Moʻolelo o ke Kaua Honua Mua
ʻO ke Kaua Honua Mua (1914–1918) kekahi o nā hanana koʻikoʻi loa i ka mōʻaukala hou. ʻO ke kaua, e pili ana i nā mana nui o ka honua, i māhele ʻia i ʻelua mau poloka nui, ua hoʻoulu i ka luku nui ʻia, ua hoʻololi i ke ʻano politika, a ua hoʻoulu i ka haunaele kaiapili a me ka hoʻokele waiwai. Ua kapa pinepine ʻia ʻo "Ke Kaua Nui" ma muli o kona nui a me kona hopena i ʻike ʻole ʻia. No ka hoʻomaopopo ʻana i ke ʻano o ka hoʻomaka ʻana o ke kaua a me ke kumu o kona hopena nui, pono mākou e nānā i kona ʻano, kona ala, a me nā hopena i waiho ʻia ma ka honua.
Ka Moolelo: Ke Kūkulu ʻana i nā Pilikia
Ma mua o 1914, ua noho ʻo ʻEulopa i loko o ke kūlana kānalua nui. He nui nā kumu nui i hoʻoikaika i ka ʻāina nui i ke kaua. ʻO ka mea mua, ʻo ka lāhui, ka haʻaheo nui a me ka kūpaʻa i ka lāhui, ua hoʻoikaika i nā lāhui ʻEulopa e hoʻokūkū no ka mana, ʻoiai i ka manawa like e hoʻāla ana i ka hakakā ma nā wahi multi-ethnic, ʻoi aku hoʻi ma Balkans.
ʻO ka lua o ke kumu, ʻo ia ka imperialism, ʻo ia hoʻi ka hoʻokūkū no nā kolone ma ʻApelika a me ʻAsia. Loaʻa i nā aupuni Pelekane a me Farani nā ʻāina kolone nui, ʻoiai ʻo Kelemania—i hui pū ʻia i ka makahiki 1871 wale nō—ua manaʻo ʻia ua waiho ʻia ma hope a koi aku i kona "wahi i ka lā." Ua hoʻonui kēia hoʻokūkū i nā haunaele diplomatika a alakaʻi i nā pilikia honua.
ʻO ke kolu o ke kumu, ʻo ia ka militarism, ka manaʻoʻiʻo he kī ka mana koa i ka mālama ʻana i ka hanohano a me nā pono o ka lāhui. Ua kūkulu nā mana nui i nā pūʻali koa hou, hoʻonui i kā lākou mau mea kaua, a hoʻomohala i nā hoʻolālā kaua. ʻO ka heihei kaua, me ke kūkulu ʻana i nā moku kaua nui a me nā pūkuniahi kaumaha, ua hoʻonui i ka hiki ke kaua nui.
ʻO ka mea hope loa, ua hoʻokumu ka hoʻokumu ʻana o ka ʻōnaehana kuikahi i ka hiki ke piʻi aʻe nā hakakā kūloko i nā kaua ʻāina. Ma kekahi ʻaoʻao, kū nā Mana Waena, nona ʻo Kelemānia, Austria-Hungary, a ma hope aku ka Ottoman Empire a me Bulgaria. Ma kekahi ʻaoʻao, kū nā Mana Hui Pū ʻIa, e pili ana iā Farani, Rusia, a me Pelekane, a ma hope aku, me ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā lāhui ʻē aʻe like ʻole.
Hoʻomaka: Pepehi kanaka ma Sarajevo
ʻOiai ua lōʻihi ka ulu ʻana o nā haunaele, ʻo ke kumu koke o ke Kaua Honua Mua ʻo ia nā hanana o Iune 28, 1914, i ka wā i pepehi ʻia ai ʻo Archduke Franz Ferdinand, ka hoʻoilina o ka noho aliʻi Austro-Hungarian, ma Sarajevo e Gavrilo Princip, he kanaka aupuni Serb Bosnian. Ua hana ʻia ka pepehi kanaka ma Bosnia, kahi ʻāina ma lalo o ke aupuni Austro-Hungarian akā me kahi hui lāhui Slavic Hema i makemake i ka hui pū ʻana me Serbia.
Ua hoʻopiʻi ʻo Austria-Hungary iā Serbia no ke kumu o ka pepehi kanaka ʻana a ua hoʻopuka i kahi ultimatum koʻikoʻi. Ua ʻae ʻo Serbia i kekahi o nā koi akā ua hōʻole i kekahi mau manaʻo i manaʻo ʻia he hoʻoweliweli i kona kūʻokoʻa. A laila ua hoʻolaha ʻo Austria-Hungary i ke kaua ma Serbia ma Iulai 28, 1914. Ma o kahi pūnaewele o nā kuʻikahi, ua piʻi koke ka hakakā: kākoʻo ʻo Rusia iā Serbia, kākoʻo ʻo Kelemania iā Austria-Hungary, a ua komo hope ʻo Palani a me Pelekane.
