Lub Caij Nyoog ntawm Colonialism hauv Asia thiab Nws Qhov Cuam Tshuam
Kev tswj kav teb chaws hauv teb chaws Es Xias yog ib qho ntawm cov tshooj tseem ceeb tshaj plaws hauv keeb kwm ntiaj teb niaj hnub no. Txij li thaum xyoo pua 16th mus txog rau nruab nrab xyoo pua 20th, feem ntau ntawm teb chaws Es Xias tau raug cov teb chaws Europe tswj, tswj hwm, thiab siv tsis raug, tom qab ntawd Nyiv Pooj thaum ntxov xyoo pua 20th. Kev tswj kav teb chaws tsis yog tsuas yog kev ua tub rog lossis kev hloov pauv ntawm cov thawj coj xwb; nws tau hloov kho kev lag luam, cov qauv kev sib raug zoo, kev kawm, kab lis kev cai, thiab txawm tias cov ciam teb ntawm cov teb chaws uas peb paub niaj hnub no. Kev nkag siab txog lub sijhawm ntawm kev tswj hwm teb chaws hauv teb chaws Es Xias txhais tau tias kev nkag siab txog cov hauv paus ntawm ntau yam teeb meem niaj hnub no: kev tsis sib luag ntawm kev lag luam, kev tsis sib haum xeeb ntawm ciam teb, kev nom kev tswv ntawm tus kheej, thiab kev hloov pauv ntawm kev txhim kho tom qab kev ywj pheej.
Keeb kwm yav dhau los ntawm kev tshwm sim ntawm kev tswj hwm hauv tebchaws Es Xias
Lub nthwv dej ntawm kev tswj hwm European hauv Asia tau pib nrog kev nthuav dav ntawm Portuguese thiab Spanish hauv hiav txwv hauv xyoo pua 15th thiab 16th. Nws lub zog tseem ceeb feem ntau yog sau los ntawm "peb Gs": Kub (kev nplua nuj), Lub yeeb koob (lub yeeb koob), thiab Txoj Moo Zoo (kev nthuav dav ntawm kev ntseeg). Txawm li cas los xij, ib qho tseem ceeb dua yog qhov kev xav tau ntawm kev lag luam European rau cov khoom lag luam Asian, tshwj xeeb tshaj yog cov txuj lom xws li cloves, nutmeg, thiab kua txob, nrog rau silk thiab tshuaj yej. Raws li kev lag luam hla av mus rau Asia tau dhau los ua qhov nyuaj thiab kim, cov neeg European nrhiav kev hla dej hiav txwv ncaj qha los hla cov neeg nruab nrab thiab tswj cov chaw tsim khoom.
Tom qab ntawd, cov Dutch thiab Askiv tau tshwm sim los ua lub hwj chim kav teb chaws uas muaj kev teeb tsa zoo dua los ntawm cov tuam txhab lag luam xws li VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie) thiab EIC (East India Company). Cov tuam txhab no tsis yog cov tub luam xwb; lawv tswj hwm cov tub rog, ua cov ntawv cog lus nom tswv, sau se, thiab txawm tias ua tsov rog. Kev kav teb chaws tau hloov zuj zus los ntawm kev lag luam mus rau kev tswj hwm thaj chaw.
Lub hwj chim thiab thaj chaw ntawm colonial
Cov teb chaws Es Xias tau ntsib kev tswj hwm hauv ntau hom, nyob ntawm lub hwj chim tswj hwm thiab cov xwm txheej hauv zos.
1. Tebchaws Askiv tau tswj hwm thaj chaw loj xws li Is Nrias teb (suav nrog Pakistan niaj hnub no thiab Bangladesh), Burma/Myanmar, Malaya, Hong Kong, thiab muaj kev cuam tshuam loj heev hauv Persian Gulf nrog rau kev sib txuas lus lag luam dav dav.
