He aha ka El Niño Southern Oscillation (ENSO)?
ʻO ka El Niño Southern Oscillation (ENSO) kekahi o nā hanana aniau koʻikoʻi loa o ka Honua, e hoʻopilikia nui ana i nā ʻano aniau honua, me Indonesia pū kekahi. ʻAʻole ʻo ENSO wale nō ʻo "El Niño," e like me ka mea i kapa pinepine ʻia, akā he ʻōnaehana o nā pilina ma waena o ke kai a me ka lewa ma ka Moana Pākīpika. ʻO nā loli i ka mahana o ka ʻilikai, ke kuhikuhi a me ka ikaika o ka makani, a me nā ʻano kaomi ea ma kēia wahi hiki ke hoʻoulu i kahi moʻo o nā hopena e pālahalaha ana ma ka honua holoʻokoʻa—mai nā loli i ke kau ua, nā maloʻo, nā waikahe, a hiki i nā hoʻopilikia i nā ʻoihana mahiʻai a me nā lawaiʻa.
Ka hoʻomaopopo ʻana i nā huaʻōlelo: El Niño, La Niña, a me Southern Oscillation
ʻEkolu mau kūlana nui o ENSO: ʻo El Niño, La Niña, a me ke kahua kūlike ʻole. ʻO nā huaʻōlelo ʻelua i ʻike nui ʻia ʻo El Niño lāua ʻo La Niña, akā he ʻāpana lākou o kahi ʻōnaehana nui aʻe. I kēia manawa, ʻo ka huaʻōlelo Southern Oscillation e pili ana i nā loli o ke kaomi ea ma waena o ka Pākīpika komohana (a puni ʻo Indonesia a me Australia) a me ka Pākīpika hikina (kokoke i ke kahakai o ʻAmelika Hema). Pili kēia loli kaomi i nā loli o nā makani kalepa, ka mea maʻamau e puhi mai ka hikina a i ke komohana ma ka equator.
I ka pōkole:
– El Niño: ka hoʻomehana ʻano ʻē (anomaly mahana) o ka mahana o ka ʻilikai ma ka Pākīpika waena-hikina.
– La Niña: ke anuanu maʻamau ʻole (anomaly anu) ma ka ʻāpana like.
– Southern Oscillation: nā loli i nā ʻano kaomi ea e hele pū me a hoʻoikaika i nā kūlana ʻelua.
Ma muli o kēia ʻōnaehana e pili ana i ʻelua mau ʻāpana i ka manawa hoʻokahi—ʻo ke kai (El Niño/La Niña) a me ka lewa (Southern Oscillation)—ua kapa ʻia e nā loea he "oscillation" a i ʻole ka loli mau ʻana o ke aniau.
Pehea e hana ai ʻo ENSO?
I mea e hoʻomaopopo ai iā ENSO, pono mākou e noʻonoʻo i nā kūlana "maʻamau" ma ka Pākīpika wela. Ma lalo o nā kūlana kūlike ʻole, puhi nā makani kalepa mai ka hikina (kokoke i ʻAmelika Hema) a i ke komohana (i Indonesia). Hoʻoulu kēia mau makani i ka wai mahana o ka ʻilikai e hōʻiliʻili ma ke komohana o ka Pākīpika, e hopena ana i nā wai mahana a puni ʻo Indonesia. Hoʻoulu kēia wai mahana i ka mahu nui, ka hoʻokumu ʻia ʻana o ke ao, a me ka ua. ʻO kēia kekahi kumu i pulu ai ʻo Indonesia a me kona mau wahi a puni a loaʻa ka ua nui.
I kēia manawa, ma ka hikina o ka Pākīpika, i ka wā e hoʻokuke ʻia ai ka wai mehana i ke komohana, e piʻi ana ka wai anuanu o ke kai mai ka hohonu mai ma kahi kokoke i ke kahakai o ʻAmelika Hema. Nui nā meaʻai i loko o kēia wai piʻi ʻana, e hoʻohanohano ana i ka ʻāina no kāna lawaiʻa huahua.
Ke hoʻololi ʻo ENSO i El Niño a i ʻole La Niña, loli kēia mau ʻano hana maʻamau.
