Kab lis kev cai thiab keeb kwm ntawm cov neeg Asmeskas Isdias
Lo lus "American Indian" lossis "Native Americans" txhais tau hais tias cov neeg hauv paus txawm uas tau nyob hauv North America ua ntej cov neeg European tuaj txog. Txawm hais tias feem ntau hais txog ib pawg neeg, lawv yeej muaj ntau pua pawg neeg uas muaj cov lus, kev lig kev cai, kev ntseeg, thiab txoj kev ua neej sib txawv. Txij li ntawm cov tiaj nyom loj ntawm Great Plains, cov hav zoov ntawm Sab Hnub Tuaj, cov suab puam ntawm Sab Qab Teb Hnub Poob, thiab Arctic, txhua qhov chaw ib puag ncig tau tsim nws tus kheej kab lis kev cai sib txawv. Kev nkag siab txog keeb kwm thiab kab lis kev cai ntawm cov neeg Asmeskas Indian kuj txhais tau tias kev nkag siab txog lawv lub zog, kev muaj tswv yim, thiab kev tawm tsam ntev tiv thaiv kev tswj hwm thiab kev hloov pauv lub sijhawm.
Kev Sib Txawv ntawm Haiv Neeg thiab Kev Hais Lus
Ua ntej cov neeg European sib cuag, North America tau muaj cov zej zog loj thiab me uas tau teeb tsa ua pawg neeg sib koom ua ke, cov zos, lossis cov pab pawg neeg nomadic. Qee cov pab pawg neeg uas paub zoo dua suav nrog Navajo (Diné), Cherokee, Lakota (Sioux), Apache, Iroquois (Haudenosaunee), Hopi, thiab Inuit (txawm hais tias feem ntau tham txog kev coj noj coj ua thiab thaj chaw sib cais). Lawv hais ntau hom lus, suav nrog Algonquian, Iroquoian, Siouan, Athabaskan, thiab Uto-Aztecan. Lus tsis yog tsuas yog ib txoj hauv kev sib txuas lus xwb, tab sis kuj yog lub hauv paus ntawm tus kheej, kev cai dab qhuas, thiab kev paub txog ecological uas tau dhau los ntawm ntau tiam neeg.
Txoj Kev Ua Neej thiab Kev Sib Raug Zoo nrog Xwm
Ntau haiv neeg Amelikas Ib Txwm hais txog kev sib raug zoo nrog xwm. Av, dej, tsiaj txhu, thiab nroj tsuag tsis yog tsuas yog cov khoom muaj nqis xwb tab sis kuj yog ib feem ntawm lub neej dawb huv. Hauv Great Plains, cov pab pawg neeg xws li Lakota thiab Cheyenne tau ua raws li cov nyuj qus, siv yuav luag txhua qhov ntawm cov tsiaj txhu rau zaub mov, khaub ncaws, tsev pheeb suab (tipi), thiab cov cuab yeej. Hauv Sab Qab Teb Hnub Poob, Hopi thiab Zuni tau tsim cov liaj teb pob kws thiab cov dej ntws hauv cov xwm txheej qhuav, tsim cov qauv pueblo ruaj khov los ntawm pob zeb thiab av nplaum. Lub caij no, cov pab pawg neeg Northwest Coast xws li Tlingit thiab Haida tau siv cov khoom muaj nqis hauv dej hiav txwv, tshwj xeeb tshaj yog ntses salmon, thiab tau tsim cov ntoo carving thiab totem kos duab nto moo.
Cov Txheej Txheem Kev Sib Raug Zoo thiab Kev Nom Kev Tswv
Ntau lub zej zog Asmeskas Native muaj cov txheej txheem nom tswv nyuaj. Lub koom haum Iroquois Confederacy (Haudenosaunee) feem ntau raug tham txog ua piv txwv ntawm tsoomfwv confederal raws li cov ntsiab cai ntawm kev sib tham thiab kev sawv cev. Lawv cov qauv kev sib raug zoo cuam tshuam nrog cov xeem, feem ntau yog matrilineal, qhov twg cov xeeb ntxwv thiab qee txoj cai tau dhau los ntawm niam sab. Cov poj niam kuj tau ua lub luag haujlwm tseem ceeb hauv ntau lub zej zog, suav nrog kev tswj hwm zaub mov, xaiv cov thawj coj, thiab tswj cov kab lis kev cai. Txawm li cas los xij, muaj ntau haiv neeg sib txawv: qee pawg muaj hierarchical ntau dua nrog cov thawj coj thiab cov nom tswv, thaum lwm tus muaj kev sib luag ntau dua.
