Kev Xav Txog Menyuam Yaus thiab Qhov Tseem Ceeb ntawm Cov Theem Kev Loj Hlob
Kev kawm txog kev puas siab puas ntsws ntawm menyuam yaus yog qhov chaw uas kawm txog seb menyuam yaus xav li cas, xav li cas, kawm, coj cwj pwm li cas, thiab tsim kom muaj kev sib raug zoo li cas txij thaum yau mus txog thaum hluas. Kev nkag siab txog kev puas siab puas ntsws ntawm menyuam yaus pab cov niam txiv, cov xib fwb, thiab cov neeg saib xyuas menyuam yaus tsis yog tsuas yog "cov neeg laus me me," tab sis yog cov tib neeg uas tab tom loj hlob los ntawm cov theem tshwj xeeb. Txhua theem, menyuam yaus muaj cov kev xav tau sib txawv, peev xwm, thiab cov teeb meem sib txawv. Yog li ntawd, kev nkag siab txog cov theem kev loj hlob yog qhov tseem ceeb rau kev muab kev txhawb zog kom zoo, tsim kom muaj cov qauv kev ua niam txiv zoo, thiab tiv thaiv cov teeb meem uas tuaj yeem tshwm sim los ntawm kev cia siab tsis tsim nyog rau hnub nyoog.
Vim li cas cov theem kev loj hlob thiaj tseem ceeb?
Cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm kev loj hlob yog ib lub moj khaum uas piav qhia txog kev hloov pauv uas feem ntau tshwm sim rau cov menyuam yaus raws sijhawm. Cov ntsiab lus no suav nrog kev loj hlob ntawm lub cev-lub cev, kev xav (kev xav), lus, kev sib raug zoo-kev xav, thiab kev coj ncaj ncees. Txawm hais tias txhua tus menyuam muaj kev nrawm tshwj xeeb, cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm kev loj hlob pab peb txheeb xyuas cov qauv dav dav: cov menyuam yaus feem ntau muaj peev xwm ua dab tsi thaum muaj hnub nyoog thiab kev txhawb nqa dab tsi uas lawv xav tau.
Kev nkag siab txog cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm kev loj hlob yog qhov tseem ceeb rau tsawg kawg yog peb qho laj thawj. Ua ntej, nws tso cai rau cov neeg laus hloov kho qhov kev cia siab. Piv txwv li, ib tug menyuam peb xyoos uas feem ntau npau taws, tseem tsis tau muaj kev txawj tswj kev xav zoo li ib tug menyuam yim xyoo. Qhov thib ob, cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm kev loj hlob coj kev txhawb nqa. Nws tsis yog tsuas yog hais txog "ua kom nrawm dua" tus menyuam lub peev xwm, tab sis kuj yog hais txog kev muab cov kev paub tsim nyog los ua kom lawv muaj peev xwm ntau tshaj plaws. Qhov thib peb, qhov kev nkag siab no pab txhawb kev kuaj pom thaum ntxov. Yog tias muaj kev qeeb hais lus loj, teeb meem hauv zej zog, lossis teeb meem mloog, niam txiv tuaj yeem nrhiav kev pab los ntawm cov kws tshaj lij sai dua.
Cov Theem Kev Loj Hlob ntawm Menyuam: Ib Daim Ntawv Qhia Txog
Muaj ntau txoj kev xav txog kev loj hlob ntawm menyuam yaus, xws li Jean Piaget txoj kev xav txog kev paub, Erik Erikson txoj kev xav txog kev puas siab puas ntsws, thiab John Bowlby thiab Mary Ainsworth txoj kev xav txog kev sib txuas lus. Txawm hais tias txhua tus muaj lub tswv yim sib txawv, cov lus zoo sib xws: menyuam yaus loj hlob los ntawm cov theem sib txuas. Yog tias cov kev xav tau ntawm ib theem tsis tau raws li, tus menyuam yuav ntsib teeb meem hauv theem tom ntej.
Hauv qab no yog kev piav qhia txog cov theem dav dav ntawm kev loj hlob, nrog rau cov teeb meem ntawm kev puas siab puas ntsws uas yuav tsum tau xav txog.