ʻEl Niño: i ka wā e mahana ai ka Pākīpika hikina
I ka wā o ka El Niño, hoʻonāwaliwali nā makani kalepa a hoʻohuli paha i ke kuhikuhi no kekahi mau manawa. ʻO ka hopena, neʻe hou ka wai mehana e hōʻiliʻili mau ana ma ke komohana o ka Pākīpika i ka Pākīpika waena a me ka hikina. Piʻi aʻe ka mahana o ka ʻilikai ma ka Pākīpika waena-hikina ma luna o ka maʻamau.
Ka hopena koke:
– ʻO ka ʻāpana o ke ao a me ka ua e ikaika mau ana a puni ʻo Indonesia e neʻe paha i ke kikowaena o ka Pākīpika.
– ʻOi aku ka maʻalahi o Indonesia a me Australia i ka emi ʻana o ka ua a me ka maloʻo ma nā wahi he nui.
– Hiki i kekahi mau wahi ma ʻAmelika Hema ke ʻike i ka ua nui aʻe ma mua o ka maʻamau.
Hoʻopili pinepine ʻia ʻo El Niño me nā kau maloʻo lōʻihi, ka piʻi ʻana o ka pilikia o nā ahi ululāʻau a me ka ʻāina, a me ka emi ʻana o ka lako wai ma kekahi mau wahi. Eia nō naʻe, hiki ke ʻokoʻa kona hopena ma nā wahi like ʻole ma Indonesia ma muli o ka mana o ke ʻano o ka ʻāina, nā au moana kūloko, a me nā kumu aniau ʻē aʻe.
La Niña: i ka wā e hōʻoluʻolu ai ka Pākīpika hikina
I ka ʻaoʻao ʻē aʻe, i ka wā o ka La Niña, e ikaika ana nā makani kalepa. Hoʻokuke kēia i ka wai mehana i ke komohana (i Indonesia), ʻoiai e piʻi ana ka wai anuanu ma ka hikina o ka Pākīpika. ʻO ka hopena, ua haʻahaʻa ka mahana o ka ʻilikai ma ka waena hikina o ka Pākīpika ma mua o ka maʻamau.
Nā hopena laulā o La Niña:
– ʻOi aku ka nui o ka ua ma mua o ka maʻamau i nā wahi o Indonesia.
– Ke piʻi nei ka pilikia o ke kahe ʻana o ka wai a me ka ʻāina hāʻule ma kekahi mau wahi, ʻoiai i ka wā nui o ka ua.
– Hiki i ke kau ua ke hiki mua a i ʻole ke lōʻihi, ʻoiai ʻaʻole ia i hoʻolaha like ʻia i nā manawa a pau.
Eia nō naʻe, ʻaʻole ʻo La Niña ke ʻano o ka ua mau a me ke keakea ʻole. Hoʻololi wale ia i ka hiki ke ua a me ka ikaika o ka ua—no laila e piʻi aʻe ana ka manawa kūpono o ka ua nui i kekahi mau manawa.
ʻEhia pinepine ka hana ʻana o ENSO?
ʻAʻole hana ʻia ʻo ENSO i kēlā me kēia makahiki me ke ʻano like. Ma ke ʻano laulā, hana ʻia kēia hanana i kēlā me kēia 2 a 7 mau makahiki, me ka wā El Niño a i ʻole La Niña e mau ana no 9-12 mau mahina, a i kekahi manawa ʻoi aku ka lōʻihi. ʻOkoʻa nō hoʻi ka ikaika: aia nā El Niño "nāwaliwali," "waena," a me "ikaika". Pēlā nō hoʻi no La Niña.
Nānā nā kānaka ʻepekema iā ENSO ma o nā ʻano hōʻailona like ʻole, e like me:
– Nā ʻano ʻē o ka mahana o ka ʻilikai (SST) ma ka ʻāpana ʻo Niño 3.4 (kekahi o nā wahi koʻikoʻi ma ka Pākīpika).
– ʻO ka Southern Oscillation Index (SOI) e hōʻike ana i ka ʻokoʻa o ke kaomi ea ma waena o Tahiti a me Darwin (ʻAukekulelia).
– Ke nānā ʻana i ka makani, nā ao, a me ka mahana o ka ʻilikai.
Me ka ʻikepili ukali, nā buoys, a me nā hiʻohiʻona aniau, ua pololei loa nā wānana ENSO i kēia manawa, ʻoiai ke koe nei kekahi mau mea kānalua, ʻoiai i ka wā hoʻololi kau (i kapa pinepine ʻia ʻo "spring predictability barrier").
