Ke kuleana o Plato i ka hoʻomohala ʻana o ke akeakamai
ʻO Plato (c. 427–347 BC) kekahi o nā kānaka koʻikoʻi loa i ka mōʻaukala o ke akeakamai Komohana. ʻAʻole wale ʻo ia he haumāna na Socrates, akā ʻo ia nō hoʻi ka mea nāna i hoʻokumu i ke Kula Hoʻonaʻauao ma Atenai—he kula hoʻonaʻauao i manaʻo pinepine ʻia ʻo ia ke “kulanui” mua ma ka honua Komohana. Ma o kāna mau kamaʻilio akeakamai, ua hoʻololi ʻo Plato i ke ʻano o ka noʻonoʻo ʻana o kānaka e pili ana i ka ʻoiaʻiʻo, ka ʻike, nā loina, ka politika, a me ka ʻoiaʻiʻo. He hohonu loa kāna kuleana i ka hoʻomohala ʻana i ke akeakamai a ua lilo kona mau manaʻo i kumu kuhikuhi koʻikoʻi no nā kula manaʻo like ʻole ma hope mai, mai Aristotle a i Neoplatonism a i ke akeakamai hou.
Ka Moolelo a me ke Kumu o ka Manaʻo o Plato
Ua ola ʻo Plato i ka wā o ka haunaele politika ma Atenai, ʻoi aku hoʻi ma hope o ke Kaua Peloponnesian a me ka pepehi ʻia ʻana o Socrates (399 BC). Ua hoʻoikaika nui nā hanana o ka make ʻana o Socrates iā Plato: ua ʻike ʻo ia pehea e alakaʻi hewa ai ka manaʻo o ka lehulehu a me nā ʻano hana o ka demokrasi ke alakaʻi ʻole ʻia e ka ʻike a me ke akamai. Mai kēia ʻike mai i puka mai ai ka hopohopo o Plato me nā kumumanaʻo o ka hoʻopono, ke aupuni maikaʻi, a me ka hoʻonaʻauao pono. Lawe kāna mau hana i ke ʻano o nā kamaʻilio ʻana, ʻaʻole nā kuʻikahi ʻōnaehana, i kono ʻia ai ka mea heluhelu e ʻike i ke kaʻina hana o ka ʻimi ʻana i ka ʻoiaʻiʻo ma o nā nīnau a me nā pane, nā hōʻole ʻana, a me ka hoʻoikaika ʻana i nā hoʻopaʻapaʻa.
ʻO ke ʻAno Kūkākūkā a me ka Hoʻoilina o Socrates
ʻO kekahi o nā hāʻawi nui a Plato, ʻo ia ka mālama ʻana i ke ʻano hana Socratic, kahi ala o ka akeakamai ma o ke kamaʻilio koʻikoʻi (elenchus). Ma o nā kamaʻilio mua e like me ka Euthyphro, ka Apology, ka Crito, a me nā Laches, hōʻike ʻo Plato iā Socrates ma ke ʻano he kanaka e hoʻokūkū nei i nā kuhi maʻamau a hoʻāʻo i nā wehewehe ʻana o nā manaʻo pono e like me ka "hoʻomana haipule," "koa," a me ka "hoʻopono." He mea koʻikoʻi kēia ʻano hana i ka hoʻomohala ʻana o ke akeakamai no ka mea e hoʻoikaika ana ʻo ia ʻaʻole ka ʻike he manaʻo a kuʻuna paha, akā pono e hoʻāʻo ʻia e ke kumu kūlike. ʻO kēia kuʻuna o ka noiʻi koʻikoʻi ma hope mai ua lilo ia i kumu o ke ʻano akeakamai a, i ka wā lōʻihi, ua hoʻohuli pū i ka ʻuhane ʻepekema.