2. Cov Dutch tau kav lub tebchaws (niaj hnub Indonesia), tsim kom muaj kev lag luam cog qoob loo ntev thiab kev tswj hwm colonial.
3. Fabkis tswj hwm Indochina: Nyab Laj, Nplog, thiab Cambodia.
4. Cov Portuguese muaj cov chaw tseem ceeb xws li Goa (Is Nrias teb), Macau (Tuam Tshoj), East Timor, thiab Malacca (txawm hais tias tom qab ntawd raug ntes).
5. Spain tswj hwm Philippines txog rau thaum xaus ntawm lub xyoo pua 19th ua ntej raug hloov los ntawm Tebchaws Meskas.
6. Lavxias teb sab tau nthuav dav mus rau Central Asia, Siberia, thiab Pacific, tsim ib qho qauv ntawm kev tswj hwm uas txawv ntawm kev tswj hwm hauv dej hiav txwv ntawm Western European.
7. Nyiv Pooj, tshwj xeeb tshaj yog txij li lub sijhawm Meiji, tau dhau los ua lub tebchaws muaj hwj chim uas tswj hwm Kauslim Teb, Taiwan, thiab qee qhov ntawm Suav teb, tom qab ntawd tau nyob hauv Southeast Asia thaum Tsov Rog Thoob Ntiaj Teb Zaum Ob.
Qhov kev sib txawv no qhia tau hais tias kev tswj hwm hauv tebchaws Es Xias tsis yog ib qho kev paub dhau los, tab sis yog ib lub network ntawm cov kev paub sib txuas los ntawm kev lag luam thoob ntiaj teb thiab kev sib tw hwj chim.
Kev Cuam Tshuam Txog Kev Lag Luam: Kev Yuam Kom Muaj Kev Koom Ua Ke Thiab Kev Siv Tsis Zoo
Qhov cuam tshuam pom tseeb tshaj plaws ntawm kev tswj hwm teb chaws tau pom hauv kev hloov pauv kev lag luam. Ntau thaj chaw Es Xias tau koom ua ke rau hauv kev lag luam thoob ntiaj teb ua cov neeg muab khoom siv raw thiab kev ua lag luam rau cov khoom tiav European. Tus qauv no ua rau muaj kev lag luam rho tawm: kev nplua nuj tau rho tawm ntawm cov teb chaws los txhawb kev lag luam thiab kev nyiaj txiag hauv cov teb chaws uas tswj hwm teb chaws.
Nyob rau ntau qhov chaw, cov txheej txheem ua liaj ua teb loj xws li kab tsib, kas fes, tshuaj yej, roj hmab, paj rwb, thiab tshuaj yeeb tau tshwm sim, feem ntau hloov chaw ua liaj ua teb kom muaj sia nyob. Piv txwv li, hauv Indonesia, cov cai xws li kev yuam kom cog qoob loo hauv xyoo pua 19th tau yuam cov neeg ua liaj ua teb kom cog cov khoom xa tawm. Hauv Is Nrias teb, kev lag luam textile hauv zos tau qaug zog los ntawm cov cai lag luam colonial uas nyiam cov khoom lag luam British. Yog li ntawd, qee qhov ntawm thaj av tau ntsib kev tsis muaj kev lag luam, kev vam khom rau kev xa tawm, thiab kev tsis muaj zog rau kev kub ntxhov thoob ntiaj teb.
Txawm li cas los xij, kev tswj hwm teb chaws kuj tau coj cov khoom siv xws li chaw nres nkoj, tsheb ciav hlau, txoj kev, thiab cov kab xov tooj. Nws yog ib qho tseem ceeb uas yuav tsum nco ntsoov tias cov kev txhim kho no feem ntau yog tsim los rau kev rho tawm: thauj cov khoom los ntawm thaj chaw tsim khoom mus rau chaw nres nkoj, es tsis yog rau kev faib khoom muaj nqis sib npaug. Lawv qhov cuam tshuam rau cov zej zog hauv zos yog qhov tsis meej: kev hloov kho lub cev tau tshwm sim, tab sis cov txiaj ntsig kev lag luam feem ntau mus rau cov neeg tseem ceeb hauv zos lossis cov tuam txhab txawv teb chaws.
