Keeb Kwm ntawm Sumerian Civilization thiab Nws Cov Cuab Yeej Cuab Tam
Kev vam meej ntawm Sumerian yog suav tias yog ib qho ntawm cov neeg laus tshaj plaws thiab muaj hwj chim tshaj plaws hauv keeb kwm tib neeg. Kev tsim kho hauv thaj av Mesopotamian (tam sim no Iraq), nws tau ua lub luag haujlwm tseem ceeb hauv kev txhim kho kab lis kev cai, thev naus laus zis, thiab tsoomfwv uas txuas ntxiv cuam tshuam rau peb niaj hnub no.
Pib ntawm Lub Neej Sumerian
Cov neeg Sumerian tau pib tshwm sim nyob ib puag ncig 4500 BC hauv Tigris thiab Euphrates River hav. Thaj chaw no, hu ua Mesopotamia, tau muab cov av zoo rau kev ua liaj ua teb. Cov Sumerians tsis yog tib lub tebchaws uas vam meej hauv Mesopotamia, tab sis lawv yog thawj tus tsim cov nroog nyuaj thiab siab heev. Qhov pib ntawm lub neej Sumerian tau cim los ntawm kev tsim ntau lub nroog thaum ntxov, xws li Eridu, Ur, Uruk, thiab Lagash.
Kev Tsim Kho Hauv Zej Zog thiab Kev Nom Kev Tswv
Cov neeg Sumer tau paub txog nws cov qauv kev sib raug zoo thiab kev nom kev tswv uas nyuaj heev. Lawv muaj ib pawg neeg hauv zej zog uas meej, nrog ib tug vaj ntxwv lossis tus kav nyob rau sab saum toj, ua raws li cov nom tswv, cov tub lag luam, cov kws ua tes ua taw, cov neeg ua liaj ua teb, thiab cov qhev. Cov vaj ntxwv Sumerian feem ntau raug piav qhia tias yog cov neeg sawv cev ntawm cov vajtswv hauv ntiaj teb, yog li ntxiv kev cai lij choj rau lawv txoj cai.
Lub tebchaws Sumerian muaj cov nroog ywj pheej uas feem ntau sib ntaus sib tua kom tau hwj chim thiab tswj hwm thaj av nplua nuj. Txhua lub nroog no muaj nws tus vajtswv uas yog tus saib xyuas, ua rau muaj cov tuam tsev loj uas peb hu ua ziggurats.
Kev Ntseeg thiab Dab Neeg
Cov kev ntseeg Sumerian tau raug cuam tshuam los ntawm dab neeg thiab cov vajtswv ntawm ntau haiv neeg. Cov vajtswv no tau ntseeg tias tswj txhua yam ntawm lub neej, txij li qhov av zoo mus txog rau tej xwm txheej ntuj tsim xws li dej nyab. Qee cov vajtswv tseem ceeb hauv Sumerian mythology suav nrog An (tus vajtswv saum ntuj), Enlil (tus vajtswv ntawm cua thiab huab cua), Inanna (tus vajtswv ntawm kev hlub thiab kev ua tsov ua rog), thiab Enki (tus vajtswv ntawm dej thiab kev txawj ntse).
Cov Sumerians yog cov thawj coj hauv kev tsim ib qho ntawm cov kev ntseeg uas muaj qauv zoo tshaj plaws thiab muaj hwj chim tshaj plaws. Cov lus qhuas thiab kev thov Vajtswv rau cov vajtswv tau sau ua cov nkauj qhuas Vajtswv thiab paj huam, ntau yam uas tseem muaj nyob hauv cov ntawv cuneiform ntawm cov ntsiav av nplaum.
Kev Sau Ntawv thiab Kev Kawm Ntawv
Ib qho ntawm cov kev ua tiav tseem ceeb tshaj plaws ntawm Sumerian kev vam meej yog kev tsim cov txheej txheem sau ntawv hu ua cuneiform. Cov ntawv cuneiform no, thawj zaug siv nyob ib puag ncig 3400 BC, tau ua rau muaj kev sau keeb kwm, kev tswj hwm, thiab kev sau ntawv. Qhov kev tsim kho no tau cuam tshuam loj heev rau kev txhim kho kev sau ntawv thoob plaws ntiaj teb.
Sumer kuj muaj ib lub tsev kawm ntawv uas tau tsim kho zoo, qhov chaw uas cov menyuam yaus (tshwj xeeb tshaj yog los ntawm cov tsev neeg nplua nuj) tau kawm nyeem ntawv thiab sau ntawv hauv cov tsev kawm ntawv hu ua 'edubba', lossis cov tsev ntsiav tshuaj. Lawv kuj tau kawm lej, hnub qub, thiab kev cai lij choj, txhua yam uas tau tsim lub hauv paus rau ntau lub tebchaws tom qab.