1. Me Nyuam Yaus (0–2 Xyoos): Lub Hauv Paus ntawm Kev Nyab Xeeb thiab Kev Ntseeg Siab
Thaum lub sijhawm tseem yau, lub hom phiaj tseem ceeb ntawm kev loj hlob ntawm lub hlwb yog kev txhim kho kev nyab xeeb. Cov menyuam mos kawm seb lub ntiaj teb puas ntseeg tau los ntawm kev paub txhua hnub: seb lawv cov kev xav tau yooj yim puas tau txais kev pab, seb lawv puas tau nplij siab thaum lawv quaj, thiab seb cov neeg saib xyuas puas teb tau zoo. Erikson txoj kev xav hais txog theem no tias yog "kev ntseeg siab piv rau kev tsis ntseeg siab." Thaum cov menyuam mos tau txais cov lus teb tsis tu ncua thiab tsis tu ncua, lawv yuav muaj feem ntau dua los tsim lub hauv paus kev xav muaj zog.
Kev loj hlob ntawm lub hlwb ntawm theem no kuj sai heev. Raws li Piaget, cov menyuam mos nyob rau theem sensorimotor, qhov chaw uas lawv kawm los ntawm lawv cov kev xav thiab kev txav mus los. Kev ua si yooj yim, xws li tuav cov khoom ua si, ncav tes mus rau cov khoom, lossis ua si peek-a-boo, pab cov menyuam mos nkag siab txog qhov ua rau thiab qhov tshwm sim thiab txhim kho lub tswv yim tias cov khoom nyob ruaj khov txawm tias lawv tsis pom (khoom nyob mus ib txhis).
Lub luag haujlwm ntawm tus neeg laus nyob rau theem no yog txhawb kom muaj kev sib raug zoo: teb rau tus menyuam cov lus qhia, sib ntsia qhov muag, kov kom zoo, ua neej nyob ruaj khov, thiab sib txuas lus maj mam. Qhov kev nyab xeeb ntawm lub siab no yog lub hauv paus rau kev ywj pheej hauv theem tom ntej.
2. Cov Menyuam Yaus thiab Cov Menyuam Yaus Kawm Ntawv Qib Preschool (2–6 Xyoos): Kev Ywj Pheej, Kev Hais Lus, thiab Kev Tswj Xyuas Kev Xav
Thaum muaj hnub nyoog 2-3 xyoos, cov menyuam pib qhia tias lawv xav tau kev ywj pheej heev: xaiv lawv cov khaub ncaws, pub lawv tus kheej noj, lossis hais tias "tsis tau." Qhov no yog ib feem tseem ceeb ntawm kev loj hlob. Erikson hais txog theem 1-3-xyoo ua "kev ywj pheej piv rau kev txaj muag thiab kev ua xyem xyav." Yog tias cov neeg laus feem ntau txwv tsis pub, txaj muag, lossis cem cov menyuam thaum lawv sim ua ywj pheej, lawv tuaj yeem loj hlob los ntawm kev ua xyem xyav lawv tus kheej lub peev xwm.
Thaum lub sijhawm kawm preschool (kwv yees li 3-6 xyoos), cov menyuam yaus nkag mus rau theem "kev pib ua piv rau kev txhaum". Cov menyuam yaus nyiam ua qhov pib: nug cov lus nug, sim ua lub luag haujlwm hauv kev ua si, thiab tshawb nrhiav lawv ib puag ncig. Cov txuj ci lus txhim kho sai, thiab cov menyuam yaus lub tswv yim muaj zog heev. Txawm li cas los xij, cov txuj ci tswj kev xav tseem tsis tau loj hlob. Kev chim siab, kev tsis sib haum xeeb nrog cov phooj ywg, thiab kev nyuaj siab tos lawv lub sijhawm tseem yog qhov tshwm sim.
Lub luag haujlwm ntawm cov niam txiv thiab cov xib fwb yog teem cov ciam teb kom meej thiab sov siab. Tsis txhob tsuas yog rau txim rau cov neeg laus xwb, cov neeg laus tuaj yeem pab cov menyuam paub txog kev xav ("Koj npau taws vim koj cov khoom ua si raug coj mus") thiab qhia cov tswv yim yooj yim xws li ua pa, tos, lossis thov kev pab. Nyob rau theem no, kev ua si yog tus menyuam lub "lus" tseem ceeb rau kev kawm hauv zej zog, kev khuv leej, thiab kev daws teeb meem.
