Moʻolelo o ke Kumumanaʻo Hoʻokele Waiwai Kahiko
Pendahuluan
ʻO ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna kahi kula o ka manaʻo hoʻokele waiwai e pili ana i nā manaʻo o nā loea hoʻokele waiwai mai nā kenekulia 18 a me 19. Hoʻokomo kēia kula i nā manaʻo o nā kānaka e like me Adam Smith, David Ricardo, Thomas Malthus, a me John Stuart Mill. Hoʻokumu ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna i ke kumu no nā kumumanaʻo hoʻokele waiwai he nui a mākou i ʻike ai i kēia lā, me ke kumumanaʻo o ka hoʻokele waiwai mākeke manuahi, ka pono hoʻohālikelike, a me ke kānāwai o nā mākeke. Ma kēia ʻatikala, e nānā hou mākou i ka mōʻaukala, nā kumumanaʻo koʻikoʻi, a me ka hoʻomohala ʻana o ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna.
Ka Moolelo a me na Hoomaka
Ua kū mai ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kahiko i ka wā o ka Hoʻomālamalama ʻEulopa, kahi au o ka ulu wikiwiki ʻana o ka ʻike a me nā manaʻo hou. Ma mua o ke kenekulia 18, ua hoʻohuli nui ʻia ka hoʻokele waiwai e ka hoʻomana a me kahi ʻōnaehana feudal koʻikoʻi. ʻO Mercantilism, me kona nānā ʻana i ka hōʻiliʻili ʻana o ke gula a me ke kālā a me nā keu kālepa, ua hoʻomalu i ka manaʻo hoʻokele waiwai ma ʻEulopa mai ka makahiki 16 a hiki i ka hoʻomaka ʻana o ke kenekulia 18.
Ua manaʻo ʻo Mercantilism ua ana ʻia ka waiwai o kahi lāhui e kāna mau metala makamae a ua ʻimi e hoʻonui i nā mea kūʻai aku me ka hoʻēmi ʻana i nā mea lawe mai. Eia nō naʻe, ua manaʻo nā loea waiwai kahiko he haiki loa kēia ʻano hana a ʻaʻole hōʻike i ka dinamika maoli o ka hoʻokele waiwai.
ʻAdamu Smith: ʻO ka Makua o ka Hoʻokele Waiwai Hou
ʻO Adam Smith, he akeakamai a he loea waiwai ʻo Sekotia, ua manaʻo pinepine ʻia ʻo ia ka makuakāne o ka hoʻokele waiwai o kēia au. ʻO kāna hana koʻikoʻi, "An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations" (1776), ua lilo ia i kumu o ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna. Ua hoʻolauna ʻo Smith i ke kumumanaʻo o ka "lima ʻike ʻole ʻia," e wehewehe ana i nā ʻano hana mākeke i hoʻokele ʻia e nā pono pilikino akā i ka hopena e pōmaikaʻi ai ke kaiāulu holoʻokoʻa.
Ua hoʻoikaika pū ʻo Smith i ke koʻikoʻi o ka mahele ʻana o ka hana ma ke ʻano he kumu o ka hoʻonui ʻana i ka huahua a me ka pono. Ua manaʻoʻiʻo ʻo ia ma ka hoʻokaʻawale ʻana i nā hana i nā ʻanuʻu kikoʻī, hiki i nā limahana ke lilo i ʻoi aku ka mākaukau a me ka pono i kā lākou mau kuleana. A laila e hoʻokele kēia hoʻonui ʻana i ka huahua i ka ulu ʻana o ka hoʻokele waiwai.
ʻO David Ricardo a me ke Kumumanaʻo o ka Pōmaikaʻi Hoʻohālikelike
ʻO David Ricardo, he loea waiwai Pelekane, he mana koʻikoʻi hoʻi i ka hoʻomohala ʻana o ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna. ʻO kāna hana kaulana, "On the Principles of Political Economy and Taxation" (1817), i hoʻolauna i ke kumumanaʻo o ka pono hoʻohālikelike. Wahi a kēia kumumanaʻo, pono nā ʻāina e loea i ka hana ʻana i nā waiwai hiki iā lākou ke hana ma ke kumukūʻai haʻahaʻa loa e pili ana i nā ʻāina ʻē aʻe. ʻAe kēia iā lākou e hoʻokuʻu aku i nā waiwai a lākou e hana ai me ka pono a lawe mai i nā waiwai i ʻoi aku ke kumukūʻai e hana ai ma ka home.
Ua hōʻike ke kumumanaʻo o Ricardo no ka pono hoʻohālikelike e hiki i ke kālepa honua ke pōmaikaʻi i nā ʻāina āpau i komo, ʻoiai nā ʻokoʻa o ka pono hana. Ua hāʻawi kēia i ke kumu no kahi hoʻopaʻapaʻa ikaika e kākoʻo ana i ke kālepa manuahi honua a ua kau i ke kahua no ka hoʻokele waiwai honua hou.
ʻO Thomas Malthus a me ke Kumumanaʻo Helu Kanaka
He loea waiwai a he kanaka kālaiʻike kanaka ʻo Thomas Malthus nāna i hāʻawi i nā haʻawina koʻikoʻi i ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kahiko ma o kāna moʻolelo, "An Essay on the Principle of Population" (1798). Ua paio ʻo Malthus e ulu nui ana ka heluna kanaka, ʻoiai hiki i ka hana ʻana i ka meaʻai ke ulu wale ma ke ʻano helu. No laila, me ka ʻole o ka kaohi ʻana i ka heluna kanaka, e kū ka nohona i ka wī a me ka ʻilihune.
