### Teyori sou fòmasyon sistèm solè a
Pendahuluan
Fòmasyon Sistèm Solè a se youn nan sijè ki pi kaptivan nan astrofizik ak astwonomi. Yo pwopoze anpil teyori ak modèl pou eksplike kijan Sistèm Solè nou an te fòme apeprè 4,6 milya ane de sa. Atik sa a gen pou objaktif pou eksplore kèk nan prensipal teyori ki eksplike pwosesis sa a, ak yon anfaz patikilye sou Teyori Nebilè a, ki se modèl ki pi lajman aksepte nan kominote syantifik la kounye a.
Premye Teyori yo
Istwa devlopman teyori sou fòmasyon Sistèm Solè a kòmanse ak divès espekilasyon ak ipotèz depi nan tan lontan rive nan epòk modèn nan. Gen kèk premye opinyon ki soti nan filozofi natirèl grèk ansyen an, ki souvan espekilatif e ki pa gen baz syantifik.
Nan 18yèm syèk la, de gwo teyori te parèt. Premye a sete Teyori Katastwofis la, ke astwonòm franse Georges-Louis Leclerc, Konte de Buffon, te pwopoze. Dapre teyori sa a, Sistèm Solè a te fòme ak materyèl ki te soti lè yon gwo zetwal t ap pwoche bò jèn Solèy la.
Dezyèm teyori a, ki pi byen koni, se Teyori Laplace a (Ipotèz Nebilè), ke Pierre-Simon Laplace te popilarize. Ipotèz sa a deklare ke Sistèm Solè a te fòme apati yon nyaj gaz ak pousyè ki t ap vire, ki te tonbe anba pwòp gravite li pou fòme yon disk protoplanèt.
Teyori Nebilè (Ipotèz Nebilè)
Teyori Nebilè a se teyori ki pi lajman aksepte pou eksplike fòmasyon Sistèm Solè a. Immanuel Kant te pwopoze teyori sa a pou premye fwa an 1755 epi Laplace te devlope li plis nan fen 18yèm syèk la. Teyori sa a deklare ke Sistèm Solè a te fòme apati yon gwo nyaj gaz yo rele yon nebilez, ki konpoze prensipalman de idwojèn, elyòm, ak materyèl entèstelè.
Pwosesis fòmasyon sa a kapab divize an plizyè etap:
1. Efondreman Nebilez la:
Nebilez la te sibi yon kontraksyon gravitasyonèl, sa ki te lakòz yon nwayo dans fòme. Pwosesis sa a te pwobableman deklanche pa vag chòk ki soti nan yon supernova ki toupre, ki te egzèse plis presyon sou nebilez la.
2. Fòmasyon Disk Protoplanetè a:
Pandan nebilez la ap tonbe, li kòmanse vire pi vit akòz konsèvasyon momantòm angilè a. Gaz ak pousyè konsantre otou sant ki pi dans lan, sa ki fòme yon disk protoplanetè otou nouvo protozetwal ki fèk fòme a.
3. Fòmasyon Solèy la:
Nan sant disk la, materyèl te akimile epi chofe kontinyèlman anba presyon gravitasyonèl, sa ki te lakòz fizyon nikleyè ki finalman te fòme Solèy la. Pwosesis sa a te pran plizyè dizèn milyon ane.
4. Fòmasyon planèt yo:
Patikil pousyè ak glas ki te nan disk la te kòmanse koalese atravè yon pwosesis yo rele akresyon, sa ki te fòme planetesimal. Planesimal sa yo te fè kolizyon epi yo te koalese pou fòme protoplanèt, ki te evantyèlman vin tounen planèt. Materyèl ki pi pre Solèy la, tankou metal ak wòch, te fòme planèt terès yo: Mèki, Venis, Latè ak Mas. Nan pati ekstèn disk la, materyèl glas ak gaz te domine, sa ki te fòme planèt jeyan gaz yo: Jipitè, Satin, Iranis ak Neptin.
5. Fòmasyon Lalin nan ak Sistèm Satelit la:
Menm jan ak pwosesis fòmasyon planèt yo, satelit ak lalin yo te fòme tou apati disk materyèl ki antoure planèt jeyan yo.