Ke Kaʻina o ke Kaua: Mai ka Hoʻouka Wikiwiki a i ke Kaua ʻAuwaha
I ka hoʻomaka ʻana o ke kaua, ua hoʻokō ʻo Kelemania i ka Schlieffen Plan, kahi hoʻolālā e lanakila koke ai iā Farani ma o ka hoʻouka ʻana ma o Pelekiuma a laila huli iā Rusia. Eia naʻe, ʻo ka hoʻouka kaua ʻana iā Pelekiuma ua hoʻoikaika iā Pelekane—nona ke kuleana e pale i ke kūpaʻa ʻole o Pelekiuma—e hoʻolaha i ke kaua iā Kelemānia.
Ma ke Komohana Komohana (Palani-Pelekika), ua hoʻopau koke ʻia nā manaʻolana o ke kaua wikiwiki. Ma hope o nā kaua nui e like me ke Kaua o Marne (1914), ua paʻa nā ʻaoʻao ʻelua i loko o kahi kaua ʻauwaha lōʻihi a luhi. Ua hohola ʻia nā ʻauwaha mai ke Kai ʻĀkau a i ka palena ʻo Kuikilana. He mea weliweli nā kūlana ma nā ʻauwaha: lepo, maʻi, nele i nā lako, a me ka hoʻoweliweli mau o nā hoʻouka kaua pū a me nā kinoea make.
I kēia manawa, ma ka Hikina Hikina, ua ʻoi aku ka loli o ke kaua ma muli o ka laulā o ka ʻāina. Ua kūʻē ʻo Kelemania a me Austria-Hungary iā Rusia ma kekahi mau kaua nui. ʻOiai he pūʻali koa nui ko Rusia, ʻo nā pilikia logistics a me nā nāwaliwali ʻoihana i paʻakikī ai iā ia ke hoʻokūkū me ka ikaika koa o Kelemania i ka wā lōʻihi.
Ma nā wahi ʻē aʻe, ua hoʻāla pū ʻia nā kaua ma ka Hikina Waena, ʻApelika, a ma ke kai. Ua hui pū ka Ottoman Empire me nā Central Powers, e koi ana i nā Allies e hoʻāʻo e hopu i ka ʻāina hoʻolālā. ʻO kekahi hoʻouka kaua kaulana ʻo Gallipoli (1915), i ka wā i hoʻāʻo ai nā pūʻali koa Allied e hopu i ke Kai ʻo Dardanelles akā ua hāʻule a ua nui nā mea i hōʻeha ʻia.
ʻEnehana Hou a me ka Weliweli
Ua manaʻo pinepine ʻia ke Kaua Honua Mua ʻo ia ke kaua hou mua ma muli o kona hoʻohana nui ʻana i ka ʻenehana koa. ʻO nā pū mīkini, nā pū kaua kaumaha, nā kaʻa kaua (i hoʻolauna ʻia i ka makahiki 1916), nā moku submarine (nā moku U-German), a me nā mokulele i hoʻololi i ke ʻano o ke kaua. Eia kekahi, ʻo ka hoʻohana ʻana i nā kinoea make e like me ka chlorine a me ke kinoea mustard ua lilo ia i hōʻailona o nā mea weliweli o ke kaua, ʻoiai ua hoʻoulu lākou i nā ʻeha koʻikoʻi a me nā make ʻino.
Ua hōʻike ʻia nā kaua nui e like me Verdun (1916) a me Somme (1916) i ka nui kupaianaha o nā mea i make. Ua lilo ʻo Verdun i hōʻailona o ke kūpaʻa Farani, ʻoiai ua hoʻomanaʻo ʻia ʻo Somme no nā ʻumi tausani o nā mea i make ma Pelekane i kona lā mua wale nō. Ua hōʻike kēia mau hakakā pehea i alakaʻi pinepine ai ka hoʻolālā "frontal assault" i ka pōʻino i ka wā e kū ai i nā pale kaua hou.
Ua komo ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ke Kaua
I ka wā mua, ua noho kūʻokoʻa ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa. Eia nō naʻe, ua alakaʻi kekahi mau kumu i ke komo ʻana i ke kaua i ka makahiki 1917. ʻO kekahi o ia ke kaua moku moana i kaupalena ʻole ʻia e Kelemania, nāna i hoʻopio i nā moku kalepa, me nā mea e lawe ana i nā ʻAmelika. ʻO ka piholo ʻana o ka Lusitania (1915) ua hoʻāla pū i ka huhū o ka lehulehu, ʻoiai ʻaʻole i komo maoli ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ke kaua a hiki i ʻelua mau makahiki ma hope.