Kev Cuam Tshuam Hauv Zej Zog: Kev Sib Cais Tshiab thiab Kev Txav Mus Los
Kev tswj hwm kav teb chaws tau hloov pauv lub neej hauv teb chaws Es Xias. Ntau lub tseem fwv kav teb chaws tau siv kev faib haiv neeg thiab pawg neeg uas cuam tshuam rau kev nkag mus rau kev kawm, kev ua haujlwm, thiab txoj cai. Hauv qee qhov chaw, qee pawg neeg tau muab lub luag haujlwm tshwj xeeb rau kev lag luam - piv txwv li, ua tus neeg nruab nrab - uas tom qab ntawd ua rau muaj kev kub ntxhov hauv zej zog mus sij hawm ntev.
Kev tswj hwm teb chaws kuj tau txhawb nqa kev loj hlob hauv nroog: cov nroog chaw nres nkoj thiab cov chaw tswj hwm tau loj hlob sai. Lub caij no, kev siv zog ua haujlwm tau tshwm sim los ntawm kev yuam ua haujlwm, daim ntawv cog lus ua haujlwm, thiab kev tsiv teb tsaws chaw loj. Kev ntws ntawm cov neeg ua haujlwm los ntawm Is Nrias teb thiab Tuam Tshoj mus rau Sab Qab Teb Es Xias - rau kev cog qoob loo thiab kev khawb av - tau tsim ib qho kev sib cais ntawm cov pej xeem uas tseem cuam tshuam rau kev nom kev tswv ntawm tus kheej niaj hnub no.
Kev Cuam Tshuam Txog Kev Nom Kev Tswv: Kev Ua Haujlwm Niaj Hnub Nim No thiab Cov Noob ntawm Kev Hlub Tebchaws
Hauv kev nom kev tswv, kev tswj hwm teb chaws tau qhia txog tus qauv niaj hnub ntawm lub xeev: kev tswj hwm hauv nruab nrab, kev suav pej xeem, kev them se, thiab kev cai lij choj sau. Txawm hais tias feem ntau yog kev tsim txom, cov qauv no tom qab ntawd yuav dhau los ua lub hauv paus ntawm cov xeev tom qab kev tswj hwm. Hauv qee thaj chaw, kev tswj hwm teb chaws siv kev faib thiab kev tswj hwm los ntawm cov thawj coj hauv zos, lub nceeg vaj, lossis cov neeg tseem ceeb ib txwm muaj, yog li ua rau kev tawm tsam ua ke tsis muaj zog.
Qhov txawv txav yog, kev tswj hwm teb chaws tau ua rau muaj kev hlub teb chaws niaj hnub no. Kev kawm ntawv hauv teb chaws tau tsim ib pawg neeg kawm ntawv uas paub txog cov tswv yim ntawm kev ywj pheej, kev sib koom ua ke, thiab kev txiav txim siab rau tus kheej. Cov xov xwm, cov koom haum hauv zej zog, thiab cov tog nom tswv tau vam meej. Ntau yam kev tawm tsam tau tshwm sim: Indian National Congress, Indonesian independence movement, Vietnamese nationalism, thiab txawm tias Suav teb kev tawm tsam, uas kuj tau txhawb nqa los ntawm kev nyuaj siab ntawm txawv teb chaws. Qhov kev hlub teb chaws no thaum kawg tau ua rau muaj kev ywj pheej loj tom qab Tsov Rog Thoob Ntiaj Teb Zaum Ob.
