Ka Hoʻomohala ʻana o nā Pono Kanaka a me kāna Hōʻike
ʻO nā pono kanaka (HAM) he mau pono kumu i loaʻa i kēlā me kēia kanaka mai ka hānau ʻana, me ka nānā ʻole i ke aupuni, ka lāhui, ka hoʻomana, ke kāne, ke kūlana pilikanaka, a i ʻole nā manaʻo politika. ʻO ka manaʻo he hanohano ko ke kanaka e pono e mahalo ʻia, ʻaʻole ia he manaʻo hou, akā, ʻo ka ʻike hou o nā pono kanaka i hoʻomohala ʻia ma o kahi kaʻina hana mōʻaukala lōʻihi, i hoʻohuli ʻia e nā hakakā politika, nā kipi, nā kaua, a me ka puka ʻana mai o nā ʻoihana honua. ʻO kahi hanana koʻikoʻi i kēia hoʻomohala ʻana, ʻo ia ka hānau ʻana o nā ʻōlelo hoʻolaha like ʻole a me nā mea hana kānāwai i hōʻoia i ka ʻike a me ka pale ʻana i nā pono kanaka.
Nā Aʻa Mōʻaukala o nā Pono Kanaka
Hiki ke loaʻa nā hōʻailona mua o ka noʻonoʻo ʻana e pili ana i nā pono kanaka ma nā ʻano lāhui like ʻole. ʻO nā kuʻuna kānāwai Roma, nā aʻo ʻana o nā hoʻomana nui, a me ke akeakamai Helene hoʻi, ua hāʻawi lākou i nā manaʻo e pili ana i ka hoʻopono, ka hanohano, a me nā kuleana o nā luna i ko lākou poʻe makaʻāinana. Eia naʻe, ʻaʻole i hoʻokumu piha ʻia ke kumumanaʻo o "nā pono" ma ke ʻano hou—ʻo ia hoʻi, nā pono i paʻa ʻia e nā kānaka a kūʻē i ke aupuni.
I ʻEulopa i ka wā waena, ua puka mai nā palapala koʻikoʻi e like me ka Magna Carta (1215) ma ʻEnelani. Ua ʻōlelo pinepine ʻia kēia palapala ʻo ia kekahi o nā mea i hōʻike mua i nā palena o ka mana aliʻi, no ka mea, ua ʻike ʻia ʻaʻole hiki i nā luna ke hana kūʻē i nā aliʻi a, me ka mālie, e kūʻē i nā kamaʻāina. ʻOiai ʻaʻole i kamaʻilio ka Magna Carta i nā pono kanaka āpau, ua hoʻokomo ʻo ia i ka manaʻo e kaupalena ʻia ka mana o ka mokuʻāina e ke kānāwai.
Ua hoʻomau ʻia kēia hoʻomohala ʻana me ka hānau ʻana o ka Palapala Noi o ke Kuleana (1628) a me ka Palapala ʻŌlelo Pelekane o nā Kuleana (1689), nāna i hōʻoia i ka palekana mai ka hoʻopaʻa ʻia ʻana me ke kumu ʻole, ke kuleana e noi, a me nā palena o ka mana o ke aupuni mōʻī. Mai kēia, ua ikaika ka manaʻo he mau kuleana ko nā kamaʻāina i koi ʻia ke aupuni e mahalo.
Ka Au o ka Hoʻomālamalama a me ka Hoʻokahuli Aupuni
Ua hoʻoikaika nui ʻia ka piko o ka manaʻo no nā pono kanaka o kēia au e ka Enlightenment i nā kenekulia 17 a me 18. Ua hoʻoikaika nā akeakamai e like me John Locke i nā "pono kūlohelohe" o kānaka, e like me ke ola, ke kūʻokoʻa, a me ka waiwai. Ua ʻōlelo ʻo Jean-Jacques Rousseau e pili ana i ka ʻaelike pilikanaka, kahi i loaʻa ai ke kūpono o ka mana mai ka ʻae ʻana o nā kānaka. Ua hoʻolauna ʻo Montesquieu i ka manaʻo o ka hoʻokaʻawale ʻana o nā mana e pale aku i ka hoʻoluhi hewa.
