Davranış Maliyyəsi və Onun Təsiri
Davranış maliyyəsi, insan davranışının fərdi maliyyə qərarlarına və bütövlükdə bazara necə təsir etdiyini müəyyən etmək və araşdırmaq üçün psixologiya və iqtisadiyyatı birləşdirən elmi bir sahədir. Ənənəvi maliyyədə investorların rasional olduqları və optimal qərarlar qəbul etmək üçün məlumatlara tam çıxışı olduğu güman edilir. Lakin reallıq çox vaxt tamamilə fərqlidir. İnsanlar emosional və mürəkkəb varlıqlardır və davranış maliyyəsi ənənəvi maliyyə nəzəriyyəsindən uyğunsuzluqları və sapmaları anlamağa çalışır.
Davranış Maliyyəsinin Əsas Konsepsiyaları
Davranış maliyyəsi maliyyə qərarlarına tez-tez emosiyalar, idrak qərəzləri və sosial normalar kimi psixoloji amillərin təsir etdiyini vurğulayır. Davranış maliyyəsində bəzi əsas anlayışlar bunlardır:
1. Koqnitiv qərəz: Koqnitiv qərəz, fərdlərin məlumatları emal edib şərh edərkən baş verən sistematik bir meyl və ya səhv nümunəsidir. Koqnitiv qərəzlərə aşağıdakılar daxildir:
– Həddindən artıq özünəinam qərəzi: Öz qabiliyyətlərinə və ya biliklərinə həddindən artıq inam, qeyri-real risklərə apara bilər.
– Lövbərləmə: İlkin rəqəmlərdən və ya verilənlərdən təsirlənmədən məlumatı görə bilməmək.
– Sürü davranışı: Fərdlərin əksəriyyətin etdiyini izləməyə meyli, çox vaxt qərarı əlavə təhlil etmədən.
2. Perspektiv Nəzəriyyəsi: Daniel Kahneman və Amos Tversky tərəfindən irəli sürülən bu nəzəriyyə, investorların ekvivalent qazancdan məmnunluqdan daha çox itkilərdən məyusluq yaşamağa meylli olduqlarını göstərir. Bu o deməkdir ki, 100 dollar itirməyin "ağrısı" 100 dollar qazanmağın "zövqündən" daha çoxdur.
3. Evristika: Evristika, qərarların daha sürətli və səmərəli qəbul edilməsi üçün praktik yanaşmalar və ya "təmsil qaydaları" metodlarıdır. Lakin, bu yanaşmalar çox vaxt səhvlərə və ya qeyri-dəqiq mühakimələrə səbəb olur. Məsələn, mövcudluq evristikası asanlıqla yadda qalan və ya bu yaxınlarda baş vermiş məlumatlara etibar etmək meylidir.
Davranış Maliyyəsinin Fərdlərə Təsiri
Davranış maliyyəsi fərdlərin investisiya, qənaət və xərcləmə ilə bağlı qərarlar qəbul etməsi barədə dərin məlumatlar verir. Davranış maliyyəsinin fərdi qərarlara təsir etməsinin bəzi yolları bunlardır:
1. Səmərəli olmayan investisiya:
– Evə yönəlmə: İnvestorlar portfellərini beynəlxalq səviyyədə şaxələndirməkdənsə, öz ölkələrində və ya bölgələrində yerləşən şirkətlərin səhmlərinə üstünlük verirlər.
– Treynor-Blek Modeli: Həddindən artıq özünəinam kimi qərəzliliklərin mövcudluğu investorların "bazarı məğlub edə biləcəklərinə" inanmasına səbəb ola bilər, baxmayaraq ki, tarix göstərir ki, çox az sayda fərdi investor bunu ardıcıl olaraq edə bilər.
2. Risklərin İdarə Edilməsi:
– Davranış Portfeli Nəzəriyyəsi (DPT): Mükəmməl diversifikasiyanı nəzərdə tutan Müasir Portfel Nəzəriyyəsindən fərqli olaraq, DPT investorların tez-tez aktivlərini "zehni hesablara" böldüklərini təklif edir. Məsələn, kimsə daha spekulyativ investisiyalar üçün ayrıca portfeldən istifadə edərkən pensiya əmanətlərini çox təhlükəsiz bir investisiyaya yerləşdirə bilər.
3. Gündəlik Maliyyə Qərarlarının Qəbulu:
– Status-kvo qərəzi: Daha əlverişli variantlar mövcud olsa belə, dəyişikliklərə müqavimət göstərmək və mövcud vəziyyətlə ayaqlaşmaq meyli. Maliyyə kontekstində bu, daha yaxşı imkanların mövcudluğuna baxmayaraq, fərdlərin təqaüd və ya investisiya planlarını dəyişdirmək istəməmələri halında müşahidə edilə bilər.
