojik yo—sitou van ak koule dlo epizòdik—fòme karakteristik diferan peyizaj dezè a. Lè nou konprann mekanis sa yo, nou ka wè dezè yo kòm plis pase jis "kote sab", men pito sistèm jewografik ki fòme pa entèraksyon konplèks ant atmosfè a, oseyan yo ak sifas Latè a.