A laila ua hoʻāla kēia mau manaʻo i nā kipi politika nui. Ua hoʻopuka ka ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka Hōʻike Kūʻokoʻa (1776), nāna i haʻi aku ua hana like ʻia nā kānaka a pau a ua hāʻawi ʻia i nā pono kīnā ʻole. Ma hope o kēia, ua hānau ka ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka Hōʻike o nā Pono o ke Kanaka a me ke Kamaʻāina (1789). Ua hōʻoia kēia palapala i ke kūʻokoʻa, ke kaulike i mua o ke kānāwai, a me ke kūʻokoʻa o nā kānaka.
Eia nō naʻe, he mau palena ko kēia mau ʻōlelo hoʻolaha mua. ʻAʻole i loaʻa i nā hui he nui, e like me nā wahine, nā kauā, a me nā kānaka i kolone ʻia, nā pono like. ʻO ke ʻano kēia, ʻaʻole he laina pololei ka hoʻomohala ʻana i nā pono kanaka, akā, he hana lōʻihi i hoʻohewa mau ʻia a hoʻonui ʻia.
Keneka 19 a hiki i ka hoʻomaka ʻana o ke kenekia 20: Ka Hoʻonui ʻia ʻana o nā Pono
I ke komo ʻana i ke kenekulia 19, ua ulu pū ke kūkākūkā ʻana e pili ana i nā pono kanaka me ka neʻe ʻana o ka poʻe hoʻopau i ke aupuni, ka hakakā no nā pono o nā limahana, a me nā koi no ka demokrasi. Ma nā ʻāina like ʻole, ua puka mai nā kumukānāwai a me nā hoʻoponopono i hoʻonui i nā pono politika, e like me ke kuleana e koho balota, ke kūʻokoʻa o ka pāpāho, a me ke kūʻokoʻa o ka ʻākoakoa ʻana.
Ua hoʻolauna ka neʻe ʻana o ka poʻe hana i ke koʻikoʻi o nā pono waiwai a me nā pono pili kanaka: nā hola hana kūpono, ka uku ola, a me nā kūlana hana palekana. ʻO kēia ka hoʻomaka ʻana o ka ʻike ʻana ʻaʻole wale nā pono kanaka e pili ana i ke kūʻokoʻa mai ka hoʻoluhi hewa ʻia (nā pono kīwila a me nā pono politika), akā, ʻo ke kuleana hoʻi i kahi ola kūpono (nā pono waiwai, pili kanaka, a me nā pono moʻomeheu).
Eia nō naʻe, ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ua hōʻailona ʻia kēia kenekulia e ka kolone a me ke kaua, e hōʻike ana ua koho nui ʻia ka ʻike ʻana i nā pono. Ua hoʻoulu ke Kaua Honua Mua (1914–1918) i ka pono no ka laulima honua e mālama i ka maluhia, ka mea i hānau i ka League of Nations. Eia naʻe, ʻaʻole hiki i ka League of Nations ke pale aku i nā hakakā nui ma hope.
Ke Kaua Honua II a me ka Hānau ʻana o ka Hōʻike Honua o nā Pono Kanaka
ʻO nā mea weliweli o ke Kaua Honua II (1939–1945), me ka Holocaust, nā hana ʻino kaua, a me nā hana ʻino nui i ke kanaka, ua hōʻailona i kahi huli nui i ka hoʻomohala ʻana o nā pono kanaka. Ua ʻike ka honua ʻaʻole wale nā hana ʻino i ka hanohano kanaka he mea kūloko no kēlā me kēia lāhui, akā he pilikia honua e koi ana i nā kūlana like.