3. Hnub Nyoog Kawm Ntawv (6–12 Xyoos): Kev Muaj Peev Xwm, Kev Ua Tau Zoo, thiab Kev Sib Raug Zoo Hauv Zej Zog
Thaum cov menyuam yaus nkag mus kawm ntawv, lawv lub ntiaj teb nthuav dav. Lawv tsis yog tsuas yog sib tham nrog lawv tsev neeg xwb tab sis kuj nrog cov xib fwb, cov phooj ywg, thiab cov qauv kev kawm thiab kev sib raug zoo. Erikson hu ua theem no "kev lag luam piv rau qhov tsis muaj nqis." Cov menyuam yaus pib soj ntsuam lawv tus kheej raws li lawv lub peev xwm: nyeem ntawv, lej, kis las, kos duab, thiab kev txawj sib raug zoo xws li kev koom tes.
Lub siab ntawm ib tug menyuam yaus nyob rau theem no feem ntau yog los ntawm kev txhawb nqa thiab kev lees paub. Kev qhuas tshwj xeeb ("Koj ua haujlwm hnyav rau qhov teeb meem no") pab tau ntau dua li kev sau npe ("Koj ntse"). Kev qhuas tsim nyog txhawb nqa kev loj hlob ntawm lub siab - kev ntseeg tias lub peev xwm tuaj yeem txhim kho los ntawm kev xyaum.
Nyob rau sab tes tod, kev nyuaj siab ntau dhau tuaj yeem ua rau cov menyuam yaus ntxhov siab lossis ntshai tsam ua tsis tau zoo. Kev piv cov menyuam yaus rau cov kwv tij lossis cov phooj ywg feem ntau ua rau lawv xav tias lawv tsis muaj nqis. Qhov uas cov menyuam yaus xav tau yog kev qhia uas muaj tseeb: kev sib tw kom lawv loj hlob thaum hwm cov txheej txheem.
4. Hluas (12–18 Xyoo): Kev Txheeb Ze, Kev Ywj Pheej, thiab Kev Xav
Lub sijhawm hluas feem ntau suav hais tias yog "lub sijhawm nyuaj," tab sis qhov tseeb nws yog ib theem ntawm kev tshawb pom tus kheej. Kev hloov pauv ntawm lub cev (puberty) tshwm sim tib lub sijhawm nrog kev hloov pauv ntawm lub hlwb thiab kev sib raug zoo. Erikson hu ua theem no "tus kheej vs. lub luag haujlwm tsis meej pem." Cov tub ntxhais hluas sim nkag siab tias lawv yog leej twg, lawv cov txiaj ntsig yog dab tsi, thiab lawv haum rau hauv cov pab pawg hauv zej zog qhov twg.
Nyob rau hauv lub paj hlwb, cov feem ntawm lub hlwb uas tswj kev npaj thiab kev tswj hwm lub siab xav tseem tab tom loj hlob. Qhov no ua rau cov tub ntxhais hluas yooj yim txiav txim siab sai sai, yooj yim raug kev xav, lossis rhiab heev rau kev txiav txim siab ntawm cov phooj ywg. Txawm li cas los xij, cov tub ntxhais hluas kuj pib txhim kho lub peev xwm xav txog abstractly, nug cov qauv, thiab nkag siab txog cov kev xav nyuaj dua.
Cov neeg laus feem ntau ua yuam kev tsuas yog tswj hwm yam tsis tau sib tham. Txawm li cas los xij, cov tub ntxhais hluas xav tau kev sib xyaw ua ke ntawm cov ciam teb meej thiab qhov chaw los txiav txim siab. Kev sib txuas lus qhib, kev mloog tsis txiav txim, thiab kev txhawb nqa rau cov kev nyiam thiab cov txuj ci yog qhov tseem ceeb rau kev noj qab haus huv ntawm lub hlwb ntawm cov tub ntxhais hluas.
