Ka Loiloi a Nietzsche no ka Hoʻomana
Ua ʻike ʻia ʻo Friedrich Nietzsche (1844–1900) ʻo ia kekahi o nā akeakamai hoʻonāukiuki loa i ka mōʻaukala o ka manaʻo Komohana. ʻAʻole ʻo ia i hoʻohewa wale i ka hoʻomana ma ke ʻano he ʻoihana kaiāulu, akā ua hoʻopiʻi pū ʻo ia i nā kumu pono, metaphysical, a me ka noʻonoʻo āna i manaʻoʻiʻo ai ua kākoʻo i ke ʻano o ka hoʻomaʻamaʻa ʻana o ke kanaka i ka hoʻomana—ʻoi aku hoʻi ma ke kuʻuna Karistiano ʻEulopa. Hoʻopili pinepine ʻia ka loiloi a Nietzsche i ka hoʻomana ma ka ʻili e like me "Ua inaina ʻo Nietzsche i ke Akua," akā ʻo ka mea āna i hoʻouka maoli ai he ʻano hoʻomana kikoʻī: kahi hoʻomana e hōʻole ana i ke ola, hoʻokau mua i ka haʻalele ʻana, a kūkulu i kahi pono ma luna o ka hewa a me ka makaʻu. Nānā kēia ʻatikala i ke ʻano o ka loiloi a Nietzsche i ka hoʻomana, nā kumu ma hope ona, a me kona mau hopena no nā ʻike hou o ke kūlana pono a me ke kanaka.
1. "Ua make ke Akua": he hōʻailona, ʻaʻole he ʻōlelo hoʻopuka
ʻO ka ʻōlelo kaulana loa a Nietzsche ʻo "Ua make ke Akua," ʻoiai hoʻi ma *The Gay Science* a me *Thus Spoke Zarathustra*. Hoʻomaopopo pinepine ʻia kēia ʻōlelo he hōʻike no ka atheism pilikino. No Nietzsche, "ʻo ka make ʻana o ke Akua" he hōʻailona moʻomeheu: ʻo ka mana o ka hoʻomana a me ka manaʻoʻiʻo metaphysical, i lilo i kikowaena i ke ʻano o ke ola, ua hiolo ma lalo o ka mana o ke au hou—ʻepekema, loiloi mōʻaukala, rationalism, a me ka loli kaiaulu. ʻO ke ʻano kēia, nui ka poʻe e hoʻohana mau nei i ka ʻōlelo pono a me nā pono hoʻomana, akā ʻaʻole hōʻoiaʻiʻo hou nā kumu o ko lākou mau manaʻoʻiʻo.
ʻO ka hopena o ka "make ʻana o ke Akua" ʻaʻole ia he kūʻokoʻa maʻalahi, akā, he pilikia o ke ʻano. Inā ʻaʻole i manaʻoʻiʻo maoli ʻia ke Akua—ma ke ʻano he kumu o ka ʻoiaʻiʻo, ke kumu, a me nā loina pono—e kū ana ke kanaka i ka nihilism: ka manaʻo ʻaʻohe manaʻo maoli o ke ola. Ua ʻike ʻo Nietzsche i ka nihilism he mea weliweli a he manawa kūpono hoʻi. ʻO ka pōʻino, hiki i ke kanaka ke hāʻule i loko o ka manaʻo ʻole a me ka haʻalele ʻana; ʻo ka manawa kūpono, hiki i ke kanaka ke hana i nā waiwai hou a ʻoi aku ka maikaʻi no ke ola.