Ma hope o ke kaua, ua hoʻokumu ʻia ka United Nations (UN) i ka makahiki 1945, me nā pahuhopu nui o ka mālama ʻana i ka maluhia a me ka hoʻolaha ʻana i ka mahalo i nā pono kanaka. Ma ka lā 10 o Dekemaba, 1948, ua ʻae ka ʻAhaʻōlelo Nui o ka UN i ka Universal Declaration of Human Rights (UDHR).
He hanana koʻikoʻi kēia hoʻolaha no ka mea ua ʻōlelo ʻia aia kekahi mau pono a me nā kūʻokoʻa e pili ana i nā kānaka a pau, ma nā wahi a pau. Aia i loko o ka UDHR he 30 mau ʻatikala e pili ana i nā pono kīwila a me nā pono politika (e like me ke kuleana i ke ola, ke kūʻokoʻa o ka manaʻo, ke kūʻokoʻa o ka hoʻomana, a me ka pāpā ʻana i ka hoʻomāinoino) a me nā pono waiwai, pilikanaka, a me nā moʻomeheu (e like me ke kuleana i ka hoʻonaʻauao, ka hana, a me ke kūlana kūpono o ke ola).
ʻOiai ʻaʻole he ʻaelike paʻa kānāwai ka UDHR e like me ke kuʻikahi, ua loaʻa i ka ʻōlelo hoʻolaha ka mana koʻikoʻi. Ua lilo ia i kumu kuhikuhi no ka pono a me ka politika honua a ua hoʻoulu i nā kumukānāwai aupuni he nui a me nā kuʻikahi honua.
Nā Mea Hana Pono Kanaka o ka Honua ma hope o ka UDHR
Ma hope o ka UDHR, ua hoʻomohala ka UN i nā mea hana paʻa hou aʻe, ma o nā berita koʻikoʻi ʻelua i kapa pinepine ʻia ʻo ka International Bill of Human Rights:
1. Kuʻikahi Honua no nā Pono Kīwila a me nā Pono Kālai'āina (ICCPR) (1966)
Hoʻoponopono i nā pono kīwila a me nā pono politika, me ke kūʻokoʻa o ka hōʻike ʻana i ka manaʻo, ke kuleana i ka hoʻokolokolo kūpono, a me ke kuleana e komo i ke aupuni.
2. Kuʻikahi Honua no nā Pono Hoʻokele Waiwai, Kaiāulu a me nā Moʻomeheu (ICESCR) (1966)
Hoʻoponopono i nā pono i ka hana, ke olakino, ka hoʻonaʻauao, ka palekana pilikanaka a me ke komo ʻana o ka moʻomeheu.
Eia kekahi, ua hānau ʻia nā ʻaha kūkā kumuhana like ʻole e pale i kekahi mau hui a i ʻole e hoʻoponopono i nā pilikia kikoʻī, e like me ka Convention on the Elimination of Racial Discrimination (1965), ka Convention on the Elimination of Discrimination against Women/CEDAW (1979), ka Convention on the Rights of the Child/CRC (1989), a me ka Convention against Torture/CAT (1984).
Hōʻike kēia hoʻomohala ʻana ua hoʻoikaika ʻia ka ʻōlelo hoʻolaha mua ma hope e kahi ʻōnaehana kānāwai honua kikoʻī, me nā ʻano hana hōʻike mokuʻāina, ka nānā ʻana o ke kōmike loea, a me nā ʻaha hoʻokolokolo pono kanaka ma kekahi mau ʻāpana.