Kev Cuam Tshuam Yog tias Cov Theem Tsis Tau Nkag Siab
Thaum tsis nkag siab txog cov theem tseem ceeb ntawm kev loj hlob, cov neeg laus tuaj yeem muaj kev cia siab uas tsis muaj tseeb. Ib tug menyuam kawm ntawv preschool uas raug hais kom zaum ntsiag to ntev dhau yuav raug suav hais tias yog tus neeg phem, thaum qhov tseeb, nws lossis nws nyob rau theem ntawm kev tshawb nrhiav. Ib tug tub hluas uas pib tsis pom zoo yuav raug suav hais tias yog tus neeg tawm tsam, thaum qhov tseeb, nws lossis nws tab tom tsim ib tus kheej. Yog li ntawd, kev sib raug zoo ntawm cov menyuam yaus thiab cov neeg laus tuaj yeem puv nrog kev tsis sib haum xeeb, cov menyuam yaus xav tias tsis nkag siab, thiab qhov kev pheej hmoo ntawm kev xav nce ntxiv.
Tsis tas li ntawd xwb, yog tias tsis nkag siab zoo ces yuav ua rau cov menyuam tsis muaj sijhawm kawm. Piv txwv li, yog tias lawv tsis pub cov menyuam sim ua sai sai vim ntshai tsam ua rau muaj teeb meem ces yuav ua rau lawv tsis muaj kev ywj pheej. Yog tias lawv xav kom lawv ua tau ntau yam tsis tau xav txog kev npaj txhij ntawm lub siab, ces yuav ua rau lawv ntxhov siab, ntxhov siab, thiab txawm tias qaug zog thaum ntxov.
Lub Luag Haujlwm ntawm Niam Txiv thiab Ib puag ncig: Nrog, Tsis yog Tswj
Cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm kev loj hlob tsis yog "daim ntawv teev cov hom phiaj" uas yuav tsum ua tiav zoo, tab sis yog ib daim ntawv qhia rau kev txhawb nqa cov menyuam. Cov niam txiv zoo feem ntau muaj ob yam zoo: kev sov siab (kev teb sai, kev khuv leej) thiab kev teeb tsa (kev cai sib xws). Kev sov siab ua rau cov menyuam xav tias muaj kev nyab xeeb, thaum kev teeb tsa pab lawv kawm kev qhuab ntuas thiab kev lav ris.
Ib puag ncig kuj tseem ceeb heev: cov qauv kev sib txuas lus hauv tsev, cov xib fwb kho cov tub ntxhais kawm li cas, thiab qhov zoo ntawm tus menyuam txoj kev phooj ywg. Thaum tus menyuam lub ecosystem noj qab nyob zoo, lawv txoj kev loj hlob ntawm lub hlwb yuav muaj zog dua. Yog tias muaj cov cim qhia tias muaj teeb meem tas mus li - xws li kev pw tsaug zog tsis taus ntev, kev hloov pauv tus cwj pwm hnyav heev, kev kawm tsis zoo, lossis kev rho tawm - kev sab laj nrog tus kws kho mob hlwb menyuam yaus yuav yog ib kauj ruam zoo.
Kev kaw
Kev kawm txog kev puas siab puas ntsws ntawm menyuam yaus qhia tias kev loj hlob yog ib qho txheej txheem maj mam uas cuam tshuam los ntawm kev sib cuam tshuam ntawm cov yam ntxwv ntawm lub cev, kev paub dhau los, thiab ib puag ncig. Kev nkag siab txog theem kev loj hlob pab cov niam txiv thiab cov kws qhia ntawv kho qhov kev cia siab, muab kev txhawb nqa kom zoo, thiab tsim kev sib raug zoo nrog lawv cov menyuam. Thaum kawg, peb lub hom phiaj tsis yog ua kom cov menyuam zoo tag nrho, tab sis yog pab lawv loj hlob mus ua cov neeg muaj kev ntseeg siab uas tuaj yeem tswj hwm lawv txoj kev xav, muaj kev txawj sib raug zoo, thiab npaj txhij los ntsib cov teeb meem hauv lub neej uas haum rau lawv lub hnub nyoog. Nrog kev txhawb nqa kom zoo ntawm txhua theem, cov menyuam yaus muaj lub sijhawm ntau dua los txhim kho qhov zoo tshaj plaws, ob qho tib si kev kawm thiab kev puas siab puas ntsws thiab kev xav.