Ke Kumumanaʻo o nā ʻAno a me nā Metaphysics
ʻO ka haʻawina kaulana loa a Plato ʻo ia kāna kumumanaʻo o nā ʻAno a i ʻole nā Manaʻo (Forms). Wahi a Plato, ʻo ke ao a mākou e ʻike ai me ko mākou mau manaʻo e loli mau ana, mau ʻole, a hoʻopunipuni pinepine. No laila, ʻaʻole hiki i ka ʻike maoli ke hilinaʻi piha i ka ʻike sensory. Ua paio ʻo Plato aia ma hope o nā mea e loli nei kahi ʻoiaʻiʻo kiʻekiʻe a mau loa: nā ʻAno, e like me "ka Hoʻopono ponoʻī," "ka Nani ponoʻī," a i ʻole "ka Maikaʻi ponoʻī." ʻO nā mea o kēia ao e "komo" wale a "hoʻohālike" paha i kēia mau ʻAno.
He hopena koʻikoʻi kēia manaʻo i ka metaphysics: ua hoʻolauna ʻo Plato i kahi ʻokoʻa maopopo ma waena o ke ʻano a me ka ʻoiaʻiʻo. ʻO ka hoʻopaʻapaʻa e pili ana i nā "universals" a me nā "particulars" i ka ʻike ma hope aku—me ka Middle Ages—ua nui ka manaʻo iā Plato. ʻOiai i ka wā i hoʻohewa ʻia ai ke kumumanaʻo o nā ʻano (no ka laʻana, e Aristotle), ʻo ka pilikia āna i hāpai ai ua noho mau ia ma ke kikowaena o nā papahana akeakamai.
Epistemology: ʻIke ma ke ʻano he Hoʻomanaʻo a me ka Rationality
Ma ka epistemology, ua kaulana ʻo Plato no kona manaʻo he naʻauao ka ʻike maoli a pili i ke ao o nā ʻAno. Ma kāna kamaʻilio ʻana me Meno, ua hāpai ʻo ia i ke kumumanaʻo o "anamnesis," a i ʻole "ʻike ma ke ʻano he hoʻomanaʻo": ua ʻike ka ʻuhane i nā ʻAno ma mua o ka hānau ʻana, a ʻo ke aʻo ʻana he hana hoʻomanaʻo. ʻOiai ke kani nei kēia kumumanaʻo he metaphysical, ʻo kona kumu nui ʻo ia kona hoʻokūpaʻa ʻana i ke ola ʻana o ka ʻoiaʻiʻo ʻaʻole i loaʻa wale mai ka ʻike akā hiki ke hiki ma o ka noʻonoʻo ʻana.
Ua hoʻohana pū ʻo Plato i kahi ʻōlelo hoʻākāka kaulana ma ka Repubalika (Politeia): ʻo ke ʻōlelo hoʻākāka o ke ana. Ua hoʻohālikelike ʻia nā kānaka me nā pio i loko o ke ana e ʻike wale ana i nā aka; ua kuhihewa lākou i nā aka no ka ʻoiaʻiʻo. ʻO ke akeakamai ka huakaʻi i waho o ke ana i ka mālamalama, ʻo ia hoʻi, ka hoʻomaopopo ʻana i kahi ʻoiaʻiʻo ʻoiaʻiʻo. He mana koʻikoʻi ko kēia ʻōlelo hoʻākāka i ke kumumanaʻo o ka mālamalama noʻonoʻo a me ke kūʻokoʻa ma o ka hoʻonaʻauao ʻana—he kumuhana e hoʻomau nei i ka puka ʻana mai i loko o ke kuʻuna akeakamai a me ke kumumanaʻo hoʻonaʻauao.
