Ka Hana ʻana a me ka Mōʻaukala o ke Kiʻi o Liberty
ʻO ke Kiʻi o Liberty, i ʻike pinepine ʻia ʻo "Liberty Enlightening the World," ʻo ia kekahi o nā kiʻi kaulana loa o ka honua. Ke kū nei me ka hanohano ma ka Mokupuni ʻo Liberty ma ke awa ʻo New York, USA, ua lilo ia i hōʻailona o ke kūʻokoʻa, ka manaʻolana, a me ka manawa kūpono no nā miliona e ʻike ana. E wehewehe ana kēia ʻatikala i ka mōʻaukala a me ka hoʻokumu ʻia ʻana o ke Kiʻi o Liberty, a me kona manaʻo hohonu a me kona mana.
Ka Moolelo o ke Kiʻi o ke Kuokoa
ʻO ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa he makana mai ka poʻe Farani i ʻAmelika Hui Pū ʻIa, e hoʻomanaʻo ana i ka haneli makahiki o ke kūʻokoʻa o ʻAmelika a e hoʻolauleʻa ana i ka pilina ma waena o nā ʻāina ʻelua. Ua hāpai mua ʻia ka manaʻo e Édouard René de Laboulaye, he loio Farani a he ʻepekema politika, nāna i noʻonoʻo i kēia makana hōʻailona ma ke ʻano he hōʻike i ka pilina a me ke kūpaʻa i nā waiwai o ke kūʻokoʻa a me ka demokrasi i kākoʻo ʻia e nā ʻāina ʻelua.
Ua hoʻomaka ka papahana i ka makahiki 1865, ʻewalu mau makahiki ma hope o ka pau ʻana o ke Kaua Kivila ʻAmelika, i ka wā i hāpai ai ʻo Laboulaye i ka manaʻo i ke kālai kiʻi Farani kaulana ʻo Frédéric Auguste Bartholdi. Ua ʻae ʻo Bartholdi e alakaʻi i ka papahana a hoʻomaka i ka hoʻolālā ʻana i ke kiʻi e lilo i hoʻokahi o nā kia hoʻomanaʻo kaulana loa o ka honua.
Ka Hana ʻana o ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa
Hoʻolālā a me ka Hōʻiliʻili kālā
Ua hoʻolālā ʻo Frédéric Auguste Bartholdi i kēia kiʻi e hōʻike ana i kahi wahine e ʻaʻahu ana i kahi ʻaʻahu hou, me kona lima ʻākau e paʻa ana i kahi lama e lapalapa ana ma ke ʻano he hōʻailona o ka mālamalama a me kona lima hema e paʻa ana i kahi papa i kākau ʻia me "JULY IV MDCCLXXVI" (Iulai 4, 1776), ka lā hoʻomanaʻo o ke kūʻokoʻa o ʻAmelika Hui Pū ʻIa. Ma nā wāwae o ke kiʻi he mau kaulahao haki, e hōʻike ana i ke kūʻokoʻa mai ke kauā a me ka hoʻoluhi hewa.
I mea e hoʻokō ai i kēia hihiʻo nui, pono ke kālā nui. Ma Palani, ua hōʻiliʻili ʻia nā kālā ma o nā hāʻawi pilikino, nā loteri, a me nā hōʻikeʻike kiʻi. I kēia manawa, ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, ua komo pū nā hana hōʻiliʻili kālā me kahi hoʻolaha a ka makasina "New York World" a Joseph Pulitzer e koi ana i nā ʻAmelika e hāʻawi i kēia papahana nui.
Hana ʻana a me ke kūkulu ʻana ma Farani
Ua hoʻomaka ke kūkulu ʻana o ke kiʻi ma Farani i ka makahiki 1875 a ua hoʻopau ʻia i ka makahiki 1884. Ua hoʻoheheʻe ʻia mai nā pepa keleawe i hoʻoheheʻe ʻia a kau ʻia ma luna o kahi kiʻikuhi hao i hoʻolālā ʻia e Gustave Eiffel, ka mea i kaulana ma hope no ka hale kiaʻi i kapa ʻia kona inoa ma Palisa. Ua hōʻoia ka ʻenekinia hou o Eiffel e kūpaʻa ke kiʻi a kū i nā makani ikaika a me nā kūlana ʻino.
I ka pau ʻana o ke kūkulu ʻana, ua wāwahi ʻia ke kiʻi i 350 mau ʻāpana kaʻawale a hoʻopaʻa ʻia i loko o 214 mau pahu no ka hoʻouna ʻana i ʻAmelika. Ua hana ʻia kēia huakaʻi lōʻihi ma ke kai, a ua hōʻea i ke awa ʻo Nu Ioka ma Iune 17, 1885.
Ke kūkulu ʻana ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa
Ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, ua hoʻomau ʻia ke kūkulu ʻana o ke kahua o ke kiʻi me kona kūkulu ʻana ma Palani. Ua hōʻiliʻili ʻia hoʻi nā kālā no kēia kahua nui ma o nā hāʻawi kālā a ka lehulehu. Ua hoʻolālā ka mea kālai hale ʻAmelika ʻo Richard Morris Hunt i ke kahua granite 47 mika ke kiʻekiʻe e kākoʻo ana i ke kiʻi keleawe.