6. Netwayaj Sistèm Solè:
Nan fen pwosesis fòmasyon an, van zetwal ki soti nan jèn Solèy la te soufle gaz ak pousyè ki te rete yo, li te kite planèt, lalin, astewoyid ak komèt nou konnen jodi a.
Yon lòt teyori:
Anplis teyori nebula a, gen plizyè lòt teyori yo te pwopoze pou eksplike fòmasyon Sistèm Solè a.
1. Teyori planetesimal:
Pwopoze pa Thomas Chrowder Chamberlin ak Forest Ray Moulton nan fen 19yèm syèk la, teyori sa a deklare ke planèt yo te fòme apati ti planetesimal ki te kowalize pa akresyon. Pandan ke li sanble ak Teyori Nebilè a, teyori sa a mete aksan sou wòl planetesimal yo nan fòmasyon planèt yo.
2. Ipotèz mare:
Ipotèz mare a, pwopoze pa James Jeans ak Harold Jeffreys an 1919, deklare ke Sistèm Solè a te fòme apati entèraksyon sere Solèy la ak yon lòt zetwal. Fòs mare ki soti nan zetwal ki toupre a te lakòz materyèl ki soti nan Solèy la te soti epi answit te fòme planèt yo atravè yon pwosesis akresyon.
3. Teyori kaptire:
Nan teyori sa a, Sistèm Solè a te soti nan Solèy la ki te kaptire materyèl ki soti nan yon nyaj entèstelè ki t ap pase. Materyèl sa a ki te kaptire a te fòme planèt yo. Sepandan, teyori sa a fè fas ak anpil defi pou eksplike distribisyon planèt yo ak konpozisyon yo.
Prèv Obsèvasyonèl
Depi mitan 20yèm syèk la, pwogrè nan teknoloji teleskòp ak misyon espasyal yo te bay yon pakèt nouvo enfòmasyon sou fòmasyon Sistèm Solè a. Kèk nan prèv kle ki sipòte Teyori Nebilè a enkli:
1. Disk bag pousyè ki antoure jèn zetwal yo:
Obsèvasyon disk sikonstelè oswa disk protoplanetè otou jèn zetwal yo ak teleskòp tankou Teleskòp Espasyal Hubble la koresponn byen ak prediksyon Teyori Nebilè a.
2. Izotòp radyoaktif:
Etid sou meteyorit yo revele konpozisyon izotopik ki sipòte prezans eleman lou ki te fòme nan jenerasyon zetwal pi bonè yo, sa ki sipòte senaryo ke nebilez la te kontamine pa yon supernova ki tou pre.
3. Divèsite planèt ekstrasolè yo:
Dekouvèt plizyè milye planèt ekstrasolè ak divès sistèm solè montre ke fòmasyon planèt se yon fenomèn komen nan tout galaksi nou an epi li an konfòmite ak prensip Teyori Nebilè a.
4. Distribisyon kò selès yo:
Layout planèt yo nan Sistèm Solè a ak egzistans senti asteroyid la ak senti Kuiper la konsistan avèk efè dinamik ak gravitasyonèl yo te predi pa teyori fòmasyon planèt yo.
Konklizyon
Pandan kèk syèk ki sot pase yo, konpreyansyon nou sou fòmasyon Sistèm Solè a te fè anpil pwogrè. Pandan ke anpil mistè rete, Teyori Nebilè a ofri kounye a eksplikasyon ki pi konplè a, sipòte pa obsèvasyon ak similasyon òdinatè. Avèk pwogrè nan syans ak teknoloji, nou kontinye jwenn nouvo konpreyansyon sou pwosesis konplèks ki fòme anviwònman kosmik nou an.
Kidonk, etid fòmasyon Sistèm Solè a pa sèlman ede nou konprann orijin planèt yo nan pwòp sistèm pa nou an, men tou li bay endikasyon enpòtan sou fòmasyon ak evolisyon sistèm planèt yo nan tout galaksi a, sa ki anrichi konpreyansyon nou sou plas nou nan linivè a.