2. ʻO ka hoʻomana ma ke ʻano he hōʻailona noʻonoʻo: makaʻu, nāwaliwali, a me ka pakele
Ua heluhelu ʻo Nietzsche i ka hoʻomana ʻaʻole wale ma ke ʻano he kumu aʻo, akā, ma ke ʻano he hanana noʻonoʻo. Ma nā kikokikona he nui, ua hoʻopaʻapaʻa ʻo ia ua kū mai ka hoʻomana mai ka pono kanaka no ka pale ʻana, ka maopopo, a me ka hōʻoluʻolu. Ke manaʻo ke kanaka he nāwaliwali i mua o ka ʻeha, ka maopopo ʻole, a me ka make, hāʻawi ka hoʻomana i kahi moʻolelo hōʻoluʻolu: aia kahi hoʻolālā akua, aia ka hoʻopono cosmic, a aia ke ola ma hope o ka make. No Nietzsche, ʻo ka pilikia ʻaʻole wale nō he wahaheʻe kēia mau moʻolelo, akā, he pinepine lākou e lawelawe ma ke ʻano he pakele mai nā ʻoiaʻiʻo o ke ola.
Ma mua o ke alo ʻana i ka ʻeha ma ke ʻano he ʻāpana kūlohelohe o ke ola ʻana, hoʻololi kekahi mau hoʻomana i ka ʻeha i kahi "waiwai" i hoʻonani ʻia: ʻo ka poʻe haipule ka poʻe e ʻeha nui loa a ʻo lākou ka poʻe hoʻolohe loa. Ua hōʻole ʻo Nietzsche i kēia manaʻo kūpono no ka mea, e like me kāna ʻōlelo, hoʻolilo ia i nā kānaka i mau mea makaʻu i ke ola a makemake ʻole e ulu. Ua kapa ʻo ia i kēia ʻano he "inaina i ke ao" a i ʻole he ʻano kūʻē i ke ola: ua manaʻo haʻahaʻa ʻia ka honua maoli, ʻoiai ʻo ka "honua ʻē aʻe" (ka lani, ke ola ma hope o ke ola, ke aupuni transcendent) ua manaʻo ʻia he mea nui aʻe.
3. Ke kūlana kauā a me ka hoʻohuli ʻana o nā waiwai
ʻO kekahi o nā ʻāpana koʻikoʻi loa o ka loiloi a Nietzsche i ka hoʻomana ʻo ia kāna loiloi o ke kūlana pono, ʻoiai ma On the Genealogy of Morality. Hoʻokaʻawale ʻo ia i ʻelua mau ʻano o ke kūlana pono: ke kūlana pono haku a me ke kūlana pono kauā.
– Puka mai kou ʻano pono mai kahi ʻano kanaka ikaika, hilinaʻi, a noʻeau. ʻO ke ʻano o ka "maikaʻi" iā lākou he hanohano, wiwo ʻole, mana, a hanohano.
– Kū mai ke ʻano o ke kauā mai nā hui nāwaliwali a i hoʻoluhi ʻia paha, ʻaʻole hiki ke hōʻike pololei i ka mana. Hoʻomohala lākou i nā waiwai kūʻē: ʻo "maikaʻi" ʻo ia hoʻi ka haʻahaʻa, ka hoʻolohe, ka hoʻouka kaua ʻole, a me ke koi ʻole; ʻoiai ʻo "ka hewa" e pili ana me ka ikaika, ka noho aliʻi, a me ke koa.
Ua paio ʻo Nietzsche ʻo ka hoʻomana (ʻoi aku hoʻi ka hoʻomana Karistiano ʻEulopa) e hoʻoikaika i ke ʻano o ke kauā ma o ka mea āna i kapa ai he ressentiment—ka huhū huna o ka poʻe nāwaliwali i ka poʻe ikaika. ʻAʻole hiki ke hoʻopaʻi pono, ua hoʻopili ʻia kēia huhū ma o ka hoʻohuli ʻana i nā waiwai: ua kapa ʻia ka ikaika he hewa, ua kapa ʻia ka nāwaliwali he pono. Ma kēia hoʻolālā, ua manaʻo ka poʻe ikaika he hewa, a ua hāʻawi ʻia ka poʻe nāwaliwali i ke kūlana kiʻekiʻe. ʻAʻole manaʻo kēia loiloi e hoʻomaikaʻi ana ʻo Nietzsche i ka hana ʻino, akā, ua hōʻole ʻo ia i kahi ʻano pono i hānau ʻia mai nā pane hoʻopaʻi a kūʻē i ka ikaika o ke ola.