Kev Ntseeg, Sab Ntsuj Plig, thiab Kev Ua Koob Tsheej
Cov kev ntseeg ntawm cov Neeg Amelikas Ib Txwm muaj ntau yam, tab sis ntau yam hais txog sab ntsuj plig uas muaj nyob hauv xwm thiab lub neej txhua hnub. Cov dab neeg txog kev tsim, cov ntsuj plig saib xyuas, thiab kev coj ua kab ke yog qhov tseem ceeb rau lub neej hauv zej zog. Ntawm thaj chaw tiaj tiaj, cov kab ke xws li Sun Seev cev ua lub cim ntawm kev txi, kev ntxuav, thiab kev rov ua dua tshiab ntawm sab ntsuj plig. Hauv Sab Qab Teb Sab Hnub Poob, Hopi kachina seev cev yog txuam nrog cov ntsuj plig nruab nrab uas coj los nag thiab sib npaug. Cov kab lig kev cai hais lus - los ntawm cov dab neeg, cov nkauj, thiab cov cim - ua haujlwm ua "cov ntaub ntawv khaws cia" uas ua kom ntseeg tau tias kev paub thiab kev coj ncaj ncees tau dhau mus yam tsis muaj ntawv sau.
Kev Ua Yeeb Yam, Kev Ua Tes Ua Taw, thiab Kev Qhia Txog Kab Lis Kev Cai
Kev kos duab hauv cov kab lis kev cai Native American tsis yog tsuas yog qhov zoo nkauj xwb tab sis kuj ua haujlwm tau zoo thiab muaj lub ntsiab lus. Navajo weaving yog lub npe nrov rau nws cov qauv geometric thiab zoo, thaum Plains beadwork ua haujlwm ua lub cim ntawm tus kheej thiab lub neej hauv zej zog. Cov tais diav hauv thaj av Pueblo muaj kev lig kev cai ntev, feem ntau dai kom zoo nkauj nrog cov qauv cuam tshuam nrog cosmology. Cov ntoo carvings thiab lub ntsej muag hauv thaj av Northwest Coast yog siv rau hauv kev ua koob tsheej thiab los lees paub keeb kwm tsev neeg. Ntau cov duab kos duab ib txwm muaj kuj ua haujlwm ua cov tsheb thauj khoom, tshwj xeeb tshaj yog thaum cov zej zog tau hloov kho rau lub kaw lus lag luam niaj hnub.
Keeb Kwm Thaum Ntxov Txog Kev Sib Txuas Lus Nrog Tebchaws Europe
Ua ntej kev tswj hwm, cov pej xeem Asmeskas Native tau kwv yees tias muaj ntau lab tus, nrog rau cov chaw nyob thiab cov lag luam sib txuas lus hauv cheeb tsam. Kev sib cuag nrog cov neeg European, uas pib thaum kawg ntawm xyoo pua 15th thiab nce ntxiv hauv cov xyoo pua tom ntej, tau coj kev hloov pauv loj heev. Ntxiv nrog rau kev tsis sib haum xeeb thiab kev tawm tsam hauv thaj chaw, qhov cuam tshuam loj tshaj plaws yog los ntawm cov kab mob xws li mob qhua pias thiab qhua pias, uas kis tau sai thiab tua ntau tus neeg ib txwm uas tsis muaj kev tiv thaiv kab mob. Tib lub sijhawm, muaj kev sib pauv khoom thiab thev naus laus zis, suav nrog tus nees, uas tau hloov pauv lub neej ntawm cov pab pawg neeg Plains, ua rau muaj kev txav mus los thiab kev ua haujlwm ntawm kev yos hav zoov bison.
Kev tswj hwm teb chaws, Cov ntawv cog lus, thiab kev yuam kom tsiv teb tsaws chaw
Thaum Tebchaws Meskas tshwm sim, nws txoj kev nthuav dav mus rau sab hnub poob ua rau muaj ntau daim ntawv cog lus thiab kev ua tsov rog nrog ntau haiv neeg. Lub xyoo pua 19th yog lub sijhawm tsaus ntuj ntawm kev yuam kom tsiv tawm. Ib qho ntawm cov neeg nto moo tshaj plaws yog "Trail of Tears" hauv xyoo 1830, thaum Cherokee thiab lwm pab pawg neeg raug yuam kom tawm ntawm lawv cov poj koob yawm txwv hauv Sab Qab Teb mus rau qhov uas tam sim no yog Oklahoma. Ntau txhiab tus neeg tuag vim kev tshaib kev nqhis, kab mob, thiab kev mus ncig tsis zoo. Ntxiv mus, cov cai tshwj tseg tau yuam kom ntau haiv neeg nyob hauv thaj chaw uas tsoomfwv tau teev tseg, feem ntau nyob deb ntawm lawv thaj av ib txwm muaj.
