Sokrata görə Həqiqət Konsepsiyası
Sokrat (e.ə. 469–399) Qərb fəlsəfəsi tarixində ən nüfuzlu şəxslərdən biridir. Yazılı əsərləri olmasa da, onun ideyalarını tələbələrinin, xüsusən də Platon və Ksenofonun əsərləri, eləcə də Aristofanın tənqidi və təsvirləri vasitəsilə izləmək olar. Sokratın intellektual irsi arasında "həqiqət nədir?" sualına diqqət yetirmək mərkəzi yer tutur. Sokrat üçün həqiqət sadəcə məlumat toplusu deyildi, həm də yaxşı həyat tərzi, fəzilət (aretê) və daimi özünütəhlil ilə sıx bağlı idi. Bu məqalədə Sokratın həqiqət anlayışı, onu axtarmaq üçün istifadə etdiyi metodlar və onun etika və icma həyatı üçün təsirləri araşdırılır.
1. Həqiqət iddia edilməli deyil, axtarılmalı bir şeydir.
Sokratın əsas xüsusiyyətlərindən biri biliyə münasibəti idi. O, tez-tez "Bildiyimi bilirəm ki, bilmirəm" kimi xülasə edilən ifadəsi ilə məşhurdur. Bu ifadə Sokratın həqiqət ehtimalını rədd etdiyi anlamına gəlmir, əksinə, şeyləri bilmək fikrini rədd etdiyini qeyd etdi. O, siyasətçilər, şairlər və alimlər də daxil olmaqla bir çox insanın həqiqətən başa düşmədikləri şeyləri bildiklərini iddia etdiyini müşahidə etdi.
Buradan aydın olur ki, Sokrat üçün həqiqət güclü inanclar və ya sosial statusla sinonim deyildi. Əksinə, həqiqət intellektual təvazökarlıq tələb edirdi: öz fikirlərini araşdırmaq və qəbul etdiyimiz bir çox şeyin kövrək ola biləcəyini qəbul etmək istəyi. Bu münasibət həqiqəti daha dürüst şəkildə axtarmağın təməlini qoyur.
2. Elenchus metodu: həqiqətə yaxınlaşmaq üçün inancları sınaqdan keçirmək
Sokratın həqiqət anlayışı onun məşhur metodu olan elenchusdan (çox vaxt Sokrat metodu və ya sual-cavab metodu adlanır) ayrılmazdır. Söhbət əsnasında Sokrat həmsöhbətindən bir anlayışı - məsələn, ədalət, cəsarət, dindarlıq və ya fəziləti - təyin etməsini xahiş edərdi. Tərif verildikdən sonra Sokrat onun ardıcıllığını yoxlamaq üçün əlavə suallar verərdi.
Əgər tərif ziddiyyətlər yaradırsa və ya konkret nümunələri izah edə bilmirsə, Sokrat onun səhv və ya qeyri-kafi olduğu qənaətinə gəlir. Onun əsas məqsədi utandırmaq deyil, əksinə, bir çox inanclarımızın sarsılmaz təməllər üzərində qurulduğunu nümayiş etdirməkdir. Bu çərçivədə həqiqət getdikcə daha çox filtrasiya yolu ilə yaxınlaşılan bir şey kimi başa düşülür: uyğunsuz inanclar atılır, daha güclü fikirlər isə qorunub saxlanılır.
Başqa sözlə, Sokratın fikrincə, həqiqət “sınaqdan keçirilə biləndir”. Bir fikir sadəcə inandırıcı səslənə bilməz; o, tənqidi sorğu-suala tab gətirməlidir.
3. Həqiqət, universal tərif və mahiyyət axtarışı
Sokrat universal təriflərlə dərindən maraqlanırdı: təkcə "ədalət" nümunələri ilə deyil, həm də bütün hallarda mahiyyətcə eyni olan "ədalətin nə olduğu". O, sadəcə ədalətli hərəkətlərin siyahısını tərtib etmək deyil, hərəkəti ədalətli edən şeyləri bilmək istəyirdi.