4. ʻO ka Asceticism a me ke kūlana kūpono o ka "hōʻole ponoʻī"
Ua hoʻohewa pū ʻo Nietzsche i ke kūlana kūpono o ka asceticism—ʻo ia ka manaʻo e pili ana ka haipule i ka hoʻopau ʻana i nā makemake, ka kaohi ʻana i ke kino, a me ka "hoʻopau ʻana" i nā manaʻo o ke ola. Ua ʻike ʻo ia i ke kūlana kūpono o ka ascetic ma ke ʻano he hoʻolālā no ka hāʻawi ʻana i ka manaʻo i ka ʻeha: inā he ʻeha ke ola, a laila ʻike ʻia ka ʻeha ma ke ʻano he ala uhane i ke ola.
ʻO ka pilikia, no Nietzsche, ʻo ke kūlana ascetic e alakaʻi pinepine ana i ka hōʻole ponoʻī loa. Ua manaʻo ʻia ke kino a me nā ʻano kūlohelohe he haumia, ua manaʻo ʻia ka moekolohe he kumu o ka hewa, a ua kānalua ʻia ka hauʻoli o ke ao nei. Manaʻo ʻo Nietzsche i kēia ma ke ʻano he ʻano hoʻouka kaua i ke ola: ua aʻo ʻia nā kānaka e manaʻo hewa no nā mea he ʻāpana maoli o ke ola.
Eia kekahi, ua ʻike ʻo ia i ka asceticism ma ke ʻano he ʻano huna o ka "makemake i ka mana." Hiki i kahi kanaka hoʻomana ke loaʻa ka mana ma o ka lilo ʻana i kiaʻi pono, e hoʻoholo ana i ka mea hemolele a me ka mea hewa. No laila, hiki i ka haipule ke lilo i ʻano hana kaiāulu no ka hoʻomalu ʻana i nā kānaka ma o ka hewa.
5. Ka hoʻomana, ka ʻoiaʻiʻo, a me nā "wahaheʻe pono"
No Nietzsche, ua pili pū ka hoʻomana i ka nīnau o ka ʻoiaʻiʻo. Ua kānalua ʻo ia i nā koi hoʻomana i ka ʻoiaʻiʻo loa, ʻoiai ʻo kēia mau koi e lawelawe pinepine ai i ka hoʻonohonoho ʻana i ke kaiāulu a hoʻopaʻa i kahi ʻano pono. Ma ka manaʻo o Nietzsche, ʻaʻole e ʻimi mau ke kanaka i ka ʻoiaʻiʻo no ka ʻoiaʻiʻo; ʻimi pinepine lākou i nā manaʻoʻiʻo e hiki ai ke ola ke hoʻomanawanui.
Akā, ʻaʻole ʻo Nietzsche wale nō ka "kūʻē i ka ʻoiaʻiʻo." Ua hoʻohewa ʻo ia i ke ʻano o ka hoʻomana e hoʻolilo ai i ka ʻoiaʻiʻo i mea hana o ka mana: hāʻawi ʻia ke aʻo ʻana i ke kūlana kapu, e paʻakikī ai ke nīnau. Ke manaʻo ʻia he hewa ka nīnau ʻana, ua manaʻo ʻia ka ʻike akeakamai a me ka ʻepekema he mau hoʻoweliweli, a ua hoʻopau ʻia ke kūʻokoʻa o ka manaʻo. No Nietzsche, ke pale nei kēia i ka ulu ʻana o ke kanaka ma ke ʻano he poʻe e ʻaʻa ana e hoʻokolokolo a hana.