ʻO kekahi mea nui ʻo ia ka Zimmermann Telegram, kahi leka huna Kelemania e hāʻawi ana i kahi kuʻikahi iā Mekiko me ka ʻōlelo hoʻohiki o ka hoʻihoʻi ʻāina inā hoʻouka ʻo Mekiko iā ʻAmelika Hui Pū ʻIa. I ka wā i ʻike ʻia ai kēia telegram, ua loli ka manaʻo o ka lehulehu o ʻAmelika e kākoʻo i ke kaua. Ua hāʻawi ke komo ʻana o ʻAmelika i ka mana waiwai a me ka koa nui o nā Allies.
Ka Hopena o ke Kaua a me ka Armistice
Ma ka hopena o ke kaua, ua loli nui ke kūlana. Ua ʻike ʻo Rusia i ʻelua mau kipi i ka makahiki 1917, ka mea i lawe mai i ka Bolsheviks i ka mana. A laila ua haʻalele ʻo Rusia i ke kaua ma o ke Kuʻikahi o Brest-Litovsk (1918) me Kelemania. Eia naʻe, ʻoiai ua hoʻoili ʻo Kelemania i kāna mau koa i ka Western Front, ʻo ka hōʻea ʻana mai o nā koa ʻAmelika a me ka nāwaliwali o ka hoʻokele waiwai o nā Mana Waena i hoʻolilo i ke kūlana o Kelemania i mea paʻakikī.
Ua koi ʻia ʻo Kelemania e hoʻi hope ma muli o kekahi mau hoʻouka kaua ʻana a nā Allies i ka makahiki 1918. Ma ka ʻāina holoʻokoʻa, ua kū ʻo Kelemania i ka paʻa ʻole o ka politika a me ke kaomi kaiāulu. I ka hopena, ua kau inoa ʻo Kelemania i kahi armistice ma Nowemapa 11, 1918. Ua hoʻomanaʻo ʻia kēia lā ʻo ia ka hopena o ke Kaua Honua Mua, ʻoiai ʻaʻole i hoʻomaka ke kaʻina hana kuʻikahi maluhia a hiki i ka wā ma hope.
Hopena a me ka Hoʻoilina o ke Kaua
Ua pepehi ke Kaua Honua Mua i nā miliona, nā koa a me nā makaʻāinana, a ua waiho i nā ʻeha kino a me nā ʻeha hui. Ua hiolo nā aupuni nui: ua hoʻokaʻawale ʻia ʻo Austria-Hungary i mau mokuʻāina hou, ua nāwaliwali ka Ottoman Empire a laila ua hoʻopau ʻia, a ua loli ke aupuni i nā aupuni Kelemania a me Lūkini. Ua loli nui ka palapala ʻāina o ʻEulopa, me ka puka ʻana mai o nā mokuʻāina e like me Czechoslovakia a me Yugoslavia.
ʻO ke kuʻikahi maluhia nui, ʻo ke Kuʻikahi o Versailles (1919), i koi iā Kelemania e ʻae i ke kuleana no ke kaua, e uku i nā uku hoʻoponopono nui, a kaupalena i kāna pūʻali koa. Manaʻo ka nui o nā mea kākau moʻolelo ua hoʻoulu kēia mau ʻōlelo ʻino i ka huhū a me ka paʻa ʻole o ka politika ma Kelemania, ka mea i kōkua ma hope i ka hoʻomaka ʻana o ke Kaua Honua II.
Eia kekahi, ua hoʻāla ke kaua i ka hoʻomohala ʻana o nā hui honua e like me ka League of Nations, kahi i manaʻo e mālama i ka maluhia o ka honua. ʻOiai ʻaʻole i hiki ke pale aku i nā kaua hou aʻe, ua hoʻokumu ka manaʻo o ka laulima honua i ke kumu no ka hoʻokumu ʻia ʻana o ka United Nations (UN) ma hope o 1945.
Pani
ʻO ka mōʻaukala o ke Kaua Honua Mua he moʻolelo ia e pili ana i ke ʻano o nā haunaele politika, nā hakakā mana, a me nā hui kuʻikahi e hiki ai ke hoʻololi i kahi hanana kūloko i pōʻino honua. Ua hōʻailona kēia kaua i ka hopena o ke au emepera kahiko a ua hoʻomākaukau i ke ala no kahi honua hou e loli nei. ʻO ka hoʻomaopopo ʻana i ke Kaua Honua Mua ʻaʻole ia e pili ana i ke aʻo ʻana i nā kaua a me nā ʻano, akā e pili ana hoʻi i ka ʻike ʻana he pono ka maluhia i ka diplomasia, ka hoʻopono, a me ka makemake o nā lāhui e kāohi i ka makemake nui. ʻO ka hakakā o 1914–1918 he haʻawina ʻawaʻawa ia i ka wā e hoʻomaka ai ke kaua, hiki i kona hopena ke hoʻonui ma mua o nā hanauna e ʻike nei.