Nā Loina a me ke Manaʻo o ka Maikaʻi Kiʻekiʻe Loa
No Plato, ʻaʻole hiki ke hoʻokaʻawale ʻia ke ʻano loina mai ka ʻike. ʻO ka poʻe i ʻike maoli i ka mea maikaʻi e hoʻoikaika ʻia e hana maikaʻi. Ma The Republic, ua hoʻomohala ʻo ia i ka manaʻo he ʻekolu ʻāpana o ka ʻuhane kanaka: ka noʻonoʻo, ke koa/ʻuhane (thumos), a me nā kuko/makemake. Loaʻa kahi ola kūpono ke alakaʻi ka noʻonoʻo, kākoʻo ka thumos, a aia nā makemake ma ko lākou wahi kūpono. Ua lilo kēia hoʻonohonoho kūlike o ka ʻuhane i kumu hoʻohālike o nā loina i hoʻohuli i ka manaʻo loina ma hope, me ke kuʻuna o nā loina pono.
Ua hoʻonoho pū ʻo Plato i ka "ʻAno o ka Maikaʻi" ma ke ʻano he piko o ka ʻoiaʻiʻo a me ke kumu o ke kauoha. ʻAʻole wale ka maikaʻi he makemake pilikino, akā he kumumanaʻo kūʻokoʻa e hāʻawi ana i ka manaʻo i ka ʻoiaʻiʻo a me ka nani. Ua hoʻokani kēia manaʻo i kahi kuleana i ka hoʻokumu ʻana o nā kumumanaʻo pono objectivist like ʻole a me nā ʻōnaehana waiwai i ka theology philosophical.
ʻIke Pilikino: Ke Kūlana Kūpono a me ka Loiloi o ka Mana
I ka politika, ua hoʻohuli ʻo Plato i nā kūkākūkā e pili ana i ka mokuʻāina, ke kānāwai, a me ke alakaʻi. Ma The Republic, ua hāpai ʻo ia i ka manaʻo o ke "mōʻī akeakamai," he alakaʻi nona ka ʻike o ka maikaʻi a no laila hiki ke noho aliʻi me ka pololei. Ua hoʻokaʻawale pū ʻo ia i nā papa ma ke kūlana kūpono: nā luna (akeakamai), nā kahu (koa), a me nā mea hana (nā mahiʻai, nā mea kālepa, a pēlā aku). ʻAʻole wale kēia mahele he ʻano nohona, akā he hoʻohālikelike i nā ʻāpana ʻekolu o ka ʻuhane: ʻo ke kūlana kūpono e hōʻike ana i kahi ʻuhane i hoʻonohonoho pono ʻia.
ʻOiai ua hoʻohewa pinepine ʻia ka manaʻo o Plato no ke aupuni kūpono he elitist a he kauoha nui paha, ua mau nō kāna mau hāʻawi: ua kau ʻo ia i nā nīnau "he aha ka hoʻopono?" a "he aha ke kumu o ke aupuni?" ma ke kikowaena o ke akeakamai politika. Hōʻike nā puke e like me Statesman a me Laws i ka noʻonoʻo maoli o Plato i ke kānāwai a me nā ʻoihana. Ua ʻike ʻia ka mana o Plato ma nā kuʻuna o ka noʻonoʻo ʻana i ka hoʻonaʻauao politika, ka pono o ka lehulehu, a me ka pilina ma waena o ka ʻike a me ka mana.
ʻO ke Kulanui a me ke Kuʻuna o ka ʻAkeakamai
Ma waho aʻe o nā manaʻo kumumanaʻo, ua ʻike ʻia ke kuleana koʻikoʻi o Plato i ka hoʻokumu ʻana o ke Akademia. Ma laila, ua aʻo ʻia ke akeakamai me ka makemakika, ka hōkū hōkū, a me nā ʻoihana ʻē aʻe. Ua hānau ka Akademia i kahi kuʻuna lōʻihi o ka hoʻonaʻauao akeakamai; ua aʻo ʻo Aristotle ma laila no nā makahiki he nui. Ua hoʻoikaika kēia ʻoihana ʻaʻole he hana pilikino wale nō ke akeakamai, akā, he papahana kamaʻilio a me ka hoʻonaʻauao—kahi mea i lilo i kumu hoʻohālike no nā kuʻuna ʻepekema ma hope.