Cov Kev Ua Tau Zoo hauv Kev Siv Tshuab thiab Kev Tshawb Fawb
Lub tebchaws Sumerian muaj npe nrov rau nws cov kev tsim kho tshiab. Ib qho ntawm lawv cov khoom tsim tseem ceeb tshaj plaws yog lub log, thawj zaug siv los ua cov tais diav av nplaum thiab tom qab ntawd siv rau kev thauj mus los. Kev siv av nplaum los ua cov ntsiav tshuaj sau ntawv kuj yog ib qho kev tshawb pom zoo kawg nkaus, ua rau muaj kev sau cov ntaub ntawv thawj zaug hauv keeb kwm tib neeg.
Tsis tas li ntawd xwb, cov Sumerians tau tsim ib txoj kev siv dej los tswj cov dej ntawm Tigris thiab Euphrates Rivers kom ua rau cov qoob loo ntau ntxiv. Lawv kuj tau tsim ib daim ntawv qhia hnub uas tau los ua lub hauv paus rau daim ntawv qhia hnub niaj hnub no thiab muaj kev paub txog kev kawm txog hnub qub thiab lej.
Kev Kos Duab thiab Kev Tsim Vaj Tsev
Sumer kuj nplua nuj nyob rau hauv kev kos duab thiab architecture. Ziggurats yog cov piv txwv zoo tshaj plaws ntawm monumental Sumerian architecture. Cov qauv no sawv cev rau ib qho cuab yeej cuab tam loj heev, ua haujlwm ua cov tuam tsev thiab cov chaw tswj hwm rau cov nroog Sumerian loj. Ntxiv mus, lawv cov duab puab thiab carving qhia txog qib zoo kawg nkaus ntawm cov ntsiab lus thiab kev ua kom raug, raws li pom hauv cov khoom cuav zoo li lub ntsej muag Warka thiab lub pej thuam ntawm Gudea.
Kev Cai Lij Choj thiab Kev Ncaj Ncees
Hammurabi's Code feem ntau suav hais tias yog ib qho ntawm cov txheej txheem kev cai lij choj sau qub tshaj plaws hauv ntiaj teb, txawm hais tias nws tau pib hauv Babylon. Txawm li cas los xij, cov ntaub ntawv Sumerian qhia tias cov kev cai lij choj sau ua ntej tej zaum yuav muaj nyob ntawd, tswj ntau yam ntawm lub neej txhua hnub, los ntawm kev lag luam mus rau kev sib yuav.
Kev Cai thiab Kev Cuam Tshuam
Lub hwj chim ntawm Sumerian civilization kav ntev tom qab lawv tus kheej ploj ntawm theem ntawm keeb kwm. Lawv raug Akkadians kov yeej nyob ib puag ncig 2334 BC, tab sis feem ntau ntawm lawv cov kab lis kev cai thiab kev paub tau txais yuav los ntawm cov neeg kov yeej thiab khaws cia rau hauv Babylonian thiab Assyrian civilizations tom qab.
Cov pov thawj ntawm cov cuab yeej cuab tam no tuaj yeem pom hauv ntau hom khoom siv archaeological, xws li cov ntawv nplaum cuneiform, cov duab puab, thiab cov ziggurats uas puas lawm. Cov khoom siv no tau pom thaum lub sijhawm khawb av niaj hnub no ntawm cov chaw archaeological tseem ceeb xws li Uruk, Ur, thiab Nippur.
Cov Sumerian txoj kev vam meej hauv kev ua liaj ua teb, kev lag luam, kev sau ntawv, thiab kev tshawb fawb tau ua lub luag haujlwm tseem ceeb hauv kev txhim kho ntawm Mesopotamian civilization loj heev thiab, los ntawm kev nthuav dav, tus qauv ntawm kev vam meej thoob plaws ntiaj teb.
Xaus
Ua ib lub tebchaws uas muaj keeb kwm thaum ub tshaj plaws hauv ntiaj teb, cov Sumerians tau tsim ntau lub hauv paus rau lub neej niaj hnub no. Los ntawm kev tsim kho tshiab hauv kev sau ntawv, kev cai lij choj, kev ntseeg, thiab thev naus laus zis, lawv tau tso ib qho keeb kwm ntev rau tib neeg. Txawm hais tias lub tebchaws nws tus kheej tej zaum yuav ploj mus ntau pua xyoo dhau los, nws lub hwj chim tau hnov nyob rau hauv cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm kab lis kev cai thiab thev naus laus zis uas peb nyiam niaj hnub no.
Kev nkag siab thiab kev txaus siab rau Sumerian kev vam meej tsis yog tsuas yog qhov tseem ceeb rau keeb kwm xwb, tab sis kuj muab kev nkag siab txog seb tib neeg tau nce mus deb npaum li cas thiab cov cim qhia uas tseem txhawb peb niaj hnub no.