6. He aha ka mea e pani ai i ka hoʻomana? ʻO ka Übermensch a me ka hoʻokumu ʻana o nā waiwai
ʻAʻole i pau ka hoʻohewa ʻana a Nietzsche i ka hōʻole ʻana; hāʻawi pū ʻo ia i ke kuhikuhi: pono nā kānaka e lilo i mea hana waiwai. ʻO kāna kiʻi hōʻailona ʻo Übermensch (unuhi pinepine ʻia ʻo "superman" a i ʻole "superhuman"). ʻAʻole ʻo Übermensch he lāhui kikoʻī a he superhuman biological paha, akā he ʻano kanaka i hilinaʻi ʻole i ka mana transcendent no ke ʻano o ke ola, akā ʻaʻa e hōʻoia i ke ola—me ka ʻeha—ma ke ʻano he mea hiki ke hoʻololi ʻia i mana.
ʻO kēia kahi e puka mai ai ka manaʻo o ke amor fati (aloha i ka hopena): ke ʻae ʻana i ke ola e like me ia a me ke aloha ʻana i ka ʻoiaʻiʻo, ma mua o ka holo ʻana i kahi honua ʻē aʻe. Paipai ʻo Nietzsche i ka hōʻoia ʻana o ke ola, ka noʻeau, ka ikaika, a me ke koa e kū i ka nele o ke ʻano ma hope o ka hiolo ʻana o ka mana kuʻuna.
7. Ke kūlana a me ka hoʻopaʻapaʻa o ka hoʻohewa ʻana a Nietzsche
He mea kūpono ka loiloi a Nietzsche no ka mea, ʻaʻole ia e pili wale i ka hoʻomana ma ke ʻano he hana kuʻuna, akā, he manaʻo hoʻi e hiki ke puka mai ma nā wahi a pau: ma ka manaʻo politika, ka pono o ka nohona, a i ʻole ka moʻomeheu kaulana—ʻo ia hoʻi, ke ʻano e ʻimi ai i ka "ʻoiaʻiʻo hope loa" no ka palekana noʻonoʻo, a me ke ʻano e hoʻohana ai i ka hewa ma ke ʻano he ala e kaohi ai. I ka manawa like, he mea hoʻopaʻapaʻa hoʻi ka noʻonoʻo o Nietzsche. ʻO kāna loiloi ʻana i ka "ikaika" a me ka "nāwaliwali" i kekahi manawa ua manaʻo ʻia he hoʻomaʻalahi loa i ka ʻoiaʻiʻo o ka nohona. Hoʻomaopopo pinepine ʻia kāna loiloi ʻana i ke aloha he kumu no ka hana ʻino, ʻoiai ua heluhelu pololei ʻia ʻo Nietzsche ma ke ʻano he hoa paio o kahi pono e hoʻonani ana i ka nāwaliwali a kāohi i ka ikaika.
Ka hopena
ʻO ka loiloi a Nietzsche i ka hoʻomana he loiloi ia i kahi ʻano hoʻomana e hōʻole ana i ke ao nei, e hoʻonani ana i ka ʻeha, a kūkulu i ke ʻano pono ma luna o ka hewa a me ka huhū. No Nietzsche, "Ua make ke Akua" e hōʻailona ana i ka pilikia o ke ʻano hou a me ka hoʻomaka ʻana o kahi hiki hou: hiki i nā kānaka ke hana i ka waiwai me ka hilinaʻi ʻole i ka mana transcendent. Hoʻokūkū ʻo ia i nā kānaka e ola wiwo ʻole, ʻoi aku ka pololei i ka ʻoiaʻiʻo, a ʻoi aku ka ʻoiaʻiʻo i ke ola. Inā ʻae mākou a kūʻē paha, koi ka loiloi a Nietzsche iā mākou e nīnau: ke hoʻomau nei ko mākou mau manaʻoʻiʻo i ke ola, a i ʻole e hoʻonāwaliwali lākou iā ia?
Inā makemake ʻoe, hiki iaʻu ke hoʻololi i kēia ʻatikala i loko o kahi mana moʻolelo kula (ʻoi aku ka maʻalahi), kahi mana hoʻonaʻauao (me nā ʻōlelo kuhikuhi a me kahi papa inoa puke), a i ʻole kahi mana e hoʻohālikelike ana iā Nietzsche me Marx/Freud ma ke ʻano he "ʻekolu haku o ke kānalua."