Bu, Sokratın fikrincə, həqiqətin əsaslı bir ölçüyə malik olduğunu göstərir: mühakimə yolu ilə kəşf edilə bilən bir əxlaqi anlayışın mahiyyəti var. Platonun erkən dialoqlarında Sokratın nisbi və ya kontekstual cavablardan narazı olduğunu tez-tez görürük. O, daha ümumi şəkildə tətbiq oluna bilən cavabları axtarır.
Lakin qeyd etmək vacibdir ki, Sokrat tez-tez dialoqlarını aporiya ilə - çıxılmaz vəziyyətlə bitirirdi. Onlar son tərifi tapa bilmirdilər. Lakin bu çıxılmaz vəziyyət tam uğursuzluq deyildi; bu, intellektual prosesin dürüst nəticəsi idi. Yalan tərifə yapışmaqdansa, cahilliyi etiraf etmək daha yaxşıdır. Aporiya həmçinin həqiqəti tapmağın asan olmadığını və onun axtarışının əzmkarlıq tələb etdiyini göstərir.
4. Həqiqət və fəzilət: bilik yaxşı bir həyatın əsası kimi
Nəzəri həqiqəti praktik həyatdan ayıran baxışlardan fərqli olaraq, Sokrat bu ikisini sıx əlaqələndirirdi. O, yaxşılığı bilməyin yaxşılıq etməyə apardığına inanırdı. Bir çox təfsirlərdə Sokrat tez-tez "əxlaqi intellektualizm" adlandırılan bir baxışa sahib idi: fəzilət biliklə bağlıdır və pislik cəhalətdən irəli gəlir.
Nəticə etibarilə, həqiqət təkcə məntiqi mənada deyil, həm də yaxşı bir həyat sürmək mənasında doğrudur. Həqiqət xarakteri formalaşdıran bir şeydir. Məsələn, ədaləti başa düşən insanlar yalnız bu barədə danışmaqda deyil, həm də daha ədalətli yaşamaqda yaxşı olurlar.
Bu məqamda Sokratın həqiqət anlayışı etikaya gətirib çıxarır: həqiqət axtarışı fəzilət axtarışıdır. Buna görə də o, "araşdırılmamış həyatı yaşamağa dəyməz" hesab edirdi. Yaxşı bir həyat, motivləri, inancları və hərəkətləri daim araşdıran bir həyatdır və bu araşdırma prosesi birbaşa həqiqət axtarışı ilə bağlıdır.
5. Həqiqət dialoq kimi: icma və dilin rolu
Sokrat metodu dialoq metodudur. O, birtərəfli mühazirələr vasitəsilə deyil, tələbələri birgə düşüncəyə cəlb etməklə dərs deyirdi. Bu, Sokrat üçün həqiqətin tək bir avtoritetin nəticəsi olmadığını, əksinə tənqidi söhbətdən qaynaqlandığını göstərir. Dialoqda fərdlər səbəbləri ifadə etməyə, anlayışları aydınlaşdırmağa və onların nəticələrini araşdırmağa məcbur olurlar.
Bu modeldə həqiqət "etmiş"dən daha çox "edilmiş" bir şeylə bağlıdır. Həqiqət fəal iştirak tələb edir: soruşmaq, cavab vermək, mübahisə etmək, düzəltmək və anlayışı yenidən formalaşdırmaq. Buna görə də, ona yaxınlaşmaq üçün açıqlıq və intellektual cəsarət vacibdir.
6. Sofistlərlə fərq: həqiqət və ritorik qələbə
Sokratın dövründə sofistlər ritorikanın - ictimaiyyət qarşısında çıxış etmək və debatlarda qalib gəlmək bacarığının müəllimləri kimi tanınırdılar. Sokrat tez-tez sofistlərlə müqayisə olunurdu, çünki o, qələbədən daha çox həqiqət axtarır kimi görünürdü. Sokrat üçün yaxşı bir arqument ən inandırıcı deyil, ən ardıcıl və mənəvi həqiqəti izah etməkdə ən təsirli idi.