Kev Cuam Tshuam ntawm Kab Lis Kev Cai thiab Kev Kawm: Kev Sib Xyaws thiab Kev Poob
Kev tswj hwm teb chaws tau cuam tshuam rau cov lus, kev kawm, kev ntseeg, thiab kev xav ntawm zej zog. Hauv qee lub teb chaws, cov lus ntawm tus neeg tswj hwm teb chaws tau dhau los ua cov lus ntawm kev tswj hwm thiab kev kawm qib siab. Qhov no qhib kev nkag mus rau kev tshawb fawb niaj hnub, tab sis tib lub sijhawm ua rau muaj kev tso tseg ntawm cov lus hauv zos thiab cov kab lis kev cai ntawm kev txawj ntse.
Kev kawm ntawv thaum ub feem ntau yog xaiv cov neeg ua haujlwm qis los txhawb nqa kev tswj hwm, es tsis yog tsim kom muaj peev xwm ntawm lub zej zog dav dua. Hauv thaj chaw kab lis kev cai, muaj kev sib xyaw ua ke - kev sib xyaw ntawm cov qauv vaj tsev, cov ntaub ntawv, thiab cov kev lis kev cai - tab sis kuj muaj kev noj nyiaj txiag: kev tub sab nyiag cov khoom qub, kev tsis quav ntsej txog cov cuab yeej cuab tam hauv zos, thiab kev tsim cov nqi tshwj xeeb.
Qhov Cuam Tshuam ntawm Ciam Teb thiab Kev Tsis Sib Haum Xeeb
Ib qho ntawm cov keeb kwm nyuaj tshaj plaws yog kev tsim cov ciam teb. Ntau ciam teb niaj hnub no hauv Es Xias yog qhov tshwm sim ntawm kev sib tham txog kev tswj hwm uas tsis tau xav txog cov haiv neeg hauv zos, cov lus, lossis keeb kwm. Qhov no tau ua rau muaj kev tsis sib haum xeeb: kev tsis sib haum xeeb ntawm ciam teb, kev sib cais, lossis kev sib cav sib ceg ntawm tus kheej. Piv txwv li, kev faib ntawm Is Nrias teb thiab Pakistan hauv xyoo 1947 qhia txog kev hloov pauv ntawm kev tswj hwm mus rau kev ywj pheej tuaj yeem ua rau muaj kev tsiv teb tsaws chaw ntau thiab kev ua phem hauv zej zog.
Xaus
Lub caij nyoog ntawm kev tswj hwm hauv tebchaws Es Xias tau tso ib qho keeb kwm loj heev thiab nyuaj. Nws coj kev hloov pauv kev lag luam los ntawm kev yuam kom koom ua ke rau hauv kev lag luam thoob ntiaj teb, tsim cov qauv tshiab, qee zaum muaj kev kub ntxhov, thiab qhia txog cov tsev kawm ntawv nom tswv niaj hnub uas tom qab ntawd tau txais yuav los ntawm cov xeev tom qab kev tswj hwm. Tib lub sijhawm, kev tswj hwm ua rau muaj kev siv cov peev txheej, kev tsis sib luag, kev puas tsuaj ntawm kab lis kev cai, thiab kev tsis sib haum xeeb ntawm ciam teb, uas cov teebmeem ntawm qhov ntawd tseem hnov txog niaj hnub no. Kev nkag siab txog kev tswj hwm tsis txhais tau tias raug ntes hauv yav dhau los, tab sis kom nkag siab txog cov hauv paus ntawm cov teeb meem niaj hnub no ntawm Es Xias thiab los tsim kom muaj lub neej yav tom ntej sib npaug zos - nrog kev paub txog keeb kwm ua lub hauv paus.
Yog tias koj xav tau, kuv tuaj yeem ntxiv cov piv txwv tshwj xeeb rau txhua lub tebchaws (piv txwv li Indonesia, Is Nrias teb, Nyab Laj, Philippines) lossis suav nrog cov ntaub ntawv luv luv kom ua rau tsab xov xwm muaj kev kawm ntau dua.