Cov Tsev Kawm Ntawv Sib Koom Tes thiab Kev Poob Lus Lus
Thaum kawg ntawm xyoo pua 19th thiab thaum ntxov xyoo pua 20th, cov cai tswjfwm kev sib koom ua ke tau nce ntxiv, nrog rau kev tsim cov tsev kawm ntawv rau cov menyuam yaus Native American. Hauv ntau qhov chaw, cov menyuam yaus raug cais tawm ntawm lawv tsev neeg, txwv tsis pub hais lawv cov lus ib txwm muaj, thiab raug yuam kom txais yuav cov kab lis kev cai tseem ceeb. Qhov cuam tshuam tau ntev: kev raug mob ntawm ntau tiam neeg, kev poob lus, thiab kev cuam tshuam ntawm kev sib kis kab lis kev cai. Txawm li cas los xij, txawm tias muaj kev tsim txom, ntau lub zej zog tau khaws cov kev coj noj coj ua zais cia thiab tom qab ntawd tau rov ua dua thaum cov xwm txheej kev nom kev tswv tau zoo dua.
Kev Sawv Rov Los ntawm Kev Tawm Tsam Txog Kev Cai Lij Choj thiab Kev Txhim Kho Tus Kheej
Thaum nkag mus rau nruab nrab xyoo pua 20th, cov kev tawm tsam tau tshwm sim thov kom lees paub cov cai, kev kav teb chaws, thiab kev hwm cov ntawv cog lus. Cov neeg Amelikas Ib Txwm ua haujlwm tau pom tseeb dua hauv cov teeb meem ntawm thaj av, kev kawm, thiab kev tswj hwm cov peev txheej. Ntau pab pawg neeg tau txhawb nqa tsoomfwv pab pawg neeg, tsim cov kev pab cuam rov qab hais lus, thiab tsim cov tsev khaws puav pheej thiab cov chaw kab lis kev cai. Kev paub tus kheej tam sim no tau dhau los ua qhov chaw rau kev sib tham ntawm kev lig kev cai thiab niaj hnub: qee cov tswv cuab hauv pab pawg neeg nyob hauv thaj chaw tshwj tseg, lwm tus nyob hauv nroog, tab sis tseem txuas nrog los ntawm zej zog, kev ua koob tsheej, thiab tsev neeg sib txuas lus.
Kev Cai Lij Choj ntawm Cov Neeg Asmeskas Indian hauv Lub Caij Nyoog Niaj Hnub No
Niaj hnub no, cov pab pawg neeg Amelikas Ib Txwm ntsib ob qho kev cov nyom thiab cov cib fim. Cov kev cov nyom no suav nrog kev txom nyem ntawm cov qauv, kev nkag mus rau kev kho mob, thiab kev tsis sib haum xeeb ntawm thaj av nrog kev lag luam. Txawm li cas los xij, muaj kev rov ua dua tshiab ntawm kab lis kev cai los ntawm kev qhia lus, kev kos duab niaj hnub no, zaj duab xis, suab paj nruag, thiab cov ntawv sau los ntawm cov kws kos duab Ib Txwm. Ntau lub zej zog rov lees paub lub tswv yim ntawm kev tswj hwm - txoj cai los tswj hwm cov teeb meem sab hauv, tswj hwm cov kab lis kev cai, thiab txiav txim siab qhov kev coj ntawm kev txhim kho. Cov kev kawm niaj hnub no thiab thev naus laus zis kuj tseem siv los sau cov dab neeg, rov qab kho cov lus, thiab tshaj tawm cov kev paub keeb kwm los ntawm kev xav ntawm Ib Txwm.
Kev kaw
Cov kab lis kev cai thiab keeb kwm ntawm cov neeg Amelikas ib txwm yog cov dab neeg ntawm ntau haiv neeg, nyob ze rau xwm, thiab muaj lub zog tiv thaiv kev nyuaj siab ntawm kev tswj hwm thiab kev niaj hnub. Lawv tsis yog "cov khoom qub txeeg qub teg," tab sis yog cov zej zog uas muaj sia nyob, hloov pauv tas li, thiab pab txhawb rau kab lis kev cai thoob ntiaj teb. Kev nkag siab txog lawv yog kev nkag siab tias North America tau tsim los ntawm ntau haiv neeg uas muaj keeb kwm ntev, thiab tias kev ncaj ncees keeb kwm tsuas yog ua tau los ntawm kev lees paub, kev hwm cov cai, thiab qhov chaw rau cov neeg Amelikas ib txwm qhia lawv cov dab neeg hauv lawv lub suab.