Ka Mana ma luna o Aristotle, Neoplatonism, a me ka Middle Ages
Ua komo ʻo Aristotle i nā nīnau he nui a Plato me ka hōʻole ʻana i kekahi o kāna mau pane. Ua wehewehe maoli ka loiloi a Aristotle i ke kumumanaʻo o nā ʻano i nā hoʻopaʻapaʻa metaphysical ma o ka mōʻaukala. Ma hope o ke au kuʻuna, ua ulu ka manaʻo o Plato ma o Neoplatonism (Plotinus a me kona mau hope), ka mea i hoʻohui i nā mea o ka metaphysics a Plato me kahi ʻōnaehana ʻuhane paʻakikī. Ma hope mai, ua hoʻohuli ʻo Neoplatonism i ka manaʻo Karistiano mua (e.g., Augustine), a me nā kuʻuna akeakamai Islam a me Iudaio e pili ana i ka pilina ma waena o ke Akua, ke kumu, a me ke ao nei.
I ka Waena o nā Makahiki, ua mau nā mea Platonic i nā kūkākūkā ʻana o nā mea honua, ke ʻano o ka ʻuhane, a me ke kumu o ke ola kanaka. ʻOiai i loko o ke kuʻuna hou, ua ʻike hou ʻia nā kumumanaʻo Platonic i ka rationalism (Descartes), idealism (Kant a Hegel), a me nā kūkākūkā o kēia wā e pili ana i nā mea makemakika a me ka realism moral.
Ka Pili o Plato i ka ʻIke Pilikino o Kēia Manawa
Ke kūpaʻa nei ʻo Plato i ka pili no ka mea ke hāpai nei ʻo ia i nā nīnau koʻikoʻi a pau ʻole: He aha ka ʻike? He aha ke kumu o ke kūlana maikaʻi? Pehea e hiki ai ke hoʻokaʻawale i ka manaʻo mai ka ʻoiaʻiʻo? Pehea e hoʻohālikelike ai ka hoʻonaʻauao i nā kamaʻāina? I ka wā o ka ʻike a me ka manaʻo hoʻokaʻawale, ʻoi aku ka pili o ka Allegory of the Cave: hiki i nā kānaka ke hāʻule maʻalahi i loko o nā "malu" o ka propaganda, ka manaʻo pāʻokoʻa, a me nā kuhihewa pili kaiaulu. ʻO ke kāhea ʻana a Plato i ke kanaka e ʻimi i ka ʻoiaʻiʻo ma o ka hoʻonaʻauao a me ka noʻonoʻo koʻikoʻi he leka koʻikoʻi ia.
Ka hopena
He mea nui ke kuleana o Plato i ka hoʻomohala ʻana i ke akeakamai: ua hoʻohālikelike ʻo ia i ke ʻano o ka hoʻomaʻamaʻa ʻana i ke akeakamai ma o ke kamaʻilio ʻana, ua hāpai i kahi kumumanaʻo o ka ʻoiaʻiʻo e ʻoi aku ana ma mua o ke aupuni sensory, ua hoʻomohala i kahi hiʻohiʻona o ka ʻike naʻauao, ua hoʻolilo i nā loina i mea e kuhikuhi ai i ka ʻuhane i ka maikaʻi, a ua kau i ka hoʻopono a me ka hoʻonaʻauao ma ka puʻuwai o ke akeakamai politika. Ma o ke Kula, ua hoʻoili pū ʻo ia i kahi kumu hoʻohālike o ka ʻoihana noʻonoʻo e mau nei ka mana a hiki i kēia lā. Ma ke ʻano he mea hoʻoikaika a he pahuhopu hoʻohewa, ʻo Plato ke kia nui i ka mōʻaukala o ka manaʻo kanaka.