Sofistlər (bu ümumiləşdirmə tez-tez mübahisəlidir) relyativizmlə əlaqələndirilməyə meyllidirlər: doğru və yanlış maraqlardan və şəraitdən asılı ola bilər. Digər tərəfdən, Sokrat ağıl vasitəsilə kəşf edilə bilən bir mənəvi həqiqətin olduğuna ümid edirdi. O, vacib olanın doğru görünmək, vacib olanın isə doğru olmaq olduğu fikrini rədd etdi.
7. Həqiqət və daxili səs (daimonion)
Bəzi mənbələrdə Sokrat, səhv bir şey etmək üzrə olduğu zaman onu xəbərdar edən bir növ daxili səs olan daimoniyaya sahib olduğunu iddia edir. Daymoniya tam bilik mənbəyi deyil, əksinə mənfi bir xəbərdarlıqdır: "bunu etmə". Bu, həqiqət anlayışı üçün maraqlıdır, çünki Sokrat üçün həqiqət axtarışının yalnız ictimai məntiq məsələsi deyil, həm də daxili bütövlüklə bağlı olduğunu göstərir.
Lakin, daimonion rasional dialoqun yerini tutmadı. Sokrat mübahisə etməyə, sual verməyə və ağıl tələb etməyə davam etdi. Beləliklə, Sokratın anlayışında həqiqət həm rasional, həm də etik ölçüləri əhatə edir: vicdanın diktəsinə qarşı dürüstlük.
8. Həqiqət, cəsarət və sosial nəticələr
Sokratın həqiqətə sadiqliyi onu Afina hakimiyyəti ilə münaqişəyə gətirib çıxardı. O, gəncləri yoldan çıxarmaqda və şəhərin tanrılarına hörmətsizlik etməkdə ittiham olunurdu. Sokrat özünü müdafiə edərkən (Platonun "Apologiya"da təsvir etdiyi kimi) missiyasının özünüdərk etməyi təşviq etmək olduğunu iddia etdi və riskdən qaçmaqdansa, fəlsəfi çağırışına tabe olmağı üstün tutdu.
Buradan belə çıxır ki, Sokratın fikrincə, həqiqət cəsarət tələb edir. İctimai inancları sınamaq özünüzü rədd edilmə və ya nifrət ehtimalına açmaq deməkdir. Lakin Sokrat üçün intellektual və mənəvi bütövlüyü olmayan bir həyat ölümdən daha pisdir. Həqiqət həmişə rahat olmur; o, çox vaxt şoka salır.
Nəticə
Sokratın fikrincə, həqiqət anlayışı həyatdan ayrılmış mücərrəd bir nəzəriyyə deyil, əksinə təvazökarlıq, tənqidi dialoq və fəzilətə sadiqlik tələb edən fəlsəfi bir təcrübədir. Sokrat həqiqətin sahiblik iddiasından daha çox araşdırma prosesi olduğunu öyrədirdi. Elenchus metodu vasitəsilə ziddiyyətləri aradan qaldırmaq və daha möhkəm bir tərifə gəlmək üçün inancları sınaqdan keçirdi. O, həmçinin yaxşılıq haqqında biliklərin birbaşa hərəkət və xarakterlə əlaqəli olduğunu iddia etdi.
Sokratın irsi bizə xatırladır ki, həqiqət sadəcə inanmaqla kifayətlənmir; onu araşdırmaq lazımdır. Və bu araşdırma - tez-tez çıxılmaz vəziyyətlərə gətirib çıxarsa da - daha aydın anlama və daha mənalı bir həyata doğru vacib bir addımdır. Əgər həqiqət hamımızın dürüst araşdırma yolu ilə can atdığımız bir şeydirsə, onda Sokratın həyat və düşüncə tərzi bu gün də aktual olaraq qalır.