– Zərərdən çəkinmə: Qazanc əldə etməkdənsə, zərərlərin qarşısını almağa daha çox diqqət yetirmək meyli. Bu, insanın maliyyə inkişafı üçün riskli, lakin zəruri addımlar atmaqdan çəkinməsinə səbəb ola bilər.
Davranış Maliyyəsinin Bazara Təsiri
Davranış maliyyəsi, bazarların niyə tez-tez irrasional davranış nümayiş etdirdiyini və iqtisadi köpüklər və ya bazar çöküşləri kimi hadisələrdə göründüyünü izah edir.
1. İqtisadi Köpüklər və Bazar Çöküşləri:
– Dot-com Bubble: 1990-cı illərin sonlarında internet texnologiyaları şirkətləri ilə bağlı həddindən artıq nikbinlik və spekulyasiya onların səhm qiymətlərinin fundamental dəyərlərindən çox yuxarı qalxmasına səbəb oldu. Bubble partladıqda bir çox investor əhəmiyyətli itkilərlə üzləşdi.
– 2008-ci il Maliyyə Böhranı: Həddindən artıq borclanma və səhv risk qiymətləndirilməsi kimi irrasional davranışlar da qlobal maliyyə böhranının baş verməsində rol oynamışdır.
2. Bazar anomaliyaları: Yanvar effekti və ya Həftəsonu effekti kimi hadisələr səmərəlilik bazarı fərziyyəsinə ziddir və səhm qiymətlərində zamanla proqnozlaşdırıla bilən qanunauyğunluqların olduğunu göstərir.
3. Momentum İnvestisiyası: Davranış maliyyəsi, bazar trendlərini izləməyə yönəlmiş investisiya strategiyası üçün əsas təmin edir. Bu strategiya, artan aktiv qiymətlərinin artmağa davam etdiyini və düşən qiymətlərin bir müddət düşməyə davam etdiyini müşahidə etməyə əsaslanır.
Davranış Maliyyəsindən İstifadə Edərək Maliyyənin İdarə Edilməsi
Davranış maliyyəsini anlamaqla, fərdlər və investisiya menecerləri emosiyaların və qərəzlərin mənfi təsirini azaltmaq üçün daha yaxşı strategiyalar hazırlaya bilərlər. Atacağınız bəzi addımlar bunlardır:
1. Təhsil və Maarifləndirmə: İnvestorlara qərarlarına təsir edə biləcək müxtəlif qərəzlilikləri və onlardan necə qaçınmaq lazım olduğunu göstərmək. Məsələn, diqqətlilik məşqləri irrasional düşüncə tərzləri və emosiyalar barədə məlumatlılığı artırmağa kömək edə bilər.
2. Alqoritmlər və Texnologiyadan İstifadə: Robo-məsləhətçilər kimi texnologiya əsaslı alətlər obyektiv investisiya məsləhətləri vermək və qərar qəbuletmədə insan emosiyalarının təsirini azaltmaq üçün alqoritmlərdən istifadə edir.
3. Portfelin Diversifikasiyası: İnvestisiya portfelinizi diversifikasiya etməklə riski azaldın. Bu, bazar dəyişkənliyinin investorun ümumi sərvətinə təsirini azaltmağa kömək edə bilər.
4. Maliyyə mütəxəssisi ilə məsləhətləşmə: Maliyyə məsləhətçisi ilə işləmək fərdlərə daha rasional və müdrik qərarlar qəbul etməyə kömək edə bilər, eləcə də müxtəlif mürəkkəb maliyyə vəziyyətlərinin öhdəsindən gəlmək üçün rəhbərlik verə bilər.
Nəticə
Davranış maliyyəsi müasir maliyyə dünyasında olduqca aktual bir sahədir və psixoloji və emosional amillərin fərdi maliyyə qərarlarına və bazar davranışına necə təsir etdiyinə dair dəyərli məlumatlar verir. Davranış maliyyəsindəki əsas anlayışları, məsələn, koqnitiv qərəzləri, perspektiv nəzəriyyəsini və evristikanı anlamaqla həm fərdlər, həm də maliyyə qurumları daha təsirli və səmərəli strategiyalar hazırlaya bilərlər.
Bu biliklər vasitəsilə maliyyəmizi daha yaxşı idarə edə, riskləri azalda və daha rasional qərarlar qəbul edə bilərik və nəticədə maliyyə rifahımızı yaxşılaşdıra bilərik. Buna görə də, daim inkişaf edən informasiya və texnologiya dövründə davranış maliyyəsinin dərindən başa düşülməsi mürəkkəb və tez-tez gözlənilməz maliyyə dünyasında uğurla hərəkət etmək üçün açardır.