Ka hopena o ENSO ma Indonesia
He ʻāina koʻikoʻi ʻo Indonesia i ka ENSO. Ma ke ʻano laulā:
– Hoʻopili pinepine ʻia ʻo El Niño me nā kau maloʻo a maloʻo, nā kau ua lohi, ka emi ʻana o ke kahe ʻana o ka muliwai, nā hoʻopilikia i ka hana laiki a me nā mea kanu meaʻai, a me ka piʻi ʻana o ka pilikia o nā ahi nahele a me ka ʻāina.
– Hoʻonui pinepine ʻo La Niña i ka ua, hoʻonui i ka pilikia o ke kahe ʻana a me ka ʻāina hāʻule, a hiki ke hoʻopilikia i nā hana mahiʻai inā nui ka ua i kekahi mau wā ulu.
Hoʻolaha pū ka hopena o ENSO i nā ʻāpana aʻe:
– Ke kai a me ka lawaiʻa: hoʻopilikia nā loli o ka mahana a me nā au o ke kai i ka hoʻolaha ʻana o nā iʻa.
– Ola kino: hiki i ka maloʻo, ka uahi, a i ʻole ke kahe ʻana ke hoʻonui i ka pilikia o kekahi mau maʻi.
- Hoʻokele waiwai: hiki i nā hoʻopilikia i ka huahana mahiʻai a me nā pōʻino hydrometeorological ke hana i nā pohō nui.
Eia nō naʻe, ʻaʻole ʻo ENSO wale nō ke kumu o ke aniau ma Indonesia. ʻO nā kumu ʻē aʻe e pili ana i ka Indian Ocean Dipole (IOD), ka Asia-Australia Monsoon, a me nā ʻano loli intraseasonal e like me ka Madden-Julian Oscillation (MJO). ʻO ka hui pū ʻana o kēia mau mea hiki ke hoʻoikaika a hoʻonāwaliwali paha i ka hopena o ENSO.
No ke aha he mea nui ka hoʻomaopopo ʻana iā ENSO?
Kōkua ka hoʻomaopopo ʻana iā ENSO iā mākou e wānana. Inā hōʻike nā wānana i ka hiki ʻana o El Niño, no ka laʻana, hiki i ke aupuni a me nā kaiāulu ke hoʻoikaika i nā hana hoʻēmi maloʻo, hoʻomākaukau i nā ʻano kanu kūpono, hoʻokele i nā mālama wai, a hoʻonui i ka mākaukau ahi. Inā he hanana hiki ke La Niña, hiki i nā hoʻomākaukau ke kālele i ka hoʻokele wai kahe, ka mākaukau kahe, a me ka hoʻēmi ʻana i ka ʻāina hū.
No ka ʻepekema a me ke kulekele lehulehu, hāʻawi pū ʻo ENSO i kahi laʻana ikaika o ke ʻano o nā loli liʻiliʻi i ka ʻōnaehana moana-lewa ma kekahi ʻāina e hiki ai ke loaʻa nā hopena ākea. No laila, ʻo ka nānā ʻana iā ENSO he ʻāpana koʻikoʻi o ka ʻōnaehana hoʻolaha mua o ke aniau honua.
Pani
ʻO ka El Niño Southern Oscillation kahi hanana aniau e kū mai ana mai ka pilina ikaika ma waena o ka Moana Pākīpika a me ka lewa ma luna. Ma o nā loli o ka mahana o ka ʻilikai a me ke kaomi ea, hoʻopilikia ʻo ENSO i ka makani, ka ua, a me nā ʻano aniau ma nā wahi like ʻole, me Indonesia. Hoʻonui pinepine ʻo El Niño i ka pilikia o ka maloʻo, ʻoiai ʻo La Niña e pili pinepine ʻia me ka ua nui a me ka hiki ke loaʻa nā pōʻino hydrometeorological. Me ka nānā pono ʻana a me nā pane kūpono, hiki ke hoʻēmi ʻia nā hopena maikaʻi ʻole o ENSO, a hiki ke hoʻomākaukau maikaʻi ʻia nā ʻāpana koʻikoʻi e like me ka mahiʻai, ka hoʻokele wai, a me ka mākaukau pōpilikia no kēia ʻano loli o ke aniau.