Ua manaʻoʻiʻo ʻo Malthus e kaupalena nā kumuwaiwai palena i ka ulu ʻana o ka heluna kanaka a alakaʻi i ka emi ʻana o ka hoʻokele waiwai. ʻOiai ua hewa kekahi o nā wānana a Malthus, ʻo kāna mau manaʻo e pili ana i nā palena o nā kumuwaiwai a me ko lākou hopena i ka ulu ʻana o ka hoʻokele waiwai e pili mau ana i nā kūkākūkā hoʻokele waiwai a me ke kaiapuni o kēia wā.
ʻO John Stuart Mill a me ka Hoʻokele Waiwai Classical Late
ʻO John Stuart Mill, he akeakamai a he loea waiwai Pelekane, ʻo ia ke kanaka nui hope loa i manaʻo ʻia he ʻāpana o ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna. Ma kāna hana "Principles of Political Economy" (1848), ua hoʻāʻo ʻo Mill e hoʻohui i nā manaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna a hāʻawi i kahi kumu ʻepekema hou aʻe no ka loiloi hoʻokele waiwai.
Ua hoʻoikaika pū ʻo Mill i ke koʻikoʻi o ka hoʻokaʻawale ʻana i ka waiwai a me ke kuleana o ke aupuni i ka hoʻoponopono ʻana i nā kūlike ʻole o ka mākeke. Ma ke kumuhana o ke kūʻokoʻa o kēlā me kēia kanaka, ua paio ʻo Mill e pono e liʻiliʻi ke komo ʻana o ke aupuni, akā ua ʻae pū ʻo ia aia kekahi mau kūlana kahi e pono ai ke komo ʻana o ke aupuni e hoʻokō i nā hopena kaulike.
Nā Kumumanaʻo Nui o ke Kumumanaʻo Hoʻokele Waiwai Kuʻuna
1. Mākeke Kūʻokoʻa: Ua manaʻoʻiʻo nā loea waiwai kahiko e hiki ana nā mākeke kūʻokoʻa i ke kaulike kahi e hui ai ka lako a me ke koi. E hoʻoponopono ʻia nā kumukūʻai o nā waiwai a me nā lawelawe i ʻole e loaʻa ke keu a i ʻole ka hemahema nui.
2. Ka Lima ʻIke ʻole ʻia: Hōʻike kēia manaʻo, i hoʻolauna ʻia e Adam Smith, i ke ʻano hana e kākoʻo pololei ʻole ai nā makemake pilikino i ka pono o ka lehulehu ma o nā mākeke manuahi.
3. Māhele Hana: Ma ka māhele ʻana i nā hana a me ka loea ʻana, hiki i nā limahana ke lilo i ʻoi aku ka maikaʻi a me ka huahua, a ʻo ia hoʻi ka mea e hoʻoulu ai i ka ulu ʻana o ka hoʻokele waiwai.
4. Ke Kumumanaʻo o ka Pōmaikaʻi Hoʻohālikelike: Ua hoʻoikaika ʻo David Ricardo e pono i kēlā me kēia ʻāina ke loea i ka hana ʻana i nā waiwai i loaʻa ai iā ia kahi pōmaikaʻi hoʻohālikelike, i hiki ai ke hoʻonui ʻia nā pono o ke kālepa honua.
5. Ke Kānāwai o Say: Ua ʻōlelo ʻo Jean-Baptiste Say, he loea waiwai Farani, ʻo ka lako ke kumu o ka noi. ʻO ke ʻano kēia, ʻo ka hana ʻana o nā waiwai a me nā lawelawe e hoʻoulu i ka lawa ʻana o ke koi e omo i nā waiwai i hana ʻia.
6. Ka Hoʻokaʻawale ʻana o ka Waiwai: Ua hoʻoikaika pū nā loea waiwai kahiko, ʻo John Stuart Mill hoʻi, i ke koʻikoʻi o ka noʻonoʻo ʻana pehea e hoʻokaʻawale ʻia ai ka waiwai a me ka loaʻa kālā i loko o ke kaiāulu e hoʻokō ai i ka hoʻopono kaiāulu.
Pani
Hāʻawi ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kahiko i kahi kahua paʻa no ka hoʻokele waiwai hou. Ua hoʻokumu nā manaʻo o Smith, Ricardo, Malthus, a me Mill i nā kumumanaʻo hoʻokele waiwai he nui e pili mau ana i kēia lā. ʻOiai ua hoʻohewa ʻia a hoʻomaʻemaʻe ʻia kekahi mau ʻano o kēia kumumanaʻo e nā kula ʻē aʻe o ka manaʻo hoʻokele waiwai, e like me ka hoʻokele waiwai neoclassical a me ka hoʻokele waiwai Keynesian, ʻo nā hāʻawi a nā mea hoʻokele waiwai kahiko ke kia koʻikoʻi i ko mākou ʻike ʻana i nā dinamika hoʻokele waiwai.
Ma ka hoʻomaopopo ʻana i ka mōʻaukala o ke kumumanaʻo hoʻokele waiwai kuʻuna, hiki iā mākou ke hoʻomaopopo maikaʻi i ke ʻano o kēia mau manaʻo i nā kulekele hoʻokele waiwai a me nā hana ʻoihana a mākou e noho nei i kēia lā. Ke hoʻomau nei ka hoʻoilina noʻonoʻo o nā loea hoʻokele waiwai kuʻuna i ka mana, e hāʻawi ana iā mākou i nā ʻike waiwai nui i ka hoʻoponopono ʻana i nā pilikia hoʻokele waiwai o kēia manawa a me ka wā e hiki mai ana.