Ma hope o ka hōʻea ʻana i ʻAmelika, ua hoʻākoakoa ʻia a hoʻopili hou ʻia nā ʻāpana o ke kiʻi. Ua hala kēia hana ma kahi o ʻehā mahina, a ʻo ka hope loa, ma ʻOkakopa 28, 1886, ua wehe ʻia ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa e Pelekikena Grover Cleveland ma kahi ʻaha nui i mua o nā tausani o ka poʻe.
Ke Manaʻo a me ka Mana o ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa
ʻAʻole wale ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa he makana diplomatika, akā he hōʻailona hoʻi o ke kūʻokoʻa a me ka ʻae ʻia. Mai kona hoʻomaka ʻana, ua lawelawe ke kiʻi ma ke ʻano he kukui no nā malihini e komo ana i ʻAmelika Hui Pū ʻIa ma o Ellis Island. Manaʻo ka nui o nā malihini i ko lākou ʻike mua ʻana i ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa he hōʻailona o ka manaʻolana a me kahi hoʻomaka hou ma kahi ʻāina e hoʻohiki ana i ke kūʻokoʻa.
Ke kāhea nei hoʻi ke kiʻi i nā kumumanaʻo o ka demokrasi a me ke kūʻē ʻana i ka hoʻoluhi hewa a me ka hoʻoluhi hewa. ʻO nā huaʻōlelo i kālai ʻia ma ka papa a me ke kiʻi i hoʻomālamalama ʻia e ke kukui, i hoʻomālamalama ʻia i ka pō, ua lilo i hōʻailona kaulana o nā manaʻo i kākoʻo ʻia e nā mea hoʻokumu o ʻAmelika Hui Pū ʻIa.
Ua lawelawe pū ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa ma ke ʻano he kua no nā pono kanaka like ʻole a me nā neʻe kaiāulu ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa. I ka hoʻomaka ʻana o ke kenekulia 20, no ka laʻana, ua hoʻohana ʻia ia i nā hoʻolaha no ke koho balota o nā wahine. Pēlā nō, i ka wā o ke Kaua Honua II a me ke Kaua Anu, ua lilo ke kiʻi i hōʻailona o ka hakakā kūʻē i ka totalitarianism a me ka hoʻolaha ʻana o ka demokrasi liberal.
Ma waho aʻe o ka lilo ʻana i hōʻailona politika a me ka nohona, he mea moʻomeheu nō hoʻi ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa, i hōʻike ʻia i nā hana noʻeau like ʻole, nā palapala, nā kiʻiʻoniʻoni, a me ke mele. Ua wehewehe ka nui o nā mea pena kiʻi a me nā mea kākau, i hoʻoulu ʻia e kona nani a me kona manaʻo hohonu, i ke kiʻi he ikona o ke kūʻokoʻa a me ka noʻeau.
Ka Mālama ʻana a me ka Hoʻomaikaʻi ʻana i ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa
I ka hala ʻana o ka manawa, ua hana ʻia kekahi mau hoʻihoʻi hou a me nā papahana mālama i ke Kiʻi o Liberty e hōʻoia i kona lōʻihi a me kona nani. ʻO kekahi o nā hoʻihoʻi nui loa i hana ʻia mai ka makahiki 1984 a i ka makahiki 1986, ma mua pono o ka makahiki 100 o ke kiʻi. I loko o kēia hoʻihoʻi hou ʻana, ua pani ʻia ke kino hao o ke kiʻi me kahi kino hou, ʻoi aku ka pale ʻana i ka pala, ua hoʻā hou ʻia ke kukui mua me kahi mea hou, ʻoi aku ka mālamalama, a ua hana ʻia nā hoʻomaikaʻi ʻē aʻe.
I ka makahiki 2011, ua hana ʻia nā hoʻomaikaʻi ʻana o ka Mokupuni ʻo Liberty a me ke Kiʻi o Liberty e hoʻomaikaʻi i ka ʻike o ka poʻe malihini a hoʻoikaika i ke kūkulu ʻana. ʻO kēia mau hoʻomaikaʻi ʻana, ua komo pū me nā hoʻomaikaʻi ʻana i ke komo ʻana a me ka palekana, a me ka wehe hou ʻana o ka lei aliʻi o ke kiʻi i ka lehulehu.
Ka hopena
ʻOi aku ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa ma mua o kahi hana noʻeau koʻikoʻi; hōʻike ia i kahi leka hohonu o ke kūʻokoʻa, ka manaʻolana, a me ka hakakā kanaka e hoʻokō i nā waiwai kiʻekiʻe loa. Mai kona hoʻokumu ʻia ʻana, kahi hui pū ʻana ma waena o ʻelua mau lāhui nui, a hiki i kona kūlana ma ke ʻano he hōʻailona e hoʻomālamalama ana i ke ala no ka poʻe e ʻimi nei i kahi ola maikaʻi aʻe, ke noho nei ke kiʻi he kukui i loko o nā puʻuwai o nā mea he nui. Ma o ka manawa a me ka loli, ke hoʻomau nei ke Kiʻi o ke Kūʻokoʻa i ka hoʻoulu ʻana i ka honua me kāna leka o ke kūʻokoʻa a me ke koa, e lilo ia i hoʻokahi o nā kia hoʻomanaʻo i mahalo nui ʻia a ʻike ʻia ma ka honua.