Ka Hoʻomohala ʻana i nā Pono Kanaka ma Indonesia
Ma Indonesia, ua hōʻike ʻia ke kumumanaʻo o nā pono a me nā kūʻokoʻa i ka hakakā no ke kūʻokoʻa a me ka ʻuhane o ke kūʻē ʻana i ka colonialism. Ma hope o nā hoʻoponopono hou ʻana o 1998, ua ʻike nui ʻia ka hoʻoikaika ʻana i nā pono kanaka ma o nā hoʻololi kumukānāwai (nā hoʻololi i ke Kumukānāwai 1945), nona kahi mokuna kikoʻī e pili ana i nā pono kanaka. Ua hoʻokumu pū ʻo Indonesia i nā ʻoihana a me nā mea hana kānāwai e like me ke Komisina Lahui no nā Pono Kanaka (Komnas HAM) a me kahi ʻaha hoʻokolokolo pono kanaka e hoʻoponopono i nā hana ʻino koʻikoʻi.
Eia nō naʻe, ʻo ka hoʻokō ʻana i nā pono kanaka e kū pinepine ana i nā pilikia, me nā pilikia o ke kūʻokoʻa o ka hōʻike ʻana, ka hoʻokae ʻana, nā hakakā mahiʻai, a me ka hoʻokō ʻana i ke kānāwai. Hōʻike kēia e pono e hele pū ʻia ka ʻike ʻia ʻana ma nā ʻōlelo hoʻolaha a me nā kumukānāwai me ke kūpaʻa politika, nā ʻoihana ikaika, a me ke komo ʻana o ka lehulehu.
Nā Pilikia o Kēia Manawa a me ka Wā e Hiki Mai Ana o nā Pono Kanaka
I kēia au hou, ke kū nei nā pono kanaka i nā pilikia hou. Lawe mai nā holomua ʻenehana i nā pilikia o ka pilikino ʻikepili, ka nānā ʻana i nā kikohoʻe, a me ka laha ʻana o ka ʻike wahaheʻe e hiki ai ke hoʻonāukiuki i ka inaina. Hoʻoweliweli ka pilikia o ke aniau i nā pono i ke ola, ke olakino, a me ka hale, ʻoiai no nā hui palupalu. Ma nā ʻāina like ʻole, ua hāpai pū kekahi ka nalu o ka populism i nā kulekele e kaupalena ana i nā pono kīwila.
No laila, ʻaʻole e pau ka hoʻomohala ʻana o nā pono kanaka me nā ʻōlelo hoʻolaha. Pono e hoʻomau ʻia ka wehewehe ʻana i nā pono kanaka e like me nā ʻoiaʻiʻo o ka wā me ka ʻole o ka nalowale ʻana o kā lākou mau loina kumu: ka hanohano kanaka, ke kaulike, a me ke kūʻokoʻa. Hāʻawi nā ʻōlelo hoʻolaha a me nā kuʻikahi honua i ke kahua, akā ʻo ko lākou ikaika hope loa aia i ka ʻike o ka lehulehu a me ke koa e koi aku i ka mahalo i nā pono kanaka ma ka hana.
Pani
ʻO ka hoʻomohala ʻana o nā pono kanaka a me kā lākou mau hoʻolaha ʻana, ʻo ia ka hopena o kahi huakaʻi lōʻihi i hoʻoikaika ʻia e nā hakakā mōʻaukala, ka noʻonoʻo akeakamai, a me nā ʻike ʻeha o ke kanaka. Mai nā palena o ka mana aliʻi ma ka Magna Carta, a hiki i ka manaʻo o nā pono kūlohelohe o ka wā Enlightenment, a hiki i ka 1948 Universal Declaration of Human Rights, ua neʻe ka honua i ka ʻike ʻana he like ka hanohano o kēlā me kēia kanaka. Eia nō naʻe, ke mau nei nā pilikia o ka hoʻokō ʻana. No laila, ʻaʻole nā palapala wale nō nā pono kanaka, akā he kūpaʻa like e pono e mālama mau ʻia, hakakā ʻia, a hoʻohou hou ʻia e noho pili i ka hoʻoponopono ʻana i nā pilikia kanaka i kēia lā a me ka wā e hiki mai